TORONTO
II
2214
DIVERS!
31
-==i^
co
'N
T
lin^^
ROULEAUX
DES MORTS
DU IX» AU XV SIÈCLE
IMPRIMERIE GÉNÉRALE DE CH. LAHURE
Rue de Fleurus, 9, à Paris
ROULEAUX
DES MORTS
DU IX« AU XV« SIÈCLE
RECUEILLIS ET PUBLIÉS
POUR LA SOCIÉTÉ DE l'hISTOIRE DE FRANCE
PAR LÉOPOLD DËLISLË
%t^
A PARIS
CHEZ M"^ V^ JULES RENOUARD
LIBRAIRE DE LA SOCIÉTÉ DE l'hISTOIRE DE FRANCE
RUE DE TOORNON, N" 6
M. DCCC. LXVI
EXTRAIT DU REGLEMENT.
Art. 14. Le Conseil désigne les ouvrages à publier, et choisit
les personnes les plus capables d'en préparer et d'en suivre la
publication.
Il nomme, pour chaque ouvrage à publier, un Commissaire
responsable, chargé d'en surveiller l'exécution.
Le nom de l'Editeur sera placé en tête de chaque volume.
Aucun volume ne pourra paraître sous le nom de la Société sans
l'autorisation du Conseil, et s'il n'est accompagné d'une déclara-
tion du Commissaire responsable, portant que le travail lui a paru
mériter d'être publié.
Le Commissaire responsable soussigné déclare que
r Edition des Rouleaux des Morts , préparée par
M. Léopold Delisle, lui a paru digne d'être publiée
par la Société de l'Histoire de France.
Fait à Paris ^ /e 19 mai 1866.
Signé H.-L. BORDIER.
Certifié ,
Le Secrétaire de la Société de l'Histoire de France ,
J. DESNOYERS.
AVERTISSEMENT.
Aux textes renfermés dans le présent volume j'avais l'intention
de joindre une introduction qui aurait porté sur le caractère et
l'importance historique des Rouleaux des morts. J'aurais voulu
traiter, avec tous les développements dont il est susceptible, un
sujet que j'abordai pour la première fois en 1847 dans la Biblio-
thèque de C École des chartes^. La loi que la Société de l'histoire de
France a sagement imposée aux éditeurs de ne pas grossir outre
mesure les volumes dont ils sont chargés m'a contraint de renoncer
à ce projet. Je me bornerai donc à dire en deux mots ce qu'on
entend par Rouleaux des morts et à indiquer la nature des princi-
paux renseignements qu'on peut demander à ces documents.
Pendant tout le moyen âge, les communautés religieuses avaient
l'usage de notifier la mort de leurs membres et de leurs bienfai-
teurs à un grand nombre d'églises et spécialement aux maisons
avec lesquelles elles avaient conclu des associations spirituelles.
La circulaire ou encyclique que dans ces circonstances on écrivait
en tète d'un rouleau de parchemin renfermait des détails biogra-
phiques sur le défunt, et se terminait toujours par une demande
de prières. Les communautés auxquelles l'encyclique était présen-
tée se faisaient un devoir d'y répondre et consignaient sur le rou-
leau un titre {titulus), plus ou moins long, pour accuser réception
de l'encyclique, pour promettre des prières et pour en demander
à l'intention des membres et des bienfaiteurs qu'elles avaient
elles-mêmes perdus.
Les noms d'évêques, de doyens, d'abbés, de prieurs et d'autres
dignitaires ecclésiastiques qu'on trouve en si grand nombre dans
les encycliques et dans les titres des Rouleaux mortuaires fourni-
ront beaucoup d'additions aux catalogues dressés par les auteurs
du Gallia christiana et du Monasticon anglicanum.
\. Deuxième série, III, 361-44 2, article intitulé Des monuments paléographi-
ques concernant l'usage de prier pour les morts.
%cUH(0J ont 6^
AVERTISSEMENT.
La composition des encycliques et des titres devra fixer l'atten-
tion des savants qui s'occupent de l'histoire littéraire du moyen
âge Ils pourront y saisir l'état de la poésie latme aux dixième,
onzième et douzième siècle, y relever les noms de plusieurs versi-
ficateurs qu'aucun bibliographe n'a encore enregistrés, y constater
la prospérité de différentes écoles épiscopales au onzième et au
douzième siècle, et enfin y suivre pas à pas le déclin des études
dans les anciens monastères au treizième et au quatorzième siècle.
Le nombre des rouleaux qui sont venus à ma connaissance
s'élève à près de cent. Les trois plus importants sont ceux de
Guifred, comte de Cerdagne (lOSO), de Mathilde, fille de Guillaume
le Conquérant (H 13), et du bienheureux Vital, premier abbé de
Savigny (H 22); j'en ai publié le texte complet. Pour les autres,
j'ai dû me contenter d'extraits, qui suffiront, je l'espère, pour dis-
penser le lecteur de recourir aux originaux.
La table qui termine le volume contient à la fois les noms an-
ciens et les noms modernes des établissements qui figurent sur les
Rouleaux. J'y ai également fait entrer le nom des princes, des
seigneurs et des dignitaires ecclésiastiques. Toutefois, je me sms
abstenu de consacrer des articles particuliers aux évèques et aux
abbés qui figurent seulement dans les titres de leurs cathédrales et
de leurs abbayes. Ainsi, la table ne cite le nom d'aucun abbé de
Saint-Germain des Prés, bien que les Rouleaux mentionnent un
assez grand nombre des abbés de cette maison; pour trouver les
passages qui concernent ces personnages, le lecteur devra recourir
aux pages indiquées dans la table, sous la rubrique : Saint-Germain
des Prés {Abbaye de).
Je ne veux pas terminer cet avertissement sans remercier
M. Bordier, qui a relu avec la plus scrupuleuse attention les
épreuves, et M. Blancard, archiviste du département des Bouches-
du-Rhône, qui m'a généreusement abandonné la copie du rouleau
de Bertrand de Baux, qu'il avait préparée pour l'impression.
ROULEAUX
DES MORTS
DU IX« AU XV« SIÈCLE.
Formules de brefs mortuaires employées par les moines
de Murbach,
Fin du huitième siècle.
Le manuscrit 550 de la bibliothèque de Saint-Gall renferme
deux formules de brefs mortuaires, qui portent le nom de Sind-
bert, abbé de Murbach, et qui par ce motif peuvent être classées
à l'année 790 ou environ. Je les imprime d'après le Recueil géné-
ral de M. de Rozière*. Elles sont intitulées dans le ms. : Indicu-
LUM AD EPISCOPUM, Ad ABATISSAM.
1 . Domino reverentissimo illo episcopo, Sinbertus,
gracia Dei vocatus episcopus atque abba de monas-
terio Morbac, una cum fratribus, eternam in Christo
Jhesu Domino nostro salutem. De cetero compereat
1. P. 950 et 951, n"» 677 et 678. La première formule avait été déjà
publiée par M. de Rozière, Formules de Saint-Gall, p. 22, n. 28, et la
seconde par Mabillon, Aialecta, k\%.
1
ROULEAUX DES MORTS,
béatitude vestra eo quod frater vester, nomine ille,
kalendas illas, de ac luce migravit, ut credimus, ad
Christum. Qua de causa subplices exoramus sancti-
tatem vestram, ut pro ejus anima de psalmis seu missis
vigiliisque taliter agatis ut optima continet consue-
tudo vestra, et ut as apices in antea remeare faciatis
postulamus. €
2. Reverentissime matri familie illi^ Sindbertus,
donum Dei vocatus episcopus adque abba de mona-
sterio Morbac, in Domino eternam salutem. Decetero
compereat meliiflua karitas vestra eo quod frater ve-
ster, nomine ille, kalendas illas, de ac luce migravit,
ut credimus, ad Christum. Qua ex re obnixe obsecra-
mus almitatem vestram, ut pro ipsius anima sic jube-
mini agere de psalmis ac missis adque vigiliis seu
ingens bonitas vestra consuevit. Obtamus vos semper
bene valere.
II
Formule de bref mortuaire employée par Les moines
de Reichenav).
Comiuencement da neuvième siècle ?
J'emprunte au Recueil général de M. de Rozière* la formule
suivante, qui est tirée d'un manuscrit de Reichenaw ;
Peta, Kanza, duo sorores. Dancolf, pater Peroni.
Pero, pater Crimolti. Marcolf, pater Escrihi. Ruad-
hielm, filius Escrihi. Welafrid, filius Ruadhielmi.
1. P. 953, n. 684.
IX" SIECLE. 3
Adalgund, mater Ata, vel Ata, mater Paldoni. Pald,
pater Adalberti. Hieimo, pater Otrihi et Hiagustolti.
Kunza, mater Werinperhti. Werinpert, pater Amal-
druda. Amaldrud, mater Deotuni.
Venerabili in Christo illi^ salutem. De cetero co-
gnuscas quia fratres nostri, his nominibus, hujus vitae
miseria caruerunt, et ad Deum, ut credimus, migra-
verunt. Quapropter eorum memoriam consuetudina-
riam tam in vicem quam generalem missionem per
cetera monasteria habere dignemini.
Nomina fratrum supervenientium et jam in Christo
dormientium.
ÏII
Fragment du rouleau du comte Rodolphe ^ abbé de Saint-Riquier.
Vers 868.
Rodolphe, qui succéda en 853 à Nithard dans l'administration
de l'abbaye de Saint-Riquier, et dans le gouvernement de la côte
du Pontieu, était déjà remplacé en 864. Hariulfe* dit que la
mort de Rodolphe fut annoncée par un rouleau dont il a cru
devoir insérer l'encyclique dans sa précieuse histoire du monastère
de Centule. Je rapporterai textuellement le passage du chroni-
queur :
Hruodulfus igitur venerabilis abbas et cornes, post-
quam per aliquos annos cœnobium cum provinciis
maritimis gubernavit, se Deo vocante, ex hujus mundi
ludibrio emigravit, percepturus pro fideU administra-
1. Chronicon Centul.^ III, 18; dans Spîcileg., in-f°, II, 316.
ROULEAUX DES MORTS,
tione diilcia paradisi. Fratres vero de ejus morte ni-
miiim tristes, librum rotularem conficientes, direxe-
runt per ecclesias et loca sanctorum, dilecti patris
exitum nuntiantes, et pro ipso orari cupientes. Quod
ideo placuit memorari, quia ipsius voluminis epistola,
nostra aetate adhuc durans, inter antiqua monumenta
sancti loci, gratam ex se fratribus facit lectioiiem. Ip-
sius itaque epistola rotuli talis est :
M Fratres cœnobii sancti Ricbarii gloriosae mémorise,
omnibus Christi militibus. Petimus obnixe paternita-
tem vestram pro nobis fraterne geri defunctis, et ve-
slrorum œque dirigi vocabula mortuorum, diemque
adventus praesentis cursoris ad vos venientis per mo-
nimenta kalendarum significari, ne fallaciae suœ prae-
stigiis nobis possit mentiri. Officio yero abbaticio seu
prsepositurse unacum decaniae qui fungi videntur, pa-
riter intimare sciât. Obiit itaque apud nos domnus
Hruodulfus, cornes abbasque simul noster, viii idus
januarii. Ideo que' quatenus pro eo decertetis apud
Dominum, ut et vos mercedem habeatis, et lUe in
congregatione justorum aggregetur, vestris suffultus
sanctissimis opitulationibus. Statuimusque justum
esse ut quem patrem babuimus piissimum dulci filio-
rum amore pro eo pium Dominum incessanter ro-
gemus. »
1. 11 faut sans doute lire : Ideo quœsumus quatenus.
IX« SIECLE.
IV
Encyclique sur la mort de deux membres du chapitre de Reims,
Neuvième siècle.
Une encyclique que les chanoines de Reims écrivirent pour
annoncer la mort de deux membres de leur chapitre a été re-
cueillie par l'auteur de la collection de formules qui accompagne
les lettres d'Éginhard dans le manuscrit latin H 379 de la Biblio-
thèque impériale*. M. de Rozière en a donné une édition^ que
j'ai coUationnée sur le ms. original.
Honorabiliter venerandis ac yenerabiliter honoran-
dis patribus ac fratribus sororibusque Deo sub sacrae
institutionis norma degentibus, bumilis grex canoiii-
corum almae Dei genitricis Marise Remensis ecclesiae,
instantis sévi gaudium et aeternse felicitatis bravium.
Quoniam omnium creator rerum protoplasto Adie
solam ob inobœdientiae noxa[m] denuntiasse legitur in
sui vultus sudore panem comesturo , non magnopere
nobis stupendum existit, dum sepe innmneris affici-
mur malis, qui in erumna hujus corruptibilis ac la-
bilis aevi positi, non solumin exequendis illiusmanda-
tis négligentes sumus, sed etiam immenso peccatorum
pondère gravamur. Verum quia.... da idem pater
pius ingentia pietatis suae ad.... enta medicaminis, per
copiam scilicet elemosinarum, . . . rem quoque lacri-
marum atque assiduitatem oralionum , oportetnos
juxta prœceptum beati Jacobi apostoli orare pro invi-
1. F°18 v».
2. Recueil général des formules, p. 956, n. 687.
ROULEAUX DES MORTS.
cem, quatinus et hic, quandiu substiterimus, abho-
stium visibilium et invisibilium infestationibus protegi,
et in futuro pariter... bus de gloria aeternaî retribu-
tionis mereamur.... [cum] ulari. Intimamus itaque
benignissimae caritati [vestrae obi] tum quorumdam fra-
trum nostrorum illorum, Gerberti et Vualterii arcbi-
diaconi, quorum unus v idus julii, alter xviii kalendas
hominem exu[erunt], pro quorum animarum absolu-
tione dignemini quesumus divinam clementiam exo-
rare. Et ne lator hujus diplomatis coUudio alicujus
astutiae nobis illudere queat, nomina priorum vestro-
rum, ut moris est, huic scedulae asscribi précipite,
atque ut ad nos absque famis injuria remeare valeat,
opem liberalitatis vestrae ei impertiri satagite.
V
, Formule de bref mortuaire employée par les moines
de Saint-Remi de Reims.
Neavième siècle.
La formule suivante est tirée du même manuscrit que l'encycli-
que dont le texte vient d'être publié*. M. de Rozière l'a com-
prise dans son Recueil général*.
Catholicse fidei ac religionis titulo perspicuis patri -
bus sororibusque usquam locorum in sacro contu-
bernio sociatis, humiles ac devoti cœnobitœ beati
praesulis Christi Remigii, prosperum hujus vitae suc-
1. Ms. latin 11379, f» 18 v».
2. P. 957, n. 688.
IX« SIECLE. 7
cessum et perpétuas felicitatis in Christo tripudium.
Meritam supernge districtionis Yindictam mole pecca-
minum diutius expert! , adeo fluctibus calamitosse
tempestatis obvolvimur, ut solo divinitatis respectu
ipsum lucis excursum moras causemur innectere, et
licet innumeris inter Schillam et Charibdim jactati
naufragiis, utpote persecutionum undis hue illucque
tumentibus, talia conqueri cogamur. lUud tamen nobis
pœne exitiabiliter atterit quod tôt patrum funeribus
insistimus, ut ex eorum casu totius loci nostri interi-
tum imminere pavemus. Cujus rei intuitu commone-
mur ut fraternse caritatis solatium mutuo exquiramus,
quo et defunctorum animae requiem obtineant, et illi
quos adliuc vitae labor excruciat, evadendi aditum in-
venire prœvaleant. Denunciamus itaque dilectioni
vestrae lamentabilem cujusdam patris nostri decessum,
nomine illum, nostrae generalitatis publiée privatim-
que perutilis prœlati, quem et sacerdotio et morum
privilegio honorabilem tanto securius vestris precibus
allegamus, quantoreverentiusvixisserecolimus. Quem,
domni patres fratresque sanctissimi, committimus
vestrarum precum assiduitatibus, ut quanto nobis ejus
absens resolutio propensiorem intulit cordis merorem,
tanto vestri vestrorumque efficacia meritorum exbi-
laret de suorum obtenta divinitus remissione scele-
rum. Item etiam petimus pro quibusdam nostrae con-
gregationis fratribus illis. Ne \ero, uti assolet, nos
geruli mendosa fraus deludat, rogamus diem kalen-
darum quo vos adierit primorumque loci vestri no-
mina subnotare, idemque cursori, ut alacrius iter
carpat, diarium largire. Valeat vestra generalitas feli-
cibus in Domino successibus pollens.
ROULEAUX DES MORTS.
VI
Formule de réponse aux brefs mortuaires.
Neuvième siècle.
Le recueil de formules que contient le manuscrit des lettres
d'Éginhard, et dans lequel j'ai choisi plusieurs modèles de brefi^
mortuaires, contient aussi quelques exemples des réponses qu'oi
faisait d'ordinaire à ces brefs. La pièce suivante*, malgré l'état de
mutilation dans lequel elle nous est parvenue, fait bien compren-
dre la forme de ces accusés de réception.
Decimo kalendas septembris venit lator apicum \e-
strorum in monasterio[///o]..., ubipraeest domnus ille
episcopus, ///(& decaniis, ille pr3epo[situs].... ille the-
saurarius, ille receptor pauperum. [Obsecramus fra-
ternitajtera vestram pro fratribus nostris nuper de-
fuiictis [divinam misericojrdiam exoretis, etadcontigua
loca innote [scere eorum nomina faciatis].
VII
Fragment du rouleau de Gauzbert.
9C8-977.
En tète du manuscrit latin 2262 de la Bibliothèque impériale,
venu de Saint-Martial de Limoges, est relié un bout du rouleau
1. Ms. latin 11379, f. 15. Celte formule a été publiée par M. de
Rozière, dans son Recueil général^ p. 962, n. 692.
IX« SIECLE. 9
d'un certain Gauzbert, qui, selon toute apparence, était un reli-
gieux de Saint-Martial, et dont la mort arriva sous le pontificat
d'Anstaise, archevêque de Sens, c'est-à-dire entre 968 et 977*.
Ce Gauzbert est probablement le moine auquel Adémar de Cha-
banais^ attribue la restauration de la châsse de saint Martial, sous
l'administration de l'abbé Guigue, et la fabrication d'une statue
ou d'un bas- relief qui représentait saint Martial bénissant le peuple
de la main droite, et tenant de sa main gauche le livre des Évan-
giles.
Le morceau conservé dans le manuscrit latin 2262 contient
presque en entier l'encyclique relative à la mort de Gauzbert,
avec les réponses écrites dans le monastère de Sainte-Colombe et
dans la cathédrale de Sens.
1
.... adsint. Erat nobis quidam vita et moribus prse-
cipuus atque in cunctis nostri loci actionibus exterio-
ribus et interioribus valde idoneus. Hic nobis quasi
refugium, hic nobis murus post Deum, hic nobis ci-
vitas, hic turris, hic nobis firmamentum consihi, con-
solator in adversis, moderator in prosperis, factus
omnia omnibus nobis. Hune acsi patrem, acsi matrem,
acsi columpnam supra quam tota domus nostra re-
cumberet habebamus , sine quo nobis mori possibile,
vivere putabatur impossibile. Sed hœc vota nostra tam
dulcia tamque jocunda tamque necessaria mors \e-
niens abstuht et debitum cunctis cyrographum solvere,
heu! heu! Domine Deus! heu! heu! Domine Deus!
coegit. Vocabatur hic nomine Gauzbertus, a laicaU
ordine diu jamin putatione et fossura vineae patris fa-
miUas conductus, locatus, et vestris sanctis oratio-
nibus, ut speramus, cum matutinis, cum meridianis,
1. Gallia Christ., XII, 31.
2. Commemoratio ahbatum Lemovic.^ dans Labbe, Nova blbliotheca mss.
librorum, II, 272.
40 ROULEAUX DES MORTS.
cum vespertinis operariis boni domini bonum dena-
rium percepturus. Igitur, domini patres, carissimi
fratres, misericordissimae matres, clémentes sorores,
juvenes et virgines, senes cum junioribus, qui scitis
flere cum flentibus, induite super defuncto nostro
viscera pietatis et misericordiae Dei, induite viscera
misericordiae sanctorum Dei. Adestote Gauzberto nos-
tro, immo et vestro, omnes enim in Christo fratres
sumus. Orate pro Gauzberto, intercedite pro Gauz-
berto, subvenite Gauzberto
2 in locis adhuc eminentioribus. Harum por-
titor membranularum adiit beatae virginis Christi
Columbse, necnon etiam sancti Lupi, patronum' Se-
nonicae urbis, cujus illa die imminebat preclara fes-
tivitas, ubi domnus Rothardus* preesse videtur, qui
gregem sibi commissum taliter régit ut absque uUo
serpentis venenosi jaculo unusquisque opus exerceat
suum, intimans vestrum nobis lamentabile funus. Et
statim ut nostris intonuit auribus, in conspectu Dei
Deorum preces optulimus lacrimabiles. Quamobrem
paternitatem flagitamus vestram ut quod pro vestris
aegimus, ne pro nostris dedignetis explere, quorum
Deus nomina babet inserta in libro vitae. Valete in
Christo. Amen.
3. Sole prepeti cursu ab alto vertigine poli jam des-
censum petente suum, ini nonas scilicet septembris,
delator horum apicum adveniens luctifer penetravit
limina beatae ac perpetuae ©HneORON Mariae necnonque
1. lÀsez patroni.
2. Cette mention fixe la date, jusqu'à présent incertaine, de l'admi-
nistration de l'abbé, que les auteurs du Gallia Christïana (XII, 148), sur
la foi d'un ancien obituaire, ont appelé « Rotaldus. j
I
■
IX« SIECLE. 11
sancti Stephani prototestis Christi, tradens nobis hanc
rotulam, habunde anxietate refertam; quam dissol-
ventes, ac simul indita legentes, cognovimus quosdam*
{yel quendam) vestrorum nuperrime carne fore solu-
tos [solutum). Pro quibus [quo) ilico proplitibus ore-
tenus quae talibus {tali) debebantur fratribus [fratrî]
fudimus preces ante Dominum, petentes ex corde quod.
quid in eis {eo) esset macula viciorum poUutum, ejus
confestira pia miseracione mundaretur, faciendo illos
iillum) ovanter gaudere per evum ; illud apostoli Pauli
obtime complentes dictum : « Aller alterius lionera
subferte, » et taliter adimpleatis legem Christi. Nostri
interea loci noscatis domnum Deo et hominibus ama-
bilem Anstasium archiepiscopatus tenere officium, qui
sibi commissam jure ac fideliter régit catervam, non
aliud praedicans ore quam complet officio. Sub quo
etiam obtime Ingelraldus' servat curam decaniae, et
reliqui fratres consistunt officia sibi ab eo tradita com-
plentes cuncta. Flagitamus itaque id agere pro nostris
ab bac luce subtractis quod petere dignati estis pro
vestris.
Omnipotens cselo vosmet benedicat ab alto , '*
Conférât et vitae premia perpetuae.
Sis memor Gerelmi, concio sancta, vige.
Manassse Deus eternam tribueque salutem
Conspice clarifica condi compone corona. Amen.
1. Les mots que j'imprime en caractères italiques et entre crochets
ont été ajoutés en interligne sur le rouleau original.
2. Ce nom doit être ajouté à la liste des doyens de Sens, publiée dans
le Gallia Christiana, XII, 109. Les bénédictins n'avaient trouvé aucune
mention de doyens de Sens entre les années 951 et 1035.
12 ROULEAUX DES MORTS.
VIII
Fragment d'un rouleau anonyme,
• 965-985.
Le manuscrit latin 2394 A de la Bibliothèque impériale, qui
vient de Saint-Martial de Limoges, se termine par un petit bout
de rouleau, sur lequel se lisent fort mutilés les titres de Saint-
Hilaire (de Poitiers), de Saint-Germain d'Auxerre et de Saint-
Étienne d'Auxerre. Le rouleau a été fait pendant que Henri I,
duc de Bourgogne, gouvernait l'abbaye de Saint-Germain (965-
98S»).
1
Hœc erit eis dormilio , .de qua a morte ad
vitam, a corruptione ad incorruplioiiem existet traiis-
itus. Qua speifidutia, fratres amabiles, vos aiiimum re-
leva tos fieri exobtantes, vestre significamus dilectioni
horum bajulum vu idus mai valvas attingisse
illius ipsiusque œgregii Hylarii, Hylarii fama super
haethera noti, luciferique inter reliqua astra fulgenlis.
2. .
eum tradidit, qui simpla morte sua nos liberavit a
dupla. Hac igitur (?) conditione coacti bas invieem
mutuas quia dirigemus geminas (?), ii nouas juli ves-
tre sanctitatis suscepimus litteras, et agnito vestre le-
gationis mandato^ pro fratribus vestris, presentis vite
luce privatis, intcrpellare studuimus ineffabiJem cle-
1. Gallia Christ.^ XU, 376.
I
1
IX» SIÈCLE. i3
mentiam altitroni opificis, ut, expiati cunctorum scele-
riim maculis, mereantur perfrui celestibus gaudiis.
Noverit denique nostri loci, fundati propter menia
Autrice* urbis, in honore beati Germani egregii Christi
confessons, Ayricum ducem Burgundie tenere regu-
lam (?) abbatis, posque (?). . .al. cognomine. . . .
cure preest prelature, Gozbertus decanie, ceteri pro
qualitate morum conmi[ssum] exercent officium. Ce-
terum vestram exposcimus magnificentiam ut nostro-
rum defunctorum, corum nomina in celesti libro con-
tinentur scripta, habeatis memoriam. Valete. Àmen.
3. Nonas julii hujus portitor rotulae attigit limina
sancti Stephani Autissioderensis, cui preest
IX
Fragment d'un rouleau de Saint-Martial de Limoges,
987-1004.
Au commencement du manuscrit latin 21 9t» est relié un frag-
ment d'un rouleau de Saint-Martial de Limoges, sur lequel on lit
les titres écrits dans le monastère de Saint-Maixent, dans la cathé-
drale de Paris et dans l'abbaye de Fleury. Cette dernière abbaye
était alors gouvernée par le célèbre Abbon ^, d'où nous pouvons
conclure que la date du rouleau est comprise entre les années 987
et 1004.
1
. . . sibi alternatim officiis aut segniter desudant. De
1. Sur ce nom donné à la ville d'Auxerre, voyez Valois, Not, Gall.,
71.
2. GaUia Christ., VIII, 15^*8 et 15W.
d4 ROULEAUX DES MORTS.
cetero veslre scribi subpositis exoramus genibus cle-
mentiam paternitatis, ut idipsum nostremet soWatis
alumpnis concionis, quorum huic inserere temptamus
enarithmata, qua^avis compendiosa sit menbranula,
Valele in Christo. Amen.
2. Redolentes fragilitatis nostre miserationisque
dominice, nos que faucibus inmersos tartaree damp-
nationis secure vexit ad culmina beale redemptionis
(perditi namque in prothoplasto liberamur a Christo),
apostoli debemus imitari exemplo dicentis : « Aller
alterius honera portate, et sic adimplebitis legem
Christi. » Noverit enim paternitas vestra gerulus hujus
rotule adiisse limina almi confessons beati Maxentii
sanctique Leodegarii, martiris adque pontificis, ubi
domnus Bernardus abbas* magis prodesse quam
preesse dinoscitur, xiii kalendas octobris*, hora diei
nona, susceptisque litteris comperimus exitum vestro-
rum fratrum, strenuis Christoque dilectis, pro quo-
rum clementiam Domini clini genuthenus postulavi-
mus, ut cum helectis suis flatum coUocet. Petimus pro
nostris nuper defunctis, ut vestris horationibus sufTulti
in celestis regni cubilibus valeant gaudere cum om-
nibus sanctis. Amen. Domnus Ebulus episcopus'.
Rannulfus abbas*. Abbo monachus. Otgerius mona-
chus. Rainardus monachus. Arierius monachus. Er-
menfredus monachus. Gaiferius. Ucbertus. Lonus.
Rainaldus. Galbertus. Landericus. Et aliorum quorum
nomina Deus scit. Valete in Christo. Amen.
1. Bernard, abbé de Sainî-Maixent, depuis 987 environ jusqu'en 1010
environ. GalUa Christ., II, 1249 et 12S9.
2. 19 septembre.
3. Eble, évéque de Limoges, mort vers 974. Galiia Christ, II, 510.
k. Renouf, abbé de Saint-Maixent, mort en 968. Ibid., 1249.
I
I
IX» SIÈCLE. 15
3. Sciât dileccio vestra venisse latorem vestrarum
litterarum ad domum intemerate virginis Christi Mariae
Parisiacae sedis xii kalendas novembris \ depromens
funera nobis quorumdam fratrum vestrorum ex mo-
nasterio sancti Marcialis. Nos vero, ut comperimus,
ilico decrevimus, pro abolenda eorum macula, Domino
preces inpendi, quo valeant pervenire ad gaudia su-
perne jocunditatis et evadere supplicia extrême ulcionis.
Summiis ergo nisibus osecramus multimodam karita-
tem vestram ut, sicut flagitatis pro vestris a nobis agi,
idemptidem pro nostris agere ne pigritemini, quorum
ille scit nomina qui condidit omnia. Valeat almitas
vestra per secula cuncta. Amen.
4. Quarto idus novenbris*.
Gasta sibi mater cœlestis maxime nutrit
Filiolosque régit pulchros dulcedine rerum,
Cum solidum prebet p pietate salubri
CoUiicetque nimis per secula ,
Quae cunctis semper radiis inluminat atque
Convertit proprias in claro lumine formas,
Ostenditque suis angustum vadere callem,
Qui ducit pulchrum servat quoque munere plénum
Pastori Christo gratanter ovile supemo,
Ad messem niveam quae gignit lilia vite,
Et placide floret radianti germine semper.
Olim quippe fuit, nunc est, sine fine manebit.
Illic maturae segetes résonant reverenter,
Conspectum reboant messoris suaviter ante.
Hinc blandos puérile sonos decus atque décentes,
Post agnum gaudentes per violaria campi,
1. 21 octobre.
2. 10 novembre.
16 ROULEAUX DES MORTS.
Et confessorum legio modulamine psallit,
jEternisque bonis utuntur corde pudico,
Cum qnibus insignis renitet pastor Benedictus,
Nobilitate cluens et morum stemmate fulgens.
Nam tumidus perhibet quod in astris optime lucet,
suos junctos fovet, implet, honorât,
Glorificat, servat, custodit, diligit, ornât (?).
Gaudia nempe ferens nobis cœlestia dulce,
pastor quo nomine dictus (?),
Possidet atque régit nos Abbo more patemo,
Letamurque satis florentes rite sub illo,
Qui poil et sermone per œvum.
Funera vestrorum subito nimium relegentes,
Menbra solo, planctu turbati namque doloris,
Sternentes, lacrimis fusis, deposcimus illum
Grex electorura pari ter quem plaudit ovanter
Ut possint sanctas inter gaudere chatervas ;
Nunc etiam petimus cuncti cum mente serena
Pro vestris, et idem pro nostris quse rogitastis,
Sitque satis placide per tempora cuncta. Valete.
X
Vers inscrits sur différents rouleaux.
Dixième siècle.
A la fin du ms. laiin 8674 sont copiées cinq pièces de vers qui
ont dû primitivement figurer sur des rouleaux mortuaires, et qui
ont sans doute été recueillies comme formules à la fin du dixième
ou au commencement du onzième siècle , par un scribe assez né-
gligent.
La première a été composée dans l'abbaye de Saint-Remi de
Reims, lors de la présentation d'un rouleau qui fut apporté un
X* SIECLE. i7
jour de Pentecôte, le 6 des calendes de juin, c'est-à-dire le 27 mai.
L'abbé, le prieur et le prévôt du monastère s'appelaient du même
nom, et ce nom, commençant par un R, se composait de trois
syllabes, dont la première pouvait être employée comme longue
ou comme brève : Rodulphus remplit assez bien ces conditions.
Il y eut un Rodulphus^ abbé de Saint-Remi, depuis 969 jusqu'en
983, et dans cette période la Pentecôte arriva deux fois le 27 mai,
en 977 et en 983. C'est à l'une ou à l'autre de ces dates que je crois
devoir rapporter la pièce dont il est ici question.
La seconde pièce que nous fournit le ms. 8674 est un titre
écrit dans l'abbaye de Fleury-sur-Loire, le jour où l'on invoque
saint Nazaire, saint Nabor, saint Cyrin et saint Celse, c'est-à-dire
le 12 juin; l'auteur y nomme l'abbé Richard, qui mourut en
979.
La troisième pièce a été également rédigée dans l'abbaye de
Flenry, mais la date n'en peut pas être fixée. Rainard et Ranulfe
y sont bien désignés comme étant à la tête du monastère ; mais
ni l'un ni l'autre ne devait avoir le titre d'abbé, et je ne puis dire
à quelle époque ces deux dignitaires ont vécu. Le poème est daté
du 20 juin, et se termine par des imprécations contre ceux qui
inscrivent des vers inconvenants sur les rouleaux.
La quatrième des pièces tirées du ms. 8674 est, comme la pre-
mière, un titre de l'abbaye de Saint-Remi de Reims, qui a été com-
posé un jour de Pentecôte, sous l'administration de l'abbé Hinc-
mar, de 945 à 968 ou environ.
Rien n'indique à quelle église doit être attribuée la cinquième
et dernière pièce.
1.
Gaudia festivi coleret cum clara diei
Climale sub quadro mundi plebs christicolarum ,
Spiritus adveniens tecto residentibus uno ,
Discipulis karisma sui que contulit almis ,
Tramite defessus longe, diplomatis hujus
Portitor expeciit sublimia culmina templi,
Pastor R[emigius] rutilât que somate faustus ;
Stat locus ipse quidem structus sub moenibus allis
Scemate preclaro Remorum nobilis urbis ,
Impius occisi quam frater condere jussit
2
18 ROULEAUX DES MORTS.
Nomine sub fratris , ceu fama volatilis infit ,
Intro pedem vester ferret cum pellifer istuc ,
Juaii bis ternas te mensis agente kalendas.
Protalit ingentes nobis bas ilico pelles,
Luminibus quibus indueds sollerter acutis
Novimus abstractos bis vestri rébus adelpbos ,
Pro quorum fraternus amor noster rogltando
Aures pulsavit summi requiete creantis ,
Ut pro parte sibi fuerant quia crimina carnis
Parceret eternus deitatis munere Jhesus.
* Nullus enim sine sorde valet banc ducere vitani,
Tempore nec potis est isto sic vivere quisquam
Quin egeat precibus gustata morte piari.
Quapropter, dum vitali nunc pascimur aura ,
Alternis vitam precibus nostram relevemus;
Quin studeamus et bis solamina ferre saluti's
Ultima terrena quos sors subduxit ab ulva,
Ut, cum vivorum fuerint regione locati ,
Sint memores nostri, premimur qui pondère carnis;
Differet hos Cbristus non exaudire rogatus ,
Qui pietate sua celo descendit ad arva ,
Sumens bumanam de virgine matre figuram,
Participes nos esse sui daret ut quoque regni ,
Credimus in Christo naturam ac poscere nostram
Semper apud patrem fragilis pro crimine limi ,
Vestitur primi quo cuncta propago parentis.
Regmina coenobii si forsan noscere vultis
Quorum predicti sollers exerceat actus ,
Pastor inest clarus mira pietate refertus,
Angelicos vultus vitamque decenter adeptus,
R nobis bonitatis quem decus ornât :
Huic turres bine , parili vocitaraine dicte ,
Virtutum saxis suffulte fortibus lièrent :
Prepositus, prior, bis alterque deconta R
Imperiis horum famulatur concio fratrum.
Hinc sibi decertant studiis parère vicissim.
4
1
X« SIECLE. 19
Ergo patres sancti, pietatis munere pleni,
Nisibus ut Dominum totis poscatis Ihesum
Fratribus oramus pro nostris lumine demptis
Mundali , vitam quo Christus donet in aethra
His ubi perpétuas promant féliciter odas. Amen.
2.
Conditor angelici caetus rerumque creator,
Qui genus humanum magna pietate gubernat,
Omnipotens Dominus, summus regnator Olimpi,
Cujus clara nitet magestas semper ubique ,
Agmina oui parent nimium per secula sancta,
Terrigenas cupiens cœli con[s]cendere celsa,
Lumina perspicuo splendent qua prata beata ,
Forcia corda dédit perfundens dogmate sacro,
Vincere quo possint hostes zabulumve superbum,
Atque illi jugiter resonent super alta polorum,
Carmina cum musis psallendo dulcia claris ,
Quos statuens in celsa poli super astra reponit ,
Statque choronatus splendescere perpete constat ,
E quibus aime nitet Nazarus lumine plenus,
Qui super astra poli, Christo ducente perhenni,
Victor sidereas penetravit ad auras * ;
Hune sequitur magnus Christi de nomine comptus,
Sanguine perfusus, dedens jugulum lanioni ,
Nabor, ut optatum posset pie cernere Jhesum ;
Hincque rosis Cirinus adest ornatus opime ,
Sedibus in celsis jubilans tibi, rex benedicte;
Quem superis socians redemisti tempora lauro.
Flos puérile decens de te quid promere possunt
Terrigene miseri*, superas quos atra petendo ,
Celse, puer vernans', Christo gratissima proies,
Lucida contribuas nobis in secula régna,
1. Il manque un mot à ce vers.
2. e Misereri, » dans le ms.
3. ( Umnans, » dans le ms.
ÎO ROULEAUX DES MORTS.
Omnimodis petimus votis precibusque peraliis.
Deinde allos sanctos, quorum sollempnia sacra
Excolimus famuli, totis visceribus aime
Poscimus ut nobis tribuant décora alla parentis.
Vocibus assiduis dum lalia sepe çanentes
Festivum caelebrare diem, fratres venerandi,
Vellemus, valide vester tune limina trivit
Portitor almiflue Mariae, Ghristi genitricis,
Femina que Dominum proprio de corpore natum,
Angelicos cœtus transcendens * rure beata,
Protulit in terris sacro de pneumate ' cretum,
Cujus caula nitet famosis laudibus aima ,
Hocque loco rutilât dudum vocitamine dictus ,
Aurea Vallis erat, tali dixere priores,
Ast nune Floriacus dictus de uomine pulchro,
Floribus insertus jussu Domini omnipotentis.
Hic bovans hospes pastor monachorum
Conditus in pulchris requiescit somate gemmis ,
Virtulum meritis toto qui fulget in orbe,
Virtus namque sua fama pervenit ad astra ;
Gallia congaudet tanto redimita patrono',
Ast Itali nimium lacrimis pectusque rigante[s]
Fletibus assiduis vacui de munere magno.
Gontinuo ut legimus vestrorum fuuera fratrum,
Dulciflui fratres, valide Domino renitentes,
Mox dolor hanimus* cunctorum dulcia corda
Perculit liaud nimium, lacrimasque ex pectore solvit,
Supplicibus votis Domino, tune poblite flexo ,
Vota precum, famuli possint quo gaudia cœli
Scandere perpetuo, Jhesu tribuente benigno,
Atque lacum superare satis hostem Radamantum
Omnimodis valeant et vincere pessima régna,
1. « Transcondens, > dans le ms.
2. ot Nepumate, » dans le ms.
3. « Pa trôna, » dans le ms.
k. Il faut peut-être lire c exanimus. »
^
■
X« SIÈCLE. 24
Que rabidus flammis ambit torrentibiis amnis *
Tartar cum Flegeton, torquetque sonantiasaxa.
Prestat nunc animo parvis resonare loquelis
Nomina que proceres habeant (lucto[r]que phalangis,
Primus ab ethereo summus decoratus Olimpo :
R.... pater est rulilum decus additus almis,
Deinde salutiferi plenus de lumine Ghristi,
Recta tenens nimium magnaque propagine natus.
Hoc libuit calamis magnis et psallere verbis.
3.
Tristia corda soient mestum quia (?) promere carmen,
Spargere nec radios nube tegente suos
Furva, sydereis quanquam clarescat in oris
Phebus, quadrigis ^ qui micat ignivomis,
Nec crescat condigna dolor sub corde latendo ,
Cudimus abstracti ' carmina nos elegi ,
Quos sors exilii tenet , eheu , mesta vetusti ,
Que veram requiem denegat adque diem
Non inlustratum, semper sed lumine plénum,
Gernere, quem superus occupât ecce chorus
Angelorum, quamvis hac perpete luce fruatur,
Quam quicumque videt, ambit habere semel,
Est quia summa quies, simul est et gloria perpes,
Nullus cecatur, nemoque quo moritur.
Noscere quam quisquis pleno notamine gliscis,
Perlege divinos corde tenace libros,
In quis perpetuae quanquam sint dogmata vitae,
Et mentem supera quamvis ad astra ve[h]ant,
Quam sit amoena pie non pandunt gloria vite,
A qua culpati pellimur heu miseri.
Pervigil et quoniam non mansit vivere cura
Atque bonum summum.... habere Deum,
1. « Annis, » dans le ms.
2. Le ms. porte quidchirr avec un signe d'abréviation.
3. < Abstractis, » dans le ms.
22 ROULEAUX DES MORTS.
Que suât apta reis suffeire pericula cunctis
Coofimiir, exicii solvere necne vices.
Hinc infirmamur, cecamur nosque necamur,
Despicimur, tra[h]imur, cedimur et morimur,
Et baratri poenas post ista veremur acerbas ;
Et quoniam nobis sors erat ista necis ,
Emate nos fiiso salvavit proditus insons,
Qui nixus patrio jam sedet in solio,
At quem post fragilis respirât ^agmata carnis,
Salvatum qui scit sanguine se Domini.
Is patri vestrum * commendet alumnum,
Quem sors loetalis traxit ad alta poli,
Fratribus et val vas cœlorum pandat hiantes,
Exutos carnis carcere quo[s] gemitis.
Denique, loetali quia jungimur * ordine vobis,
Poscimus, o fratres, fratribus ut memores
Sitis quos mortis sors ultima vexit in astris,
Subtraxitque solo, reddi[di]t adque polo.
Nomina sed supero velud insita cimus in albo
Cum gemitu vobis pandimus et lacrimis ;
Fine récente solum liquerunt rite perosum,
Magnaque nobismet damna dedere semel,
Atque juvante pio monachorum sydera pâtre
Promeruere choris scandere cum superis.
Hos sydus cœli B[enedictus] in aede ducavit
Necnon a cunis hos dapibus aluit,
Reddi[di]t et cœlo dictos ceu credimus alto ;
Quesumus attamen his parcite cum reliquis,
Et quanquam meritis condantur in œthere cœli,
Vester amor dictum poscat at ecce patrem ,
Quatinus aethereis condi mereantur in oris
Atque Benedictum cernere necne Deum ;
Cujus in aede pater Rainardus nomine fulget,
1. Ici doit manquer un mot.
2. < JuDgimus, » dans le ms.
^
■
X« SIECLE. 23
Miindior hic auro, purior atque vitro ,
Et deconta pius praecelso stemate natus.
Hune Rannulfus * qui meritis sequitur,
Post ' adest claro qui docmate pollet,
Stemate nobilis hic, nobilior meritis.
Hujus si laudes , decet ut, quis scribere vellet,
Quiret millenis haud reboare sonis ,
Quas nec si baratri possent tra[h]erentur ab imis
Homerus, Silenus, Orpheus et Titirus.
Hic fore non patitur ulli pietate secundus ;
Eloquar ut brevius, vivat ubique pius.
Hinc quoque prelatis digne nos subdimur almis,
Qui virtute valent omnimodisque vigent.
Mensis bis denos jam volverat ordine soles
Junius, hic templi cum bifores adiit
Lœtifer eximii B[enedicti] semper alumni,
Qui pater est monachis atque salus laicis.
Com[m]oda digna precum confestim reddimus illis,
Substractos mundo quos gemitis misero,
Poscentes sanctis mereantur in œthere jungi
Quatinus, excelsum cernere necne Deum,
Quos sequier carnis post sacmata dura queatis
Virgineaque polo promere voce melos.
Denique mordemus verbis stultosque fatemur
Conque pilatores spernimus, exuvias
Qui complent pecudum scedis quas non bene norunt.
Et dum plena vident verba, chachinna movent ;
Hinc coxas tundunt, se doctos esseque jactant,
Ac fibri dentés palificant similes,
Ipsaque despiciunt que nunquam noscere possunt.
Dicimus en ebetes hos asinisque pares,
Necnon molosi lapidandos stercore inormis,
Et dignos fetidis plaudimus esse thoris.
1. Un mot doit manquer ici.
2. Place d'un mot laissée en blanc dans le ms.
24 ROULEAUX DES MORTS,
Quos cuncti patres simul et compescite fratres,
Planaque nunc vobis grata poemata sint.
Atque superborum tundentes turgida colla,
Mecum poniplsonos spernlte, queso, melos.
Nunc fratrum psalmis ornantes funera et hymnis,
Ac animas superis reddite, posco, choris
Quo prestante trahi Domino sine fine queatis
Possitisque Dei visibus, oro, fini.
Decies ecce sticos obsceno carminé denos
Scripsimus, afferet hune integer et numerus.
4.
Sancti confessons Christi
Presulis Remigii
Archisterio sublimi
Haec delata e[st] scedula ,
Insignis in quo thésaurus
Ipse jacens colitur,
Cujus domus consecrata,
Celsis rébus lucida,
Civitatis stat Remensis
In prospectu condita ,
Ubi venerandi patris
Domni abbatis Hincmari
Agitur grex monachorum
Pastorali regimine ,
Sub quo meliora vitae
Idem curai capere,
Vota reddens Deo sua
Famulando pervigil.
Sed hujus legationis
De exceptu dicendum
Est quœ facta insperate,
Ut plerumque accidit,
Cum caelebrarentur festa
Diei pentecostes
X« SIÈCLE.
Venerationis dignae
Cultu sancta ecclesia,
Cujus diei beatae
Mundo satis gaudia
Anni spera jam revexit,
Memoranda jugiter,
Que de gratia nimirum
Extant sancti spiritus.
Hœc, ut olim lex antiqua,
Acto paschge tempore,
Est discipulis donata.
Die quinquagesimo
Requies aeterna claret ;
Quo dierum numéro
Hoc et verum approbabit,
Si quis sollers quaeritet.
Prisée nam legis edicto,
Anno quinquagesimo
Popub" cessabat opus,
Laxabantur débita,
Servi liberi redibant
Dediti servitio ;
Hic annus erat festivis
Laudibus celebrior
Populi, in quo gaudebat
Glorians in Domino.
Sic mysterii per umbram ,
Animarum requies,
Gaudium lucis aeternae ,
Figurantur etiam ,
Ubi nuUus erit labor,
NuUa vel miseria ,
NuUus etiam defectus ,
Dolor sive gravior,
Non pondus meroris duri,
Langor sed nec marcidus ;
26 ROULEAUX DES MORTS.
Aberit omnis pressura ,
Absistit et gémi tus,
Sed béatitude magna ' ,
Perhennis et gloria,
Electi qua satientur
Sociati superis,
Unde loquitur propheta
Voce cordis consona :
« Saciatus ero, illam
Dum contempler gloriara , »
Quam Deus concédât vestris
Adipisci fratribus,
Ultimum qui jam fecere
Mundo vale misero.
Hic quam sit miser ostendit,
Dum fugit et labitur,
Quem nullus fidelis corde
Débet certe incolere ,
Licet teneatur illo
Habitu corporeo ,
Sed calcare mentis pede ,
Ob [amorem] patriae
Ad quam tendunt omnes sancti,
Juste pie viventes.
Haec ingenii pro captu,
Spreta lege carminis,
Syllabarum sed servato.
Dixi pauca numéro ,
Ut oportuit ,• ulendo
Symplici eloquio.
Nullus enim fere scribit
Carmen, doctus rotulus
Nisi ut demonstret tantum v.
1. « Subaudi : erit ibi » Ces mots sont en interligne au-dessus du mot
magna.
X« SIECLE. 27
Multis suum sapere ,
Justa quod poeta canit
Suo libro Persius :
« Scire tuum nihil est nisi te scire hoc sciât alter. »
Re necesse fieri
Quod non estimamus ista.
5.
Cum sors mesta tan tu m sonet ore loquentis,
Cui per compassionem
Débet quis succurrere
Supplicibus votis devoto pectore fusis ,
Causa agende caritatis
Insudandum precibus,
Ut vivant Christo subtracti corpore mundo
Alter altero juvandus
Animo cum simplici ,
Ut teneat vitam, Domino prestante, supernam.
Humili quapropter sensu
Quisque débet eloqui
Et non ventosae conscribere verba loquelae ,
Vel vacuas * e[f]fundere scripta per aures
Pen
Duximus nos congruura,
Ne nobis dentés infigeret alcius acres
Ista legens aliquis carpendo superbus ',
Cujus conterere[m] de saxi robore frunte[m],
Si mea dicta suis temptaret carpere mendis.
Sunt etiam plures, scripture parva scientes ,
Qui, dum quorundam spectant dictamina*,
Morsibus [h]ec avidis lacérant fallaciter oris,
Confuta[ta] recito.
Nomina post [h]ec notamus
1 . Ici doit manquer un mot.
2. Ce vers est incomplet d'un pied.
3. Le copiste a omis le dernier mot de ce vers. •
28 ROULEAUX DES MORTS.
Quorumdam defunctorum,
Quos dileccioni vestrae
Commendamus supplices ,
Ut pie Christum rogetis
[Ut sola]meii senciant,
Sublaetenter * ad[h]ereiites
Coetibus angelicis ;
Quod ipse prestare velit
Qui semper regiminis vivit
Omnipotens dominator
Omnia per secula. Amen.
Vos Deus in regno faciad gaudere superno.
XI
Fragment d'un rouleau anonyme.
Fin du dixième siècle.
Dans les gardes du manuscrit latin 2262 de la Bibliothèque
impériale, venu de Saint-Martial de Limoges, on remarque le com-
mencement d'un rouleau, dont l'encyclique est conservée pres-
qu'en entier. Malheureusement les lacunes portent sur les phrases
qui contenaient le nom et les qualités du défunt.
Praescientia simul atque praedestinatione vocantis et
miserentis Dei in quadratura architectura celestis Jhe-
rusalem praescitis atque praedestinatis, per-eum ex quo
orania, eum ipsum per quem omnia, illum eundem in
quo omnia, patribus conscriptis, fra tribus adscriptis,
matribus sororibusve descriptis, Marcialis, beatissimi
Lemovicorum immo universalis Aquitaniae patroni,
1. La lecture de ce moi n'est pas certaine.
1
X« SIÈCLE. 29
grex monasticœ religionis, transitum a morte ad vitam,
a corruptione ad incorruption em, a vitiis ad virtutes,
a Judea ad Galileam. Certissimae spei anchoram in so-
liditate perventurae quietis figentes, nullatenus remur
ambigere primum potissimum in hominibus ultimum-
ve diem eisdem eliquare suae sortis qualitatem. llnde
typicus ille Salomon, omissis generibus generalissimis
superioribus, omissis individuis inferioribus, digitum
notabilem solis apposait speciebus duabus, varios
earum casus ex conflictatione alternantium rerum
miseratus : « Homo, inquiens, ad laborem. quia nas-
citur, et avis ad volatum. » Quem videlicet ortum re-
currentis in semet generacionis, ex infortunio prolapsi
primi hominis miseranter miserum, ex mentis arce
philosophico dispiciens oculo, licet id ipsum miseria
sit, plorabili elogio dénigrât inquiens : « Melior est dies
mortis die nativitatis. » Circumquaque etenim cuncta
que fîunt sub sole perlustrans, vanitatemque bis inesse
sagax animi perpendens, s dicitur : « O
mors, quam amara est memoria tua I »
eisdem namque ipsis
qui ut in circuitu impii ambulant, qui laetantur cum
maie fecerint, et exultant in rébus pessimis, illa ipsa
sui mors, ut ita dicam, aliquotiens beata est, repen-
tino duntaxat brevis vitge intempestivo, quia, cum mi-
nus numerosa secum Herebo tulerint scelera, minus
illic tormentalia patientur supplicia. At non ita justo-
rum subtili lance trutinatur \ita, dum diem ex die, ex
bonis progressa ad meliora, a minimis ad majora, foe-
tifero proventu diatim sibi virtutum ampliorum coa-
cervando parit augmenta, quatinus in conspectu Do-
mini mors ejus sit pretiosa. Quapropter juxta boc
30 ROULEAUX DES MORTS.
dicentem psalmistam : « Adhuc multiplicantur uberi
in senecta, » quia, cum prolixioris vitae prolixiora se-
cum retulerint caelocatatormata, multiplicioraillicsese
récépissé laetabuntur emolumenta. Cum haec dixerimus
ex minus malis brevitate licet vitae, et tamen ea ipsa
pessima, quantum eorum conata destinatione, nichi-
lominus et ex bonis amplius perfeccioribus*, subintel-
ligendum relinquimus quid maneat eadem vitae bre-
vitate minus bonos, et tamen bonos, quid vero
respiciat augmentata malicia protelatœ \'ite malos.
Dicitur quoque de subdividua hujusmodi particulari-
tate, ac primum de priori secundae : « Raptus est ; »
baud dubium quin quilibet electorum, ne malicia
mutaret intellectum ejus, aut ficcio deciperet animam
illius....
I
XII
Fragment d'un rouleau anonyme.
989 ou <000.
Un rouleau de Saint-Marlial de Limoges, dont quelques lam-
beaux sont cousus au commencement et à la fin du manuscrit latin
1083 de la Bibliothèque impériale, fut présenté dans l'abbaye
d'Aurillac le mardi saint 26 mars ; le 23 du même mois, il avait
été porté à l'abbaye de Beaulieu, qui était aloi's administrée par
l'abbé Bernard*. Le caractère de l'écriture, combiné avec ces
circonstances, conduit à placer le rouleau dont il est ici question
sous l'année 989 ou bien encore sous l'année 1000.
1. On lit|en interligne : a S. dixerimus, i peut-être pour Subaudiendum
dixerimus.
2. Voyez Deloche, Cartulaire de Beaulieu^ p. cci.ii.
X" SIECLE. 31
Le jeudi saint, 28 mars, le porteur du rouleau fut reçu dans» un
monastère qui avait successivement perdu deux abbés, nommés,
l'un Gauzbert, l'autre Gibert. Je suppose qu'il s'agit ici de l'abbaye
de Moissac, qui fut gouvernée par Gauzbert, sous le règne de
Lothaire (95i-985)^ Dans cette hypothèse, il faudrait ajouter sur
la liste des abbés de Moissac le nom de Gibert, qui viendrait après
Gauzbert et avant Hugues II.
1
patimur excidium. Siquidem digni trucis incendii
tenebris deputari, sui. . . solius erga nos exubérante
clementia, magnarum opum efficimur possesores, si
anelantium circa thaeoriae appetitum proximorum er-
rata fratridico juvamine satagamus sublevare. Idcirco
nos Bellilccences, summi clavigeri Pétri veneratores,
sub patris Bernardi tuicione degentes, ut comperimus
latorera vestrae tristiciae, dignum decrevimus fore ali-
quantulum vestris fratribus auxiliandum. Quod offi-
tiose exegimus x kalendas aprilis, obnixe petentes
nostris adelphis simile munus imperciendum. Valete.
2. Septenas revocante aprilis marte kalendas,
Cum populus salvantis opus célébrai et ovanter,
Scilicet aeterni Domini mortem, salvatus ab ipso,
Post palmas ternam lucena de more rotante
Sole, Aureliaca cohors lugibunda recepit
Graraata quse notant vestrorum funera fratrum.
Pro quibus unanimes poscunt Domini pietatem,
Mortis lit aeternse valeant évadera casus,
Audituque malo haud timeant, potius sed herilem
Percipiantque vocem, capiant qua prœmia justa
A dexlris positi sine fine manentia celo.
3. Exemplum Jesu Christi Domini nostri quam cum
1. Gallia Christiana^ I, 161.
32 ROULEAUX DES MORTS.
discipulis suis perhactus est pridie quam pateretur,
iiobis excubias celebrantibus, portitor hujus indiculi
advenit, lugubrosam funeris patris vestri nostr[o] fra-
tri denuncians. Nos verointer nostrorum patrum bac. . .
que pro bis agimus obsequiis inter eos nostris benefi-
ciis conputa. . . . Expo[s]cimus itaque animis vestris
nobibtatem, ut pro nostris non pigeât exorare faciem
illius qui nos de tenebris ignorancie , videlicet pro
Gauzberto abbate, pro Giberto abbate, pro Arnanldo
monacbo, pro Avito monacbo, pro Bernoni monacho,
pro Bernardo monacho, pro l]ggo[ne. . • ], pro
Âigmaro. .... et aliorum qu[o]rum nomina illi
sunt nota cui cuncta.
4. Clandestinis nefariae tergiversationis prestigiis
natura humanœ conditionis addicta, inexplebile sui
deefctus détriment um, in détériora semper patitur vo-
lumptas, cum procul dubio hune repentina calamitas
perpetuae infeUcitati deformiter addicat, illum gravis
animadversio superne examinationis, exigentibus me-
ritorum quahtatibus, graviter feriat. Et quidem omnia
que ad usum nobis caeUtus collata sunt vitae ad
husum*
1. La fin de ce titre est illisible. On y déchiffre cependant quelques
mots parmi lesquels je rapporterai les suivants: «c ....Pari quidem condi-
lione, set imp«ri discrimine.,.. Félix vero navigantis,... His ita vobis....
diligenti calamo breviter succincter,... communis caritatis.... Complevi-
mus quod mandastis.... talioneni utique nobis in hoc... s
X« SIECLE. 33
XIII
Fragment cVun rouleau anonyme.
Vers l'an •«OOO.j
En tête du ms. latin 2328 de la Bibliothèque impériale, venu
de Saint-Martial de Limoges, on remarque un lambeau de rou-
leau dont l'écriture parait se rapporter à la fin du dixième siècle
ou au commencement du onzième. On lit sur ce fragment : 4° un
titre qui, si je ne me tompe, a été éciit à Notre-Dame de Paris ;
2° le commencement d'un titre écrit dans l'abbaye de Saint-Denis;
3° les premiers vers d'un titre de l'abbaye d'Orbais.
1 . Christicolis cunctis terrarum in orbe dimensis
pax etur divinae p
astriferas dum esperus noctis re-
duceret umbras
.... solis supercilio clauderetur ocœano rogat. . .
ur. ... qua af-
ferentem rumigerulum totius co
.... tatis sortem vestris ex partibus nobis denun-
ciantem sanctae Mariae Parisius obvium suscepimus
solito ex consuetudine hujus-
modi ga bénigne suscipien-
tes, illataque vestri amen ta legentes
salutaris vice religionis tuUianas quasdam objectiones
et . Mi-
nervae interpretationes tantum collegimus. Quae res
non parum vitio datur. Quod vero diversorum. . .
.... orum delectati quoniam presentialiter at-
tingere nequitis, psaltem rumigerulis, ut ita dicam,
3
34 ROULEAUX DES MORTS.
apiculis explorare temptatis etiam super hoc impor-
tunitatem morum veslrorum, qiiae vobis semper com-
potrix est, pro insita consuetudine vel natura. ....
gne speclamus, Singulariter autem quod vos pro
vestris defunctis orare scripsistis, neque nos neque
caeteros qui scriptitant se fecisse aliquatenus fecisse
sciatis. Communis tamen oratio eorum oblivisci non
querit, quae nos sibi omnes in Christo alterutrum vivos
et mortuos jugiter habeat commendatos. Valete.
2. Contio sancti
En Dionysii.
Gozfredum precibus figite,
Willelmumque pia mente tenete.
3, Omne genus hominum, casus reminiscere loeti,
Morliferi dudum nascentis ab ore chelidri,
Qui primi fa aces hominis satiare coaegit
Arboris ex fructu noscente bonumque malumque;
Post quem nos soboles frendens Gurgonides alque
Nititur absorbere vorax cum dente lupino.
Hinc Pauli memores dieti studeamus adesse,
Doemate vocifero cosmo reboantis in isto :
« Eternum pondus sotiorum ferte, » simulque
Astriferi jussum sectantes denique Christi.
Scire pium vobis, nostrum notamus ovile
Orbacis scilicet veteris sub onomate dictum.
Affore testatur noster seniorque paterque
Hic [scilicet Petrus) custos ovium , ductor quoque cœ-
Noster et eximius Drogo venerabilis abba, [licolarum ;
In ter ovesque suas rutilans ceu mistica lampas,
Sub quo servatur fraterna cohorsque venusta,
Que jugiter pietate viget, bonitate renitet.
Suggerimus vobis mesti cum voce lugubri,
XI" SIECLE. 35
XIV
Encyclique sur la mort cTAbbon, abbé de Fleuiy.
4004.
La mort du célèbre Abbon, abbé de Fleury, arrivée le 1 3 no-
vembre 4004, a été racontée par les principaux historiens du
onzième siècle, Airaoin*, Raoul Glaber^ et Adémar de Cliaba-
nais*. L'encyclique que les moines de Fleuri écrivirent sur cet
événement s'est conservée dans un manuscrit du onzième siècle
que possède la Bibliothèque impériale*. Elle a déjà été publiée
dans les Miscellanées de Baluze", dans les Actes des saints de
l'ordre de Saint-Benoît % dans les Annales de Mabillon'' et dans le
Recueil des historiens de la France®.
Universis abbatibus Christique fîdelibus quoquo
locorum habitantibus, Floriacensis conciola, dejecta
et pâtre yiduata. Fletu poene absortis, dolore contritis,
manum porrigite spiritalis auxilii, patres sanctissimi,
per affectum fraterne karitatis. Pane meroris potu-
que amaritudiniscybati, vestris orationibus mereamur
recreari , quorum cythara leticiae versa est in luctuni
mesticiae , quorum organum luctuose sonat lamentum
et jocunditas vocem tantummodo flentium. Pervenit
gladius doloris usque ad animam, dum deploramus
1. Bouquet, X, 339.
2. Ibid., 29.
3. Ibid., 148.
li. Fonds latin, n. 2858, (°Ç>9 y"-
5. Edit. in-fo, III, 114.
6. Saec. VI, pars I, 35.
7. IV, 172.
8. X, 442.
36 ROULEAUX DES MORTS.
pro sanctœ religionis studio domniim et abbatem nos
trum Abbonem excessis[s]e a seculo, coronatum mar
tirio, qui Wasconum gïadiis felix promeruit féliciter
beatorum martyrum socius fieri. Cujus animae con-
tagia vestra oratio abstergat, qui vestri amator om-
niumque Christi servientiurn verus semper extitit
dilector. Nobis quoque, quos orphanos reliquit, fra-
lernis succurrite votis, et Deum omnipotentem plaça te
orationum hostiis , ut dignetur sua gratia gregem dé-
capita tum et pio pâtre orbatum consolari. Obiit idibus
novembris, die natalis sancti Brici.
XV
Encyclique sur la mort d''Arbode, abbé de Saint-Remi
de Reims.
4005.
Arbode, abbé de Saint-Remi de Reims, mourut le 1! avril
1005*. Sa mort fut annoncée en même temps que celle de deux
moines ou novices du même monastère, nommés l'un Isambard,
l'autre Gérard. L'encyclique relative à ces trois religieux avait été
transcrite au onzième siècle sur les feuillets blancs qui se trouvaient
à la fin d'un exemplaire de la Vie des Pères, conservé à l'abbaye
de Saint-ïhierri. Au dix-septième siècle, dom Anselme Le Michel
recueillit ces feuillets, qui, après avoir appartenu à dom Brial,
sont aujourd'hui à la Biidiothèque impériale, fonds latin, n' 9376,
f° 40-42.
Omnibus Deo devotis congregationibus, canonice
sive normaliter Christo summo pastori sub religiosis
1. Gallia Christ., IX, 227.
XP SIECLE. 37
pastoribus atque sub Deo dicatis abbatissis militan-
tibus, humilis caterva monachorum Sancti Remigii,
Remorurn archiepiscopi, Francoriimaposloli, omnium
virtutum optabilem provectum. Cum primitWi fructus
caritatis numquam sint extra munus geminae dilec-
tionis, non dubitamius vos repletos esse spiritu pie-
tatis, quae non est sine principali condimento aposto-
licœ compassionis, quae est intima perceptio alterius
infirmitatis. Quibus enim est, secundum doctorem
gentium^ communis affectus compatiendi, erit com-
munis gloria conregnandi. Cum enim per lapsum
mortalitatis cotidie transeat humanum genus in ari-
ditatem cinerum, postremitas est omnium malorum
figere mentis gressum in delectatione rerum transeun-
tium.
Si subsistendi non est niora prsetereuntium,
Quis dives stabilem rébus fabricabit amorem ?
Nam quia status bumanitatis assiduîe defluit, cum
decursu temporis, velociter submovemur a sedibus
terrenae babitationis. Quae etenim est temporaUs vilae
firmitas, cum transvolet dierum, mensium , annorum
mobibtas? Qui sicut flos fœni fragiUter a lusibus
mundanae vanitatis subtrabitur, utquid carnaHter
gloriatur?
In carnis vana residet cur pompa favilla ?
Si nudi intravimus captivitatem bujus peregrinatio-
nis, nudi exituri sumus ab bospitio bumanae aegritudi-
nis. Quis namque fdiorum Adae, decepti non solum
pomifero sed etiam mortifero sapore, morimur sine
captivitate? Si non peregrinaremur, non moreremur.
38 ROULEAUX DES MORTS.
Nascimur in mundo nudi, morimur peregrini.
Sciendum namque est quia presens vita "via est, non
patria. Cum enim irrevocabilia bona presentis vitae
aliquis amplectitur, ad non esse compellitur, qui eva-
nescentibus rébus inplicatur.
Inficiunt mentes hominum res prsetereuntes.
Sed cum velocitas gravitatis humanae non possit
aliqua stabilitate subsistere, in illo nos oportet omnem
plenitudinem desiderii nostri ponere qui solus potuit
super mortis occasum po tenter ascendere.
Sub reditu vitae traduntur corpora terrae,
Si rex virtutum mortis calcavit abyssum.
Fidutialiter ergo oportet nos consolari de casu dis-
scJutionis corporeae, qui minimum capillum capitis non
perdemus in tam procelloso mundi pulvere.
Per mundum sparsos servabit terra capillos ;
Quos rogus exurit, divina potentia reddit.
Sed lugubres meditationes cordium non pendent
ex fratrum dormitione, sed ex divini juditii appen-
sione. Licet namque habitemus in œrumna mundani
carceris, optima est spes nostrae consolationis , quia
sanguis Christi clavis est paradysi. Si enim invictis-
simae divinitatis hamo perforata est Laeviathan maxilla
serpentis tortuosi , extincta est auctoritate apostoli
pro defunctis licentia contristandi.
Victo Laeviathan, mors est dormi tio facta ;
Est sopor in tumulis, cum fit consumptio carnis.
Hoc enim habet progressio humani generis ut re-
vertatur in materiam suae originis.
XP SIECLE. 39
Si metit occasus finis quos protulit ortus,
Alterius pulchrum vitae veniemus ad ortum.
Nam omnimodis deponendae sunt mortalitatis nos-
trae querelae , si in sinu suo testatus est Job repositam
esse gloriosam spem resurrectionis suae.
Visurus rerum factorem, Job recreandus
Sperat pelle sua rursus sua menbra tegenda.
Exemplum prestant frumenti mortua grana :
Non est ambiguum de limo surgere fructum.
Qui ergo mortificationem seminum considérât, et
fructum mortificationis visu, manu, olfatu, gustu
probat, ut quid de vivificalione funerum dubitat?
Sperat inops fidei messem de semine nasci,
Nec crédit carnem de morte resurgere posse.
Si multum placent mortalibus quœ sub cœlo sunt,
multo magis placere debent que super cœlos sunt.
Si enim mundanus carcer pulcher habetur, patria
nostra pulcherrima sestimetur.
Credamus patriam sine pestibus esse supernam.
Est vere regnum nostrum sine labe statutum.
Preterea inter successus temporum sub speculo
memoriœ contemplanda est gloria nostrœ patriae, ut
post voraginem terrée, ad quam cotidiae compellimur
transire , denarium œternie felicitatis possimus op-
tinere.
Post obitum fluxœ carnis, properamus ad esse,
Sed si vitandis vivis meditemur ab esse.
Interea si vinculo caritatis ligata sunt filiorum Dei
corda, fiant a vobis carorum nostrorum obsequia,
40 ROULEAUX DES MORTS.
quia quam districte misericordia Dei sit quîerenda,
morientes experiuntur in die novissima.
Intervalla loci fortis dilectio transit.
Non sumus extra vos, quia vos amplectimur ut nos.
Est succurrendum nostris, est subveniendum.
Sed si estis secundum Jacobi apostoli preceptiim
tardi ad loquendum, oramus ut sitis veloces ad au-
diendum et ad obsecraiidum , postquam intellexeritis
nostrae intentionis affectum. Née enim diffidimus quod
vastitatem nostrae laetitiae possit sedare ubertas ora-
tionis vestrae :
Vere dilectis mentis non clauditur auris,
Gregorius retulit, fervens amor ocia nescit.
Sed si motus est princeps apostolorum ad suscilau-
dum Dorcadis exanimœ corpus, visis tunicis et ves-
tibus , viduarum brachiis dependentibus , raoveat
casus fraîernse dissolutionis viscera vestrge caritatis,
conspectis et lectis in menbrana fratrum nostrorum
defunctorum nominibus.
Nomina singultum pariunt, suspiria, luctum,
Vitales flatus quia flavit concio fratrum.
Vidimus incolumes quorum sumus ecce sequaces.
Sub recordatione vero caritatis, quae vacillare nun-
quam potest, committimus vobis memoriam domni
Isembardi, carissimi fratris nostri, a pueritia in mo-
nasterio eruditi , ecclesiastica scientia decorati , utili-
tate et honestate insigniti, honore secundi ordinis
ampliati.
Electam multum nutrivit régula cœdrum.
Artibus imbutum quis non deflebit alumnum?
XP SIÈCLE. 41
Nona dies julii quem sustulit ante kalendas,
Cum sol a tropico vibraret lumina cancro.
Commendamus etiam per munera orationum ves-
trarum Deo, cui nichil prœterit quod transit, animam
domni abbatis Arbodi, ut mereatur habere per eum
aeternae gloriae habitaculum , qui in sole posuit taber-
naculum suum.
Multorum lacrimis pater est tumulatus obortis;
Qui plus dilexit, plus hune in funere planxit.
Ordine tertia lux idus precedit aprilis,
Cum pietate patrem rapuit quse concita dulcem.
Denique, inter recentia lamenta fralernae piaetatis,
intimamus vobis obitum fratris nostri Gerardi, in
pueritia ad monasterium deportati, regulariter et
doctrinaliter nutriti et edocti, in flore juventutis no-
bis ostensi et subito ablati, ut ope auxilii vestri possit
coram Deo beatificari.
Flos cecidit formaî, primo peccante parente,
Sustulit heu nobis quem festinatio finis,
Idus septembris cum cœli volveret axis.
Cum firmitas tandem et stabilitas omnium virtutum
sit caritas , minor fiet resolulionis humanœ acerbitas,
si ante Deum effusa fuerit humilis postulationis ves-
trae sublimitas. Ante pedes itaque vestrarum misera-
tionum ponimus nomina nostrorum defunctorum.
42
ROULEAUX DES MORTS.
XVI
Fragment du rouleau de Gauzbert, abbé de Marmoutier.
<007.
Un manuscrit de Saint- Vincent de Metz contenait une pièce de
vers composée à Saint-Martin de Tours pour le rouleau d'un
abbé nommé Gauzbert. Dom Martene a conjecturé avec beaucoup
de vraisemblance que ce morceau se rapportait à Gauzbert, abbé
de Marmoutier, mort en 1007, et il en a copié le texte dans les
Preuves de son Histoire manuscrite de Marmoutier*.
Proxima castra petens, vestrorum funera deflens,
Accessit rotulus, non sine re querulus,
Martini templum meritis et honore colendum ,
Quo sua gesta patent et simul ossa jacent;
Praesul Turonis qui priscis deguit annis,
Prœsul pontifîcum, consul et auxilium.
Nam veluti murus qui non timet arietis ictus,
Nec quatitur jaculis quee volitant machinis :
Haud aliter mundo deguit Martinus in isto,
Virtutura clypeis dans pia claustra suis.
Sed quo penna ruis ? an vis deprendere scriptis
Quod nuUus potuit nec penitus voluit.''
Et si fortassis vellet mandare tabellis
Quidquid Martinus gesserit egregius,
Non tamen optatum procede[re]t usque supremum ,
Nec médium fessus exposuisset opus.
Quare propositum citius tibi collige cursum,
Ocius et rotulum respice funereum.
Tomiferum fratres ut couspiciunt venientem,
Qui vestros apices fert nimium lugubres :
1. Ms. latin 12878, f 58.
XI« SIÈCLE. 43
Unde domo quaerunt, vel qui genus, unde rotellus,
Unde vel errantes proférât unde pedes.
Edocet ille domum, gentem, funus quoque magnum
Cœnobii vestri sive monasterii,
Scilicet abbatem meritis et stemmate clarum
Gausbertum vita jam caruisse sua.
Quae licet ex longo sit nobis cognita causa,
Nobis tristiciam detulit haud modicam.
El modo vici* fratres sapiatis amici,
Ut sibi prœterlto, sic erit assiduo.
Inter nostrates oratio, crédite, functos,
Et fiet vestris fratribus hoc reliquis,
Quos céleri nobis penna scribente notastis,
Pallida quos mortis hora sibi rapuit.
Vos quoque pro nostris cœlos honerate * querelis,
Plangimus extremam quos rapuisse diem.
Sint grates vobis et maxima dona salutis ;
Vivatis Christo semper in altithrono.
Heus tu cui gracili consistit barbula mento,
Qui defers gerulus tam lamentabile munus,
Calcibus adjungens alas, discurre per orbem,
Ut sciât omne genus tam lamentabile funus,
Et conjuro tuas retinet quas barbula setas
Ne prius absistas regiones currere totas
Donec carminibus nobis redeas oneratus.
1. Le commencement de ce vers est certainement altéré.
2. Honorate, dans le ms.
44 ROULEAUX DES MORTS.
XVII
Encyclique sur la mort de Bernard, comte de Bésalu,
<020.
Bernard, comte de Bésalu, mourut, noyé dans le Rhône en
■1020*. Les moines de RiupoU se réunirent à ceux de Cuxa pour
annoncer à la chrétienté la mort d'un de leurs principaux bien-
faiteurs. Il ne nous reste que l'encyclique du rouleau qui fut alors
mis en circulation. Le texte s'en trouve dans un manuscrit du
onzième siècle^; il a été imprimé par Baluze'.
Delectissimis patribus et fratribus, matribiis et so-
roribiis, utriusque aetatis atque divini ordinis, ubi
quos exercet disciplina caelestis, quibus inest affectus
merentibus comerendi et miseris comiserandi, grex
bipartitiis, Dei videlicet genitricis coenobii Rivipolleii-
tis sanctique Micbaelis arcbangeli coenobii Conflueii-
tis, sub magisterio militans Olibae, praesulis et abbatis,
quod pollet in aeternum interminabilibus laudibus
gloriae sanctorum. Si repentinos casus miserabilis vitae
nostrae et doloris quam inde concepimus voluerinms
vobis patefacere summam, deficiet ante sensus et lin-
gua, succumbet manus et carta. Intempestiva quippe
superveniens mors quod in nobis dulce reppererat
abstulit, filiosque desertos reddidit pâtre, subditos
principe, fratres germano, servos domino, alurnnos
magistro. Discedens autem, tantis doloribus et solitu-
1. Gesta comitum Barcinon., dans Bouquet, X, 322.
2. Bibl. imp., fonds latin, n. 2858, f° 66 v».
3. Marca Hïspanica, col. 1024.
XI' SIECLE. 45
dine reliquidamaricatos, ut medios etiam tederel nos
vivere, dum rapuit heu animae dimidiuni nostrae.
Erat nobis , quem perdidimus , princebs et pater pa-
trie, Bernardus cornes et marchio bone memorie, de-
siderabilis facie et nomine. Cujus idcirco summatim
virtutum tangimus actus, ut vestra karitas agnoscat
quam fuerit ipse dolendus. Fuit siquidem vir vere
katolicus, bonitate insignis, nuUi suo tempore pietate
secundus, acer in armis, corpore pulcber, aspectu
decorus, abitudine magnus, eloquens lingua, potentia
multus, providus consilio, mirabilis ingenio, dulcis
eloquio, abundans rébus, fortitudine sum[m]us, ini-
micorum Victoria clarus. Preterea terribilis malis et
tante potentie vir, mitis et subditus bonis, pauperum
pater, justicia fortis, judicio justus, misericordia pie-
nus, edificator ecclesiaruni , dilector per omnia mo-
nachorum, quos ita venerabatur ut patres, sic plurimi
pendebat ut dominos, sic ad agenda bona provocabat
ut filios. Ta lis igitur cum esset ac tan tus utpote pro-
visor omnium , conjugali vinculo volens nectere
filium, premisso jam nato, infandum temptavit equo
transire Rodanum, dumque incaute ceptum perten-
deret iter, inter ingentis fluminis rotantia vada infelix
revolvitur equs, sessorque succumbit. Tune terque qua-
terque conatus collum tenere manibus, terque qua-
terque compressa manus effugit ab illo. Tandem ergo
ingentis fluminis impetu victus occubuit, et ad nos,
videlicet sanctae Mariae monachos , reductus a suis,
heu dolendum dictu, mortuus rediit , quos tante spe-
ciositatis princebs et pater nimium plorando reli-
querat. Set o felix et nimium felix nostra etas, si
noster Bernardus nunquam attigisset Rodani nefanda
46 ROULEAUX DES MORTS.
fluenta. Ergo dum protinus pectoris nostri voluimus
vestre pietati nunciare dolores , hoc luium fuit quod
non e vestigio fecimus , quoniam ebetatum est cor,
evanuit sensus, emarcuerunt digiti, manibus plerum-
que resumptus elapsus est calamus, timentes quasi
tune moreretur, dum illius mors litteris notaretur.
Propterea , delectissimi patres et sanctissime maires,
tanto destituti solatio, confugimus ad vos, quia jam
amplius non revertetur occulus ejus, ut videat nos.
Comendate nempe Domino quem comendamus vo-
bis , et orationis auxilium praeferte in adjutorium tam
pii defuncti principi[s]. Itaque percipite lacrimas nos-
tras, intendite preces, ut quecumque ejus operi ter-
rene inerere* macule, vestre excuciantur caritatis ju-
vamine. Hue etiani accedebat quod non confestim
vobis hoc scripsimus, quoniam divina post heec manus
in tantum nos percuht ut intra spacium trium pêne
mensium ex utraque cenobia^ novem nostrorum fra-
trum clauderent diem extremum, ex quibus Willel-
mus nondum plena , Gferaldus adhuc incipiente bar-
bicie in primevo flore juvenihs roboris experti sunt
angustias mortis; Segoinus senex; Vitahs conversus,
nihil sciens nisi Christum Jesum et Patrem nostrum
qui es in caehs; Daniel, presbyter et conversus; Odo
et Bernardus, juvenes et conversi, uno die et pêne
una hora defuncti; Udalgarius toto, ut in fine'claruit,
corde conversus, qui pçst octo dies quibus in cella
noviciorum perstitit, hominem exivit ; et Francus, ex
1 . Baluze a imprimé inJimsere, leçon qui parait exigée par le sens de la
phrase.
2. Sic.
3. « Fime », dans le ms.
XP SIECLE. 47
laico monachus. Hos quoque omnes, sicut nos ipsos,
vestre pietatis vestigiis inculcamus, ut sanctis vestrîs
precibus adjuti mereantur bonis adjungi. Ecce itaque,
dilectissimi patres, dulcissimi fratres, aman tissi me ma-
ires, venerande sorores, servi omnipotentis Domini,
et per ipsum et in ipso amici nostri, miseremini, mise-
remini nostri, quia mâniis ejus tetigit nos. Dignamini
flere cum fîentibus, ut mereamini gaudere cum gau-
dentibus, et postrema munera pietatis inpendite mor-
tuis nostris , ut , percepta venia delictorum , sine fine
mereantur gaudere in regione vivorum.
Cursorem preterea nostrum diebus quibus vos
adierit reficite lassum, operite nudum, et itineris ei
quantulumcumque addite suplementura, notatisque
diebus remittite illum in viam pacis, ut Deus pacis et
karitatis sit semper cum omnibus vobis.
XVIII
Fragment d'un rouleau anonyme.
Première moitié de l'onzième siècle.
Sur le premier feuillet du ms. 65 de Saint-Victor on lit deux
titres funèbres qui y ont été copiés dans le cours du onzième siè-
cle. Le second titre paraît venir d'un monastère placé sous l'in-
vocation de saint Benoît, peut-être de l'abbaye de Fleury-sur-Loire,
Les formules de ce titre m'ont paru dénoter la première moitié
du onzième siècle.
1 . Si nil post obitum prodest commissa fateri,
Nec tua mutatur fixis sententia verbis,
Hoc concède michi, nulla quod lege vetatur :
48 ROULEAUX DES MORTS.
Fraires quinque modo descendens* luce reliqui,
His, peto, mitlatur qui vivos corrigat ante
In tormenta cadunt quam talia carne soluti.
Nam% quamvis duro persistant corde rebelles,
Si ' tamen obstructa quisquam de morte rediret,
Credent expert© poenasque intrare timebunt.
nie quidem poscens effectum non cupit uUum.
Nos autem, dum vita manet, dum lege vigemus,
Olim defuncti perterret nuntius Adam,
Dum locus est flendi, dum non injusta petuntur,
Nec obduratis pulsatur janua seris [ici est tardis).
2. Hesit amore pio semper medicamina danti
Grata salutiferis deitatis ab arce coronis,
Cujus amœna ferunt nobis vestigia votum,
Quod sectando pie parère sategimus omnes
Flebilibus vestris precibus celebrata verenter
Ymnorum sub honore patris modulamina divi,
Qui Benedictus babet vita merito quoque nomen.
Denique si cupitis studio cognoscere te[m]pus
Quo vestros apices prsepes tubt ille relator
Ignotus, vobis notis depromet aperte,
Quisque pater rectorque loci sed et inde decanus,
Quis vel qui fuerint jam dicta ad festa patroni.
Sit pax vera Dei vobiscum semper in evum.
Dum jam tempus equm fumantia solvere colla
Vellem, sorte pari quidam ruit Ursus anelus,
Annoso langore sacrum petiturus Olimpum,
Supplicium sub carne ferens ne ferret Averni ,
Quem vestris precibus calamo committimus amplo,
Hocque referre placet, quoniam sic sic'Benedictus
Pandit opima suis aiternae gaudia vitse,
Ut facial cunctos redici pietate supernos,
1. lia variante « discedens » est marquée dans la marge du ms.
2. a Num » , dans le ms.
3. « Sit » , dans le ms.
XP SIECLE. 49
Cœlicolas peragens aeterna voce triumphos,
Dicens : « Christe, talenta tibi duplicata reporto. »
Haec ideo loquimur, quoniam hic temporis ordo
Guarinum rapuit, nuUi bonitate secundum.
XIX
Rouleau de Guifred, comte de Cerdagne.
4050-1051.
Guifred, comte de Cerdagne, mourut en 1050, à la fin du mois
de juillet, dans l'abbaye de Canigou, dont il était moine depuis
plusieurs années*, Le rouleau qui fut consacré à sa mémoire exis-
tait encore au dix-septième siècle. Dom Guillaume de Costa en
offrit à Pierre de Marca, archevêque de Toulouse, une copie très-
soignée, qui fait aujourd'hui partie des papiers de Baluze^.
La plupart des titres inscrits sur le rouleau de Guifred doivent
appartenir à l'année 1051 .
Le 9 mars de cette année le porte-rouleau était à Saint-Genis
de Fontaynes et à Saint-André;
Le 16 mars, à Bésalu;
Le 1 7, à Saint-Laurent;
Le 19, à Serra;
Le 20, à Vie ;
Le 27, à Saint-Cucuphat et à Saint-Laurent;
Le 30, à Saint-Michel del Fay ;
Le 2 avril, à Urgel;
Le 30, à la Grasse;
Le 4 mai, à Sorèze;
Le 10, à Gaillac;
1. Baluzc, Marca Hispanica, 447; Vaissete, Hist, de Languedoc, II,
172. — C'est à tort que les auteurs de VÀrt de véiifier les dates (II, 333)
placent la mort de Guifred à l'année 1025.
2. Collection Baiuze, vol, 108, f"» 308 à 332.
4
50 ROULEAUX DES MORTS
Le 30, à Saint-Amant de Boisse;
Le 3 juin, à Quinçay en Poitou ;
Le 13 août, à Maestricht;
Le 18 novembre, à Psalmodi;
Le 29, à Saint-Pons de Tomières;
Le 29 décembre, à Saint-Laurent de Cerdagne.
Baluze* a publié l'encyclique et un des titres funèbres du rou-
leau de Guifred.
Omnibus Patris excelsi et sancte matris catholice
ecclesie filiis, ad quorum presentiam hujus nostri vo-
luminis venerit gerulus, almi Martini presulis grex
nionachorum humilis magni Montis Kanigonis de-
gens in cœnobio, presentis vite prospéra atque per-
hennia pascua.
Quamvis humanai conditionis, priorum culpa pa-
rentum, amarissimum, cunctis collatum, defleamus
exilium, et addictum condolentes mortale exitium,
hujus seculi labiJis patiamur periculum, et licet di-
versis terre disjungamur spaciis, verum quia credi-
mus vobiscum nos esse membra summi capitis, juncti
karitatis gratia , quae est in cordibus fidelium diffusa
per Spiritus sancti dona, vestris poscimus adjuvari
intercessionibus, quo possimus evadere pericula tem-
pestivi naufragii et ad portum salutis pervenire. Quod
etiam, dilectissimi in Christo patres , non minus pos-
cimus, nostras preces auribus cordis et corporis per-
cipitebenignis, et apud cleraentiam Domini pro domno
Guifredo, venerabilis memorie , comité, intercessores
estote, quiolim princeps nostrœ patriae claruit, quem
non ignoramus vos nosse quantus vel qualis in digni-
tate seculi fuerit, quod noverunt Ytalia, Gallia et
1. Marca Hispanica, 1094. /
XI» SIECLE. 51
Yspania. Hic dum teneret regimen honoris, et pro
\elle possideret mundi divitias, inspirante omnium
bonorum auctore, cogitans quid retribuisset pro om-
nibus que tribuit ei, auctor extitit nostri in quo habi-
tamus loci , et pro reconpensanda mercede in cœlis a
Deo summo, hedificaiis in quo placuit sibi habitare
in eo, terrenis possessionibus ditatum, hordini mo-
nastico fecit aptum. Ex bine , ut quod desiderabat
prolicere posset, secundum preceptum Domini, re-
linquens temporales honores, uxorem et fdios, inter
nos conversatus, pauper Christi nobiscum esse voluit.
Qui dum. inter nos tenuisset activam vitam, quam
l3onus nobis extitit nec verbis designare nec htteris
Yobis valuimus scribere. Erat enim nostri defensor
ex adversis , adjutor secundum posse in bonis, prio-
ribus ut baculus senectutis , juniorilius ut pater fiHis.
Sed quia nerao in conspectu Dei nisi ipso agente jus-
tificabitur a dehctis homo , maxime cum fuerit di-
tatus potentia reipubUcae , sic ille , et quia sub habita
rehgionis in multis offendimus omnes, antiqui hostis
temptati insidiis, nec quisquam nostrum vivere potest
sine culpis, item iterumque quo valemus adnisu ro-
gamus lienignum Dominum et justum judicem pro
jam dicto nobisqvie karissimo, recolendo, venerando
Guifredo in sanclis sanotorum vos supphcare, ut
quidquid deiiquit iUius deleatur sacrificio agni qui
Yenit toUere peccata mundi.
Hujus sacrato conduntur membra sepulchro,
Quod pius ipse sibi pulchro conslruxerat actu.
Julius exactam dum mensis clauderet orara,
Excessit seculo. Quem poscite vivere Christo.
Subscribimus etiam nomina defunctorum patrum
52
ROULEAUX DES MORTS.
et fratrum qui jam nos precesseruiit cum signo ka-
tholice fidei, ut, dignis vestris preciluis a peccati de-
lictis mundati , mereantur adscribi in libro vitae cœ-
lestis. Amen. Domnus Selva abbas, Gautfredus prior,
Martinus monacbus, Seniofredus monacbus, Renar-
dus abba, Guillelmusabba, Atfredus monacbus, prior
et sacerdos; Galindus monacbus, Languardus mona-
cbus, Barnardus monacbus, Isarnus monacbus, Si-
gnubus monacbus, Bonifdius monacbus, Wilelmus,
Goltredus, Wifredus, monacbi; Isimbertus monacbus,
Seniofredus, Arnallus, Andrallus, monacbi, et alio-
rum quorum nomina ille scit qui ea condidit. Incul-
camus quoque super omnia \estra^ karilatis presidio
nomen domni Obvœ, dulcissimi patris, ut vestris
precilîus almis claritatem obtineat a'terna^quietis.
Interea flagitamus obnixe latori bujus scedule ka-
ritatem premonstrari sedule, utillum et alabore refi-
ciatis, et ventris inediam fartiatis, et supplementum
viatici clementer addatis, rémittentes eum in viam
pacis, ut Deus pacis et karitatis maneat cum omnibus
vobis.
Bernardus, Bera, Lupsancius, Ermetrite, cum om-
nibus parentibus suis, lam vivis quam et defunctis.
OUvarius, cum omnibus parenlilius suis, lam vivis
quam et defunctis.
1 . Donmo Mironi , abbati , nimium laudabib , no-
biHtatis et babitus décore venerabib , cunctoque sub
eo cetui venerandi presubs Martini cenobio degenti,
grex universus l)ei genitricis coenobii Rivipollentis,
îeternam beatitudinem gloriae permanentis. Quod
vestrae karitatis btteris nobis intimare curatis, diu est
quod noveramus, jamque domni Guifredi animam
XP SIECLE. 53
Domino pro posse commendaveramus. Perlectis au-
tem, id ipsum nobis reiterare non piguit, ejnsque
animam et suprascriptorum fratrum Domino com-
mendare collibuit, ut ipse eas eternaliter habeat, cui
nulhis terminus extat. Aliquorum denique nostrorum
fratrum subnectimus nomina, quibus orando sub-
veniant vestrae karitatis juvamina, ut a malis omnibus
eximi bonisque perbennibus mereantur annecti.
Petrus (iiachonus, nuper a nobis exemptus; Petrus
magister scolarum, Radulpbus presl)iter, Oliba. Alio-
rum autem cognoscit nomina Deus, qui novit omnia.
Arnallus, monacbus vel sacer, cum omnibus paren-
tibus suis , tam vivis quam et defunctis ; Maiohis mo-
nacbus, cum omnibus suis, tam vivis quam et de-
functis; Bernardus, prior et monacbus; Jobannes,
monacbus, cum omnibus parentibus suis, tam vi\is
quam et defunctis.
2. Domno Mironi, nutu Dei abbati, cum universa
congregatione beati Martini Kanigonensis cenobii,
bumilHmus grex monacborum sancti Pétri Campi Ro-
tundi, una cujpa pâtre nostro domno Guifredo, gratia
Dei Karcliassonensis episcopo, gaudium et letitiam
in Domino. Nos quidem, dileclissimi fratres, quod
vos nunc profertis in nostris auriljus, diu est quod no-
veramus; sed quia nunc iteruin repetistis, satis ad-
quievimus petitioni vestrse, et nobis reiterare non
piguit quod olim expleveramus ; sed quia omnes ex
uno pâtre geniti sumus, et ex una carne procreati
sumiis, et omnes pro uno bomine subjecti sumus in
peccato, necesse est ut, quod pro vestris postulatis,
pro nostris deprecetis judicem aeternum Deum, ut
ille dignetur eis apperire januas vitîe aeternae in con-
54 ROULEAUX DES MORTS.
sortio sanctorum, ubi lux vera est e! gaiidium sine
fine permanentem in secula seculorum. Amen.
Nomina autem defunctorum nostrorum bec sunt :
Giiifredus monacbus , Falcutius monacbus , Lan-
guardus, Onofredus monacbus, Bernardus monacbus,
Argemirus monacbus, Adalbertus monacbus, Bernar-
dus monacbus, Segarius monacbus, Durandus mona-
cbus, Bonifibus monacbus, Baronus monacbus. Sunt
aetiam et abi plurimi quorum Deus scit nomina, qui
créa vit omnia.
3. Ortodoxo patri donmo Mironi, rectori cenobio
almi sacerdotis Martini, pariter cum cetu vobis co-
misso, concio gregalis dominice matris cenobio Aru-
lensis, gaudium infmibile. Id quod vestra, fratres,
recens repetit pagina, nuper mente egimus devota,
cum ad nostram depositio fratris pervenit noticiam,
ilbus iUi commendantesanimamqui pro ibo nobisque
posuit suam. Sed quod tum libuit ajere, nunc minime
pigritamus eadem repetere. Denique quod pro vestris
petitis, id ajere curate pro nostris. Abbas Gaucbertus,
Barnardus monacbus, Wifredus monacbus, Obve
monacbus, qui prima bujus quadragesime dominica
migravitab bac vita, obitumque Gaudfredi, monacbi,
qui spiritum emisit supernis kalendas ter quinas no^
vembris.
J
/ •)
Jamque valete, patres, obtamus, vos bene semper.
4. Domnus bac bumilbmus abba Ramdulfus, et
cunctus Cbristicolarum cetus almifice xMarie virgini-
tatis opibus Crasse, patri reverentissimo Mironi, omni-
que adelforum gregi in cenobio degenti almifici Martini
^
XP SIECLE. r>5
presulis, juxta radiées NiveiMontis, optant dari pre-
mium salutis ab illo qui dicitur salutaris.
Igitiir cum fulgida ïitanis spera occidentalia perve-
nisset ad climata, die aprilis ultima*, vester gerulus
prolixa ad nos venit cum cedula, nuncians Guifredi
multorumqiie patrum funera. Nosvero mox ut vestro-
rum funera audivimus patrum, trinum ac unum exo-
ravimus Deum, ut eis nunc singulas largiatur stolas,
quatinus die imminente suprema, abentes binas, ut
prophetica narrant eloquia , in terra sua possideant
duplicia, agno imnidica promentes carmina, infinita
per secla. Multivoca nostrorum patrum sive fratrum
secuntûr onomata, qui jam carnea migraverunt ex
teca, pro quibus prece Deum exorate humillima, ut
a morte liberentur secunda : Nimfridius, abbas et
arcbiepiscopus ; Suniarus abba, Donatus abba, San-
cius abba, Barnardus abba, Âmelius monacbus, Ar-
nallus monacbus, Benedictus monacbus, Helbertus
laicus, Gotbertus, Amalberga, Wido, Urso, Gamal-
fredus, Tevrada.
Christe Deus, monacho da premia sancta Wifredo,
Noxia quifurni tensit jam cèlera cosmi,
Ut valeat celsos fulgens concendere celos.
Christus in eterno det tunctis premia regno,
Virgineis turmis sociati semper in astris.
5. Jam Titane vergentead ipogea, pervenit gerulus
bujus vestri gramatopboris infra sancti Joannis Bab-
tiste septa, nuncians nobis domni Guifredi abbatis
funebria. Statini ut cedula indiculi perspeximus coii-
dolencia, beu ! heii ! mox satagimus agere cum cède
i. 30 avril 1051.
«6 ROULEAUX DES MORTS.
lucubraciuncula. Repente die crastina, luce exigeiite
matutiiia, Domino gratanti animo peregiiniis missa-
rum solemnia, ut eiim Averni dipsas non rapiat infra
penas, sed tantum suo nutu mereatur conjungi superas
infra katervas, et in ipsas mansiones mereatur adesse,
quem fidelibus suis promisit adesse venturas. Ideoque
et vos, karissimi Deo et Domino, dilecti clientuli
sancti Martini Kanigonensis commorantes cenobii,
pelimus ut quod pro vestris flagitatis, qui umipheris
sunt depositi ex carnis, pro nostris videlicet ex ac
luce subtractis, segniter et datencius implere necle-
gatis*. fpse vero opifex corde suo prelil)ata tenet ono-
mata, qui ex hoc, cum nihil fuerant acta, suo arbilrio
sancxit et patravit opéra.
6. Quarto nonas madii, luna xxr, feria prima ad-
vesperescente', adiit pellifer vester ad limina aecclesiaé
sance Dei genitricis Mariae Soricinensis cenobii, nun-
cians obitum fratris nostri Wifredi, pro cujus al)sohi-
cione peccaminum sciatis nosiniplorandos esse Domini
misericordiani. Vos itaque rogate Dominum pro nos-
tris defunctis, quorum bec sunt nomina : Barnardus
al)bas, Dorbertus al)bas, Romaldus, Aurucius abbas,
Ramnulfus Seniorellus nomine abbas, Ato mona-
chus, Miro monacbus, Airoardus monacbus, Barnar-
dus, levita et monacbus; Benedictus monacbus, et
Barnardus monacbus, arte gramatica eruditus ; Jo-
banne monacbo, necnon et pro ceteris fidelibus, quo-
rum Deus nomina scit. Valete.
7. Kanigoni cœnobii monacbis, Kesbacenses, cier-
1. Il faut sans doute lire : o Non segniter, setl attentius implere non
negligatis. s
2. 4 mai 1051.
^
n
XI* SIECLE. S7
miU miinia salulis, Vestra coiilio doloris magnitudine
anxia meret super obitum Gaufredi, comitis quon-
dam, vestri postmodiini monaclii. Sed rêvera, fra-
tres, liée ah ineiintis seculi primordiis cepere, ex quo
ille noster primas parens, divina mandata preteriens,
mortis nexibus se ipse addixit; sed licet bac peiia
plectamiir causa ipsius delicti , tamen hapc est spes
nostra, ut si Christo commortuifuerimus, simul etiam
cum eo vivamus : vita enim nostra Cbristus est. Peti-
mus igitur ut quod vos petistis agi pro vestris, vos
idemqiioque pro nostris faciatis, quorum nomina sunt
bec: Soboabbas, Girberti prepositi, Kainardusabbas,
Ingenlholdus abbas, Anselmus abbas, Hugo mona-
chus, Godini monacbi, Gondacri abbatis^, Dodonis
monacbi , (îausberti monacbi , Iterius monacbus ,
Landricus monacbus, et cet erorum quorum numerum
et nomina sobus Dei novit presentia.
8. Vil idus martii\ Venit nuncius sancti Martini
monasterii Kanigonensi ad cenobium almiGenesii que
vocant Fontanas, nuncians nobis defunctorum nomina
fratrum. Nos vero, ut audivimus, preces pro ipsis ad
Dominum fundere decrevimus; precamur itaque vo-
bis, fratres karissimi, ut, [quod] pro veslris petitis
ageie non dedignemini orare itaque pro nostris.
Tedmirus abba, Sentimirus abba, Sancius abba, Be-
delfus abba, Adaulfusabba,Trasodrius abba, Tedma-
rus abba, Wimara abba bone memorie, Managuisi
abba, Wiliebnus ablxi, Adalbertus monacbus, sive
aliorum fratrum nomina quorum Deo sunt cognita
atque nota.
1. La lecture du mot « abbatis » est douteuse.
2. 9 mars 1051.
38
ROULEATIX DES MORTS.
9. vri idus raartii\ Celebrantibus nobis missarunf
soUemnia, gradiens callem itineris in cenobio almi ago-
niste Andrée, apostoli, intimans nobis obitum vene-
rande memorie donini Wifredi monacbi. Nos vero,
utaudivimus, preces assiduas in conspectu Del fun-
dere decrevimiis pro ejus anima, sive pro animabus
omnium fidelium defimctorum. Precamur ergo melli-
fluî.m karitatem vestram ut quod pro vestris jubetis,
pro nostris quoque non dedignemini exorare Christum
Donânum Jbesum. Primus namque ejusdem cenobii
domni Mironis ahbatis, et domnus Warnerius abba,
Rodlandus abba, Laurentius abba, Gaucbertus abba,
Giscafredus abba, Gusterius decanus, Durandus
prior, Suniarius decanus, Bernardus prior, Senio-
fredus prior, alius Bernardus, Eldrichus monachus,
Poncius monachus, Isarnus monacbus, Ademarus
monachus, Oliba monachus, Johannes monachus,
Tedmarus monachus, domnus Benedictus mona-
chus, et ahos multos qui de hoc seculo migrati sunt.
Petimus vos, fratres dilectissimi, ut una dilectio sit in
terris, ut etiam una pars et societas mereamur vic-
trices esse in cehs. Qui régit astra det vobis régna
polorum, et sine fine Deo vivatis in eternum. Valeat
almitas vestra per secula cuncta. Amen.
1 0. Nosse cupimus fraternitatem vestram adve-
nisse gerulus vester ad limina sancti Cyricii inchti
martiris cenobii, quo in loco non tantum preesse
quantum eciam prodesse chnoscitur Wannalgaudus
abba. Nos denique libenter peticionibus vestris obse-
quentes, pro nobihssimo fratre vestro, quorum abso-
I
1. 9 mars 1051.
■••^
XP SIECT,E. S9
lutionem Dominum studuimus exorare suplici de-
vocione , qui omnium est misericordissimus bac
miserator hominum, et neminem vult perire et ad
agnitioiiem veritatis venire. Petimus denique et rios
pietatem vestram (juatinus quod pro vestris non des-
titistis fratribus exorare, pro nostris ne pigeaj^is per-
agere; pro bis namque : Libencius abba, Manuel
abba, Oddo abba, Amblardus abba, Dalmacbius abba,
OU\a monacbus, Manuel monacbus, Soniarius mo-
nacbus, Vives monacbus, Ellemarus monacbus, Pe-
trus monacbus , Oliva monacbus , Bonus bomo mo-
nacbus , Ermimirus monacbus , Oddo monacbus ,
Witida monacbus, Cbastelanus monacbus, et aliorum
bonomata fratrum quorum nomina ille rimatur qui
est cuncta patrator. Valeatis in Cbristo omnes qui
estis sub jugo Cbristi constituti.
1 1 Congregatio matris virginis dive Marie cenobio
Rosas, dilectissimis fratribus in cenobio sancti Mar-
tini degentibus, inexaustumin Domino necne perbenne
yalere. Secundum posse petita peregimus, et aut secus
bac fecimus peragenda petimus. Nomina nostrorum
ideo non scripsimus, quia in conscientia rerum Do-
mini consistere scimus.
12. Seducti a diabolo, insigni adversario, primo
parente devicto egectoque de paradiso , devenimus in
miseram in qua nunc versamur patriam. Hec cernens
Dei filius summique Patris unicus, perire \idens bo-
minem, quem crearat ad gloriam, erui ab infernalibus
pœnis voluit benignus, assumensque infima nostrae
carnis bumillima, ut elevaret ad alta qui ceciderat
ad ima , cœpitque predicere : « Poenitentiam agite. «
Itaque dédit preceptum, quod est salutiferum, ut di-
60 ROULEAUX DES MORTS.
ligat proximum homo sicut semetipsum. Quod nos
corde retinentes, adimplere cupieiiles, congregacio
cuncta sancti Pétri coenobio Rodensis, in quo loco
domnus abba Petrus preesse videtur, sub tramite
divi patrisBenedicti, cui bénéficia*, sicut Lucifer inter
astra, fidget ejus dulcimoda vita^. Interea portitor
hujus thomi devenit ad nos, et cum dulcedine kari-
tatis excepimus illum. Haec autém auctoritas, gratias
Deo, ab omnibus nobis alacriter est recepta , et fideli
mente erit tenenda; et nos una dijudicamus esse ut
unusquisque satagat alterius honera ferre, illisc|ue suf-
fragia orationum impendere, cujus animae sunt abs-
tracte ab hujus erumnosae vita*, et ideo omni nisu
debemus perficere, quod cum actum fuerit, nobis
novimus prodesse, videlicet pro aliis orare, et, sicut
testantur divinae paginse, pro nos metipsos laborare,
ut cum illos mereaniur gaudere in cœlesti sede , qui
semper habet esse, ideoque humoteni lensi utraque
humillima impetramus suplicatione ut quod pro
\estris deposcitis agere, pro nostris studeatis facere,
in primis pro karis nostris qui Iionere carnis depositi
migraverunt ab hujus exihi terminis, sunt prenotati
fratres : Deusde monachus, et Benedictus, etAmal-
ricus. Intermittimus aetiam quartum monachum ,
Bernardo vocatum. Nomina vero aUorum fratrura
nostrorum qui supersunt cœlestis pagina novit; quae
vero vestrœ miserationis et dulcedine pietatis conti-
nuum precamur ut sentiant vestrae petitionis auxilium.
Garmina devota vobis dévote salutant.
Vos salvet facinus mundi qui siistulit agnus.
11 faut peut-être corriger ce passnge et lire : « cujus beneficio. »
Xr SIÈCLE. 61
i
13. llniversus grex protomartiris Christi Stepbani
cenobii Balneolensis , dorano Mironi a]3bati et cuncto
sub eo celui venerandi presulis Martini cenobio de-
genti, aeternam beatitudinem glorie pernianentis. Diu
est quod noveramiis quod vestre cbaritatis litleris
nobis intimare curastis, et jam comendaveramus ani-
mam doiimi Guifredi, pro posse, Domino; perlectis
autem id ipsum non piguit reiterare nobis, et ejus
animam et fratrum suprascriptorum coUibuit comen-
dare Domino, ut ipse bal^eat eas eternaliter cui non
extat ullus terminus. Denique subnectimus nomina
aliquorum fratrum nostrorum, quibus orando sub-
veniant juvamina vestre icaritatis, ut mereantur eximi
a ma lis omnibus et anneeti perennibus bonis : Oliva,
presbiter et monacbus, nuper exemptus a nobis,
Petrus scolarum magister, Bonifilius monacbus. Deus
autem qui omnia novit cognoscit nomina aliorum.
14. VI idus madii, luna xxvi', venit gerulus ad li-
mina beati Micbaelis arcbangeli Galliacensis et sanc-
torum martirum Arconcium et Sacerdote, quod est
super fluvium Tarnis, nuncians bobitum fratris nostri
Guidfredi. Pro cujus absolutione peccaminum
sciatis nos implorandos esse Domini misericordiam.
15 Cenobium quoddam persistit jure statutum^,
Antiquis patribus vocllatum Nobiliaconse,
Ad quod se gerulus vester veniens patefecit
Ostenlans [s]cedani conscriptam funere fratrum,
Proque is sacra precum * libamlna significantem,
1. 10 mai 1051.
2. Le scribe qui a copié cette pièce de vers n'en comprenait pas le
sens. Aussi a- t-il commis beaucoup de fautes, qu'on peut en partie cor-
riger à l'aide de la pièce publiée plus bas, sous le n* 70-
3. « Precium, » dans le ms.
62 ROULEAUX DES MORTS.
i
Rector commoribus prestat cui commodus almus
Régula quod dat habens vocitamen domnus Basilii
Hinc Geraldus decauus conjuugitur eique; [et abbs
Quosreliquit fratres, illic stacione moralités,
Obsequiis refovent, auditibus atque verentur,
Glorificant, retinendo patris normam Benedicti,
Qui votis [vosjmet certis de more salutant.
Deus omnipotens vos semper faciat in evum
terrea despicere, celestia appetere. Vos itaqiie rogate
Dominiim pi o nostris defunctis , quorum ec sunt no-
mina : Beringerius abba, Teudgario decano, Goeraldo
decano, Bernardo, monaclio sagreslano ; Guaram-
berto monacho, Dagberto monacho, Ebrardo mo-
nacho, Josue monacho, Garifredo monacho, Folcario
monacho, Arnaldo monacho, Guadaldo monacho,
necnon et pro ceteris fideUbus quorum Deus nomina
soit. Valete in Christo. Amen,
16. Cuni Titan vergente occasum adiit portitor hu-
jusce thomi lassabundus ad aula ubi caput Antonini
martiris cum parte corporis requiescit, in valle quae
vocitatur Nobilense, ubi congregacio clericorum pre-
esse videtur, nunciat nol)is fratris nostri Gifredi\ Nos
vero aures summi opificis implorare non piguimus,
qualinus nostris oracionibus adjutus omnipotentis
Dei valeat adipisci'-. Vestram autem paternitatem pre-
carnur ut nostris nuper olimque de hac luce vocalis
taha rependere ne pigeatis, videhcet pro Gualterio
clavigero, pro Raimundo clavigero, pro Austrino cla-
vigero, pro Teudgario clavigero, pro Geraldo sacer-
dote, pro Nectario sacerdote, pro Johann e sacerdole^
1. Suppl. n obitum. »
'i. Suppl. « misericordiam . »
^
XI« SIECLE. 63
pro Bladino sacerdote, pro Fulchelino monacho, pro
Bernardo sacerdote, pro Rigualdo preposito, et pro
aliorum quorum nomina summi opîficis cognita ma-
nent. Valete in Christo.
17 m kalendas j unii * .
Ca Pétri,
Apostolorum principis ,
Amancii saccessoris,
Precamurqiie famulis
Quod vocentur servulis
Vocatique presidis
Festinentur monachis.
Feria V. Precibus
Consors Ghristi doloribus
Intercedite pro omnibus,
Veniente seculo.
Convocent Araancio.
Explicit prefacio. ^
Intercedile pro congregacione. Orate a Domino, ut
fiât eis remissio, quorum noinina sunt scripta ; veniam
pétant in gloria. Amen. Franco abbas, Rotbertus mo-
nacbus, Arnaldus monachus, Aimarus monachus, Âi-
roardus monachus, Petrus monachus, Arnaldus mo-
nachus, Isibardus monachus, Fortis monachus.
18 CoUegium penitus reverendo ville ^ Nantoliensis,
Cuncta Greatori propria virtute regenti
Celesti cedulum gliscunt qui cedere votum
Concio Benedicti Nantoliensis, virtutum flore potiti
Emerita testis vernancia gaumate pleni,
1. 30 mal 1051.
2. IjC mot « ville » ne doit sans doute pas être compté pour la mesure,
de même que le mot « Benedicti » qui se trouve au quatrième vers.
64 ROULEAUX DES MORTS.
Quidquid inesse valet mundo plene Deitatis,
Patres almiflui, cupimus vobis fore notum
Scedaforum vestri nostros fine[s] penetrare,
Enucleando quidem funus sat justiciale ;
Vestrorum obpanso nobis fratrum quoquethomo,
At ubi comperimus, fientes lacrimis rogitamus,
Poplitibus flexis, poscentes cunctipotentem
Quo veniam vestris jam conférât ipse defunctis.
Quod egimus veslris, idem petimus ut faciatis pro
noslris.
Nomina nam quorum titulanlur in ordine fratrum :
Domiius abba Petrus, domiius Aimericus abbas
Costaiitinus abbas, ïeoderius abbas, domniis Vivianus
monacbus et sacerdos, Geraldus levita et moiiacbus,
Aimericus monacbus, Bernardus monacbus, Bernar-
dus sacerdos, Bernardus monachus, Odolricus mona-
cbus, Gaufredus monacbus, Audoinus monacbus, Glai-
cus monacbus, Geraldus monacbus, G. laicus (?), Wil-
lelmus laicus, et alii quorum bonomata illi sunt nota
qui pugillo tenet cuncta.
19. Fratribus et dominis sancti Martini presulis
cœnobio Kanigonensis, summo salutem studio, sancti
SalvatorisKarrofensiscontio, ut vestri vivant Domino
fratres defuncti seculo. Solvendo preces débitas Cliristo
ducamus animas. Summissis ergo vultibus nostris vi-
cem expetimus ; sit defunctis oratio et vivis consola-
tio. Nostrorum nomina defunctorum : Rainaldus abba,
Fulcherius abba, Bonbaldus abba, Petrus abba, Ebu-
lus abba, Odolricus decanus, llgo diaconus, Arnulfus
diaconus, Bamnulfus diaconus, Letardus monacbus
sacerdos, Gaufredus monacbus, Costantinus mona-
I
XP SIECLE. 65
chus, Gauterius inonachus, Âimericus monachus. Ho-
rum et omnium eorum quorum ad presens non remi-
niscimur nomina poscimus ut vestris precibus ad eterna
gaudia pervenire mereantur. Amen.
Felicesque pie capiatis gaudia vitse,
Qua cum pâtre [suo] régnât per secula Christus.
20. III nonas junii*, venit gerulus hujus sportule
ad limina almi confessons Cliristi Benedicti Quincia-
censi[sj, nuncians nobisfratrum vestrorum vite hujus
excessum. Quod nos libenter excipientes, pro eorum
animabus Dominum exorare studuimus, ut in illa re-
gione viventium mereantur cum sanctis abere consor-
cium, petimusque ut quod pro vestris deposcitis,
pro nostris id agere studeatis defunctis. Valeat vestra
salus féliciter. Amen. Petrus monachus, Frotgerius
monachus, Jammo monachus, Petrus monachus, Adal-
bertus abba, Aymericus abba, Elias monachus, Ayme-
ricus monachus, Constantinus monachus, Fulco mo-
nachus, Ricardus monachus, Girardus.
21 . Domno abbati Mironi, collegium fratrum pe-
regrinorum de sancto Johanne Babtista ad Termas
Aquiensis palatii, divina solamina. Vobis compatiendo
dévote et non fictestavimus, ut reminiscamurWefredi,
ortodoxi comitis et monachi, cujus luctus auditus est
per mulia climata cosmi ; obsecrantes et nos vicarie ud
in memoriam habeatis nostros, quos futurum seculum
suscepit corpore exutos, id est, Carns abbas, Benedic-
tus abbas, Elias presbiter, Teuderius presbiter, Gur-
genus diaconus, Mabon conversus.
1. 3 juin 1051.
66 ROULEAUX DES MORTS.
22. XVIII [kalendas] aprelis ' . Celebrantibus, hora
sexta, adiit portitor vester limina apostoli principis
Pétri Bissullunensis cenobii, ubi requiescet gloriosissi-
mus martyr Primus, atque Concordius, Arelatensis ar-
chiepiscopns, necnon et beatissimus confesser Christi
Marinus, et alla nonnuUa corpora sanctorum, ubi et
domnus abbas Adalbertus videtur preesse, cuncti vero
fratres sub régula patris degunt Benedicti. In hoc ergo
locum adveniens ductor scedule, adnuncians nobis fu-
nus lamentabile. Nos autem, ut audivimus famam
vestre calamitatis, astricti nodo fraterne karitatis, red-
dimus vice mutue dilectionis, deprecationibus piis et
orationibus sanctis; itaque precamur eadem rependere
nostris quod cupitis fieri veslris, ut impleatur in nobis
quod scriptum novimus dicente apostolo : a Orate
pro invicem ut salvemini. » Nunc etiam, fratres karis-
simi,inquibuscumque manibus hoc scriptum devene-
rit, humiliprece deposcimus ut misereamini nostrorum
fratrum, quorum nomina hic decrevimus assignare,
scihcet : Wifredus abba, et aHum Wifredum abba-
tem ; fratrum vero : Petrus monachus, magister sco-
larum; Ellemarus monachus, Vitahs monachus. Sunt
etiam et aUi plurimi quorum Deus scit nomina, qui
creavit omnia. Bene reverentissimi atque amantissimi
domini, valete, et nostri veluti devotissimorum servu-
lorum in orationibus vestris semper memores estote.
23. XVI kalendas aprelii% adiit valvas cenobii glo-
riosissimi martiris Laurentii, in quo domnus preesse
videtur abba Tassius, portitor hujus rotuli, defferens
1. 16 marslOôi.
2. 17 mars 1051.
XP SIECLE. 67
nobis funus lamentabile domni Guifredi, quod jam no-
veramus, et cujus aniraam pro posse ï)eo commenda-
veramus. Perlectis autem litteris vestre karitatis, id
ipsiim nobis reiterare non piguit, ejusque et fratrum
suprascriptorum animas Domino commendare coUi-
buit. Quod pro vestris petitis non pigeât agere pro
nostris, scilicet pro domno Sonigildo abbati, et Reici-
miro abbati, et pro aliorum patrum vel fratrum ani-
mas, quorum onomina illi suut nota qui condidit
omnia.
24. CumPhœbushora jampetebat suprema, martis
diei, vester nugigerulus, xint** cbalendarum aprelii%
adiit ad clavigeris summi limina kastri Serrge cenobii,
sub quo domnus abba Bonifilius preesse videtur. Mox
ut lacrimosa vidimus vestri patron is ceterorumque
fratrum scedula, preces fmidendo ad Deum cum nos-
tris inseruimus nomina, ut sint coUocati in vivorum
regione beata. Obnixe precamur quod oramus pro
vestris ne pigeatis intercedere pro nostris. Annectimus
abbatem Eicfredum, necne Amelium, atque Ysarnum.
Adjungimus etiam ceterorum fratrum nomina, Salo-
monem,01ivara, Suniarium, Ronum Hominem, Ama-
tum, Sancium, vel aliorum quorum inter capedinem
spacii non sunt inserta ; set Deus omnium memor soit
nomina, qui est benedictus in secula. Interponimus
quoque cunctum gregeni adhuc manentem^ memorare
precamur, ut in invicenji ideo pro vobis precemur.
25. Eximio patri Moiitis Clangentis Agonem
Almi Martini plebi sanctaeque Mironi
Glerus Vicensis salutamina cuncla beato.
i. 19 mars 1051.
68 ROULEAUX DES MORTS.
Thomiferum veslrum numeratis sole kalendis
Vidimus aprilis tribus denisque diebus*,
Et legimus teretem Guifredi funera fanteni.
Credimus aula celesti plantatum jure Guifredum ;
Floreat ut Libani cedrus, ut multiplicetur.
Erea contracto resonarunt fune metalla ;
Stolis induti missas cantavimus illi,
Quidquid agenda ferunt morti, jam fecimus omnes.
Quod petitis petimus sic facere denique nos vos,
Pro nostris quorum relegentes nomina seclo
Migrarunt, animas Ghristus capiatque benignus.
Riculphus archidiaconus, Bonefilius sacrorum cus-
tos, Boetius, frater ejus; Guilelmus Cuadamiri, Sen-
dredus Ramii, Oliba adolescens paraphonista, item
alius Oliba, Guifredus judex, Geraldus ceiisor, Gui-
tardus presbiter, Guifredus Olivae, Galindus sacrorum
custos; Suniarius Randulphi, Petrus sacerdos, nuper
defunctus. Istorum et aliorum multorum, nomina
quorum, si nobis sunt incerta, Deo tamen, qui con-
didit omnia, sunt manifesta.
26. Frater Udalardus, monasterii sancti Mikahelis,
archangelorum principis, quod vocatur ad Fallium,
prepositus, necnon CcCteri fratres una secum manen-
tes, domno Mironi, abbati venerabili et ejus fratrum
cœtui sanctissimi Martini Canagonis, transeuntia pro-
spéra ac perpetim manentia in Jhesu Christo prœmia.
Tercio kalendaruui aprilium^, cum Fœbus la te fusis
habenis suorum radiorum poli teneret médium, ves-
tri contigit famulum venisse atque gerulum manu fe-
rentem tomulum, nuncium mestitudinum vestrorum
I
1. 20 mars 1051.
2. 30 mars 1051.
3
XP SIECLE. 69
nempe cordium decessu patris plurimiim. Que mox
lecta comperimus, sacram hedem intravimus, Christo
preces effudimus, etprecandum decrevimus Mikalielis
ut precibus diraittat cuncta crimina Wifreto ac pecca-
mina, coucedatque polorum se conscendere thrpuum.
Quod auimabus fratrum nostrorum impendendum at-
que fore prebendum a vobis exoramus, deprecantes
enixius, coram flexis poplitibus. Quorundam ergo pa-
trum uostrorum atque fratrum nomina describentes
itidem vos deposcimus rogare Deum sepius.
Idus decembris, obiit domnus abba Wifretus, pater
monasterii sanctissimi Victoris et ejus sociorum eo
requiescentium. VIII kalendas octobris, obiit domnus
Isarnus, ejusdem monasterii pater egregius. III idus
junii, obiit Archimbertus monachus. XVI kalendas
madii, obiit Guarnerius monachus. XI kalendas au-
gusti, obiit Rostagnus monachus. VIII idus marcii,
obiit Wilelmus monachus. Cunctorum ergo nostrorum
vivorum ac defunctorum mementote, ut decet. Quod
rogamus, si placet.
27. Ad casum tendit quidquid natuia creavit.
Ut cum pro lacrimis nullus redivivere possit,
Non est laudandum cujusquam plangere casum.
Idcirco petimus, fratres, deponite luctus,
Et precibus crebris succurrere discite funlis.
Quod vobis facimus a vobis suscipiamus.
Hunbertus, Albricus, Rodulfus, item Rodulfus,
Hamo, Odo, et omnes alii fidèles defunti.
28. Honorando nempe et per cuncta laudando
domno Mironi, abbati egregio, cetui quoque devoto
almi confessoris (Ihristi Martini vobis subdito, humil-
70
ROULEAUX DES MORTS.
lîmus monachorum grex beati Cucuphads, gloriosi
martiris, cui preesse videtur domnus Andréas inclitus
abba, omnique cum devotione recolendus et venera-
tione dignissimus, debitae karitatis famulamina et
eterni Dei obtata juvamina. Obitum domni Guifredi,
karissimi fratris vestrique, ut ipsi recte fateinini, beni-
gnissimi provisoris, olim, cum ipse decessit, audivi-
mus, ac supplices, ut decuit, pro eo Domino preces
effundimus, officiumque humanitatis devotissime ei
pro posse inpendimus. Quarta denique die ante sol-
lempne Pascse festum * vestram vidimus paginam eadem
nobis denuntiantem, moxque cum omni diligentia id
quod actenus fecimus, pro eo et pro ceteris quos de-
nuntiastis iterare curavimus, semperque eorum me-
moriam mente retinebimus. Oramus namque \estram
benignam fraternitatem ut quod de iliis injungitis, hoc
idem de nostris faciatis. Domni abbalis Guitardi pre
omnibus vobis memoriam inculcamus, qui, dum vixit,
benignus pater nobis fuit, misericordie ac mansuetu-
dinis omniumque bonorum actibus deditus fuit, et in
bona vita usque ad ultimum, Deo juvante, perse-
veravit ; transiit autem ex hoc mundo nonis septem-
bris; per quem ut oretisennixe rogamus. Reimundus
denique, Riculfi nepos ejusdem, qui in juvenili etate
decessit bonis moribus monachus; Widisclus atque
Sclua, monachi reiigiose vite continentes ; Guifredus
Bonucii , monachus ; OHba monachus. Multorum
autem ideo non misimus nomina, quia illum credi-
mus scire omnia cui nuUa latent occuka. Valeat almi-
tas vestra in Christo et vigeat tempore longo.
I
1. 27 mars 1051.
W" SIECLE. 71
29. Honoraiido palri domno Mironi abbati, cum
cuncta congregatione saiicti Martini cenobii Kanigo-
nensis, universus grex sancti Laurenti cenobii qui est
situs in cacumine montis supra Terracia, cum pâtre
nostro domno Audegario abba, gaudium et leticiam in
Domino. Quarta denique die ante sollempne Pasce
festum* vestram vidimus paginam, domni Wifredi et
aliorum fratrum nunciantem exequias. Perlectis autem
litteris vestre caritatis, id ipsum nobis reiterare non
piguit, ejusque et fratrum supra scriptorum animas
Domino commendare collibuit. Oramus namque ves-
tram benignissimam fraternitatem ut quod pro vestris
petitis, pro nostris eadem facere non pigeatis, scilicet,
pro domno Borrello abba, Willelmtudisclo (?) clerico,
sive Raimundo monacbo, Ermumiro monacho, Ballo-
mano monacho, Ato monacho, Jozfredus monachus,
Johannes monachus, Suniegellus monachus. AUorum
\ero nomina ille scit qui cuncta condidit.
30. un nonas apreUi*, sic pervenit portator hujus
rotuh, nuncians nobis funus domni Wifredi, gloriosi
principis et monachi, in cenobio OrgeUitanensis pre-
suUs beatissimi Saturnini , in quo domnus preesse
videtur abba Wilelmus. Nos autem,, ut audivimus
famam vestre calamitatis, afracti fraterne nodo kari-
tatis, vice mutue reddimus dilectionis et orationibus
piis et deprecationibus sanctis, ideoque precamur
eadem rependere nostris quod cupitis fieri vestris, ut
nobis impleatur illud quod scriptum novimus, dicente
apostolo : « Orate pro invicem ut salvemini. » Nunc
1. 27 mars 1051.
2. 2 avril 1051.
72 ROULEAUX DES MORTS.
ergo, fratres karissimi, in quorum aliquibus manibus
hoc titulum advenerit, humili prece deposcimus ut
nostrorum misereamini fratrum quorum decrevimiîs
hic nomina assignare, scilicet : Amelius abba, et Fon-
cius, archiepiscopus et abba, etVivendus monachus,
et Lupus monachus, etLaurencius monachus, Ermen-
gaudus monachus^ Seniofredus monachus. Nomina is-
torum et ahorum muUorum, quorum si sunt incerta
nobis, Deotamen sunt manifesta, qui omnia condidit.
31 . Ecce, pii fratres, jam nunc vos cernitis omnes
Quod mundus cupidus falsa ditione refertur.
Huic, genilrix Christi, mercedera redde salutis.
Ad meta[m] properat lacrimans semperque laborat.
Ouapropter, cuncli studeamus currere promti
Ad Dominiim npstrum, miindum qui condidit ipsum,
Ut pietate sua det nobis gaudia sancla,
Auxiliumque sui martiris succurrat incliti Cipriani con-
Alraa cujus vestris solvit juvamina functis, [tio
Offitium solutum celsum quod ducit ad altum.
Vos etiam nostris ilidem nunc reddite cunctis,
Ut pariter cuncti mereantur gaudia cœli.
Pro domno Ansegiso abbate, pro Ingelberto mona-
cho, pro Launo monacho, pro Aimerico monacho^
pro Archinbaldo monacho, pro Constantio monacho,
32. Ingenitus genitor genitusque ac Spiritus almus
Salvificet nostras animas, pariterque* regatartus.
Principis œcclesiae sunt hœc Pictavis ab urbe.
33. Jussa Dei patrum pellendo vita priorum
Cœlestis patrie de munere pellitur, unde
Quedam pars hominis moritur, pars altéra vivit.
Ast ut vivat homo, Deus est humana propago.
I
1. Supprimez « que. »
XP SIECLE. 73
Que petlmus, vestri capiant ut tlona salulis;
Ut nostri capiant, vestri libamina fundant.
Maingaudus subcaritor, Arnardus. Petriis, Rorgo,
Gualteriiis.
Versus Hylarii quos mittit turba beati .
34. Tristia Wifredi que luget funera plebi,
Clerus Metensis, solamen cunclipotentis.
Compatimur vobis, assumpta parte doloris.
Sed quia post solem cuncti cogemur eodem,
Fratri Vuidfredo petimus convivere Christo.
Hinc prece nos vestris, et vos succurrite nostris :
Donnus Teodericus , Co|^stanlinus, et alii multi
quorum nomina Deus scit.
35. Cum nos Tartareus teter sorberet hiatus,
Crimine lapsorum nimia levitate parentum,
Tuni deflendus erat quem vitae mors adimebat,
Nunc cesset gemitus, cesset conquestio fletus,
Si moritur mundo, quem scimus vivere Christo.
Reddidimus vestris solamina que petiistis,
Et petimus nostris ut vos itidem faciatis,
Quorum vestra notât seriatim nomina carta :
Acfridus, Gislibertus, Raino, Telfredus, Gilo, Coii-
stantinus, Goscelinus, Bernardus.
Hune meriti magni nobis mors tristis ademit
Giraudum nuper, requiem oui poscite fratres,
Oramus, cartam quicumque videbitis istam.
36. Sol Ledeorum veniebat ad ultima fratrum,
Cum vester nostri Nicolai tecta subivit
Portitor, et profert retinet quos corde dolores :
Ergo Guidfredo portât solatia vestro
Que petiit. Luctum deponite. Sistite planctum.
74 ROULEAUX DES MORTS.
37. Signum sanctse Crucis.
Aurelianenses, dilectos Barzolonenses
Hujus et œthereae possessuros bona vitae
Inmensamque Dei pietatem poscimus almi ,
Vestri defunctum paradisi sede locandum,
Cujus menbrana nomen depromitur ista,
Funeribus nostris et mutua solvite raptis :
Rotbertus, Rodulfus, Guarinus, Constablus, Her-
bertus, Hersindis, Emma, Werna, Orieldis.
38. Aniani saneti delator limina vestri
Adiit, et nobis de fratris funere dixit,
Unde preces statim Domino difFundimus ipsi,
Mandantes animas lutulento carcere fusas;
Atque modo simili vos, iratres, reddite nostris
Mutua defunctis, terrena labe gravatis.
Lelaldus, Leodegarius, Haiiiio.
Mundum quid peragras? Desistito querere nugas.
39. Cursus ad occiduas solis jam venerat horas,
Templa Radegundis missus cum vester adivit,
Dicens Guitfredum mortali lege potitum.
Ob quem vota precum persolvit contio fratrum.
Vos ilidem nostris persolvite carne solutis,
Subtus fert vestrum diploma vocabula quorum :
Stephanus, Ugo, Aymericus , itidem Aymericus,
Durandus, Bernardus, Geraudus, Rainaldus, Ran-
nulfus, Deviers, Bernerius.
40. Orbatis vobis Widfredi morte patroni
Digne compatimur, vestris dannisque movemur;
Ast exultamus, quia largus vixit et * ,
In,patriam cœli sperantes posse reduci.
1 . La copie porte a vixit et etrusus. »
n
XI' SIECLE. 75
Cujus iti auxilîum conpellemus prece nostrum
Mauricium, sedi qui princeps est Turonensi.
Novimus ut vestrum, fratres, obiisse patronum,
Fecimus extemplo que poscit funereus mos,
Nempe sacerdotes, altaria sacra petentes,
Effudere preces Christo de more litanies,
4st alii major nunierus pro milite lanto
Aut cantaverunt psalmos, aut vina liquarunt.
Solamur tanti vos tristes morte prions,
Excubias ammae solventes lege politae,
Cuncti merentes, lacrimantes atque dolentes.
Adgravat hic se fisus (?) vestros si pondère planctus,
Cui prebet mundus solacia sedula totus,
Que sibimet Turonis ex vestri parte requirit ;
Si genus ustum
Opeciit, fratres, redeundi nec sibi spes est,
Passaque queque suura pereunt nascentia casum,
Non est quod cantum multum doleatis amarum (?) ;
Sed sibi det veniam, decet implorare Tonantem.
Summa brevis vite datur inreparabilis aeque
Regibus et servis, pueris, senibusque severis.
Equa sorte rapit mors, insaciata cruoris,
Omnia, nec lacrimis crudelis flectitur ullis,
Fataque nonnulli statuerunt poscere (?) vera ;
Quare, quando ruunt et habent mortalia casum,
Est [s]pes sola Deum devota mente precalum,
Donet ut optatam veniam, peccata remittens,
Isti mundani defuncto legibusevi.
Quod partem salmis nos imploremus et hymnis ;
Vos quoque visuri tanti monimenta doloris,
Immiscete preces, ignaros rite monentes.
41 . Venit gerulus ad valvas sancti Martini quod
situm est juxta urbem Metensium pagi, denuntians
nobis vestrorum defunctorum nomina fratrum. Nos
autem, ut extemplo audivimus, preces Domino per-
76 ROULEAUX DES MORTS.
solvere non obmisimus, sed petimus per ipsam kaii-
tatem et unanimitatem que versatur inter fratres, ut
quod pro veslris hactenus fratribus in bac instabili
vita degenlibus, sive pro bis qui jam in somno pacis
dormierunt, fieri postulatis, pro nostris, quorum no-
mina hic notamus, facere e contrario non obmittatis.
Valete. Nomina fratrum nostrorum defunctorum :
abbas Nanterus, abbas Siggo, abbas Volfridus, abbas
Berardus. Nomina vivorum : abbas Everellus, Con-
stantinus, Givardus, Jozpertus, Hilpricius, Ripaldus,
Nanterus, Hildeniannus , Bertaldus, Goderamnus ,
Wido, Raynardus, Blidulfus, Girardus, Teodericus,
Rozelinus, Albertus, Gislebertus, Hereboldus, et reli-
qui, quorum nomina sola divina scit.
Cœtibus angelicis possitis vos sociari.
Wicardus, Ligardis, Menardus, Imiza, Lanzelinus,
Berengarius, Lanzelinus„
42. Turone titulus.
Funera Wifredi cum totus lugeat orbis,
Flere quidem nostram condecet ecclesiam ,
In qua Martini tegitur pia gleba beati,
Cujus honore sacrum condidit ille locum.
Sed quia non lacrimis mitescunt Tartara fusis,
Nec fuit intratas jus repedasse vias,
Laxentur gemitùs et aneli pectoris aestus;
Débita jungamus vota precum potius,
Ut cujus miserum contempsit munera mundum
Hic quoque prestet ei vivere cum superis,
Pax autem cunctis in Ghristi nomine functis;
Yivis summa salus et sine fine decus.
Tyndaridas medio plus liauserat altus Apollo,
Interitum fratris cum gerulus retulit.
Xl« SIECLE. 77
43. A clero sancti fratres salvete Venaiiti. •
Cogit arnica parem pietas nos ferre dolorem,
Vestri, scite, licet Witfredi fata gernentes ;
Sed quoniam morum fuit hic vivendo priorum,
Hos luctus alacres in gaudia vertite, fratres.
Emicat in superis, exuta carne, katervis,
Ut Dominum propius pro vobis ipse precetur.
44. Casu con simili Tullensis contio cleri
Fratribus e multîs lacrimoso funere plangit.
Nomina nostrorum quia sunt perplurirna fratrum,
Spernit dactilicum patulo comprendere metrum *,
Sed quia communis talis sors imminet omni,
Ad vitae requiem semper celestis habendam,
Quod facimus vestris, id nostris vos faciatis :
Vuarmerus, Bernefridus , Erleverdus , Everardus,
Dagobertus rex, Acelinus, Vuadulfus, Jobannes, Nan-
terus, Goderannus, Vualterus, Gehuinus, Herbertus,
Vualmarus, Gebezo, Erlaudus, Urso, Ermenardus,
Warnerus, Rambertus, Volfaudus, Teudo, Gennulfus,
Dominicus, Rotgerus, Stepbanus, Humbertus, Beze-
linus, Dodo, Albricus, Adelbero, Griboldus, Vuizo,
Norbertus, Gennulfus, Herimannus, Dodo, Lamber-
tus , Ramierus, Everardus, Odelricus, Rotbertus,
Lancelinus^ Evericus, Sigelmus, Provasius, Jobannes,
Humbertus , Magenerus , Arengauldus , Romanus ,
Ansteus, Berengerus, Stepbanus, Dodo, Griboldus,
Acelinus, Grimoldus, Benedictus, Berardus, Heienri-
cus, Beroldus, Gondulfus, Gauzlinus, Odelricus, Goze-
linus, Vuarnerus, Leubertus, ïeulorus.
45. Sancti Martini tyrunculis, sancti Symphoriani
catervula Mettensis, paradysum cum sanctis. Obitum,
fratres, domni Guidfredi luctunique vestrum pro ejus
78 ROULEAUX DES MORTS.
discessu parvitati nostrae insinuatis ; sed vos magis gau-
dere quam lugere oportet, quia, licet dolor liictum,
amor tamen de ejus sainte securis débet conferre gau-
dium. Pro absolutioiie tamen ejus, quia id poscitis,
si qua ei inest macula, saUitarem hostiam immolamus;
vobis vero consolatioiiem impendentes quam possu-
mus, debitam vicissitudinem uostris et vivis et de-
functis rependi exoramus.
46. Patribus ac dominis Martini dulcis alumnis,
Grex fratrum sancti Leuchorum presulis Apri,
Gaudia perpetuae poscit felicia vitœ.
Aecclesiae sanctae Paulus monet auctor in orbe,
Lœtis gaudendum, cum tristibus esse dolendum.
Fletibus hinc vestris, Vuifredi morte subortis,
Compatimur, fratres, jus hoc commune scientes;
Non tamen est flendum, quia Gliristi jussa sequutus,
Poslponens mundum Domino, secum tulit ipsum,
Quippe recepturus, judex cnm venerit aequus,
Centuplicem fructum parvo pro fœnore rerum.
Pro quo vel reh'quis quia nos orare petistis,
Paruimus monilis devolo pectore vestris,
Vosque rogate pium pro nobis mutuo Jhesum,
Ut funclis requiem, vivis vero salutem.
Praesenti vita valeatis, necne futura.
•
Nomina defunctorum : Vuarnerus abbas, Rotber-
tus abbas, Vuidricus abbas, Herbertus, primicerius et
monachus; Gubuirius primicerius, Ansteus, Gozel-
mus, Hugo, Âiiulfus, Josfredus, Girbertus, Albertus,
Volfierus, Vuarnerus, Gonstancius, Malgisus, Folcraus,
Rotmarus, Tendo, Teodericus, Genesius, Adrauldus,
Burchardus, Sigibertus, Kva cometissa, Norbertus,
Heinricus abbas, Harduinus, Humbertus, Linzo, Vui-
%
XI» SIÈCLE. 79
pertus, Plectrudis, Franco, Haroardus, Rotbertus,
Silvester, Badinus, Rainoaldus, Herbertus.
47. Nuiicius defunctorum vestrorum ad nostrum
quod Majus dicitur Monasterium venit. Fecimus pro
ipsis quod consuetudiiiis est nostrae. Facile pro nostris
quod bene placiti fuerit vestri ; quorum infra scripta
sunt nomina : Ingelbertus, Otbrandus, Martinus, Hil-
duinus, Odo, Roggerius, Guarinus, Gualterius, Oth-
bertus.
48. Concio Launomari famulantis sub nomine sancti,
Cetibus angelicis vos omnes consociari.
Cartula quod petlit diligimus fieri.
In vestris precibus memores estote precamur
Fratrum quorum infra nomina penna notât :
Rotbertus abbas, Suswallo abbas, Warinus abbas,
Otmarus monacbus, Rainaldus monacbus, Gauzberlus
monacbus, Asteus monacbus, Rotbertus monacbus,
Herbertus monacbus, Jobannes monacbus, Herbaldus
monacbus, Acbardus monacbus, Aynardus monacbus,
Hilgerus monacbus, Osmundus monacbus, Otbertus
laicus.
49. Mortali pro Christicolis jam carne solutis
Est orare plum; quœ res nos compulit omnes
Fundere jure preces vestri pro funere fratris,
Quos fovet egregius Germanus, Parisiorum
Presul, virtutum meritis et nomine dignus.
Quesumus ergo vicem defunctis reddite nostris,
Nomina sunt quorum quae pandit pagina tristis :
Childebertus rex, Morardus abba, Wilielmus abba,
Yngo abba, Constantius sacerdos et monacbus, Drogo
sacerdos et monacbus, Giroldus sacerdos et mona-
80 ROULEAUX DES MORTS.
chus, Jozelniiis sacerdos et nionaclius, Fulco, Wido7
Rohardus, Stephanus, Tiherius, Odo, Obdevaldus,
Lauibertus, Ulricus, Richerius, Rainardus, Frogerus,
Ademarus, Wascelimus, Hagaiio, Ursus, Johannes,
Albericus, Turoldus, Hubertus, Gauzfredus, Milo,
Ogisus, Ato, Anselmus.
50. Concio cenobii Maximini Miciaci
Defunctum vestrum commitat cuni prece Christo,
Ut careat pœnis, liabeat et gaudia celi.
Que fleclimus vestris, ea denlur mutua nostris,
Notnina siint quorum quae pandit pagina presens (?) :
Droco monachiis, AUiertus monachus^ Anselmus
moiiachus, Gozfredus nionacbus, Warinus raonacbus,
et ceteri quorum nomina suut in libro vita\
51 . Martini monachis in Cbristo gaudia mestis,
Discipuli Pétri Mansueti contio sancti.
Celestis patriae extorres effecti pro criniine pericli-
tamur, undecunque collectis bujus vitae angustiis. Unde
fit ut quidam nostri consimiles, patriam repetentes
quam amiserant, deposito bonere carnis, pergant a
quo evocantur bis dulcibus verbis ": « Venite ad me
qui laboratis et honerati eslis. » Sumus etenim altéra
pars celi, altéra soli. Hec causa consolationis et ve-
ritatis protulimus; caterum devoti implemus quod
pro vobis a Deo prelato petitis, iddem nos pro nostris
exorantes ut agatis, quorum nomina sunt hic sub-
scripta : Wydo abba, Hunaldus abba, Humbertus
monachus, Harduinus monachus, Norbertus mona-
chus, Rotbberlus monachus, Rotbbertus abba, Aaso,
Adam, Everardus, monachi; Norbertus, Warinus,
Oto, Galernannus, Folcraus, Senfredus, etc.
I
XP SIECLE. 81
52. Conpatimur vobis tanti de funere fralris;
Sed non est flendus celorum sede locatus.
Plasmale nam primo mortis datur ista vorago,
Qui jam deliciis fulgens, in origine mundi,
Uxori credens, vetitum factoris omitlens,
Incurrit mortem, pomi dulcedine sumpta,
Qua genus humanum sic corruit omne per evum.
Vivilur in terris, heu ! magni clade doloris.
Sed nos, quos ratio spem firmat habere superno,
Planctum mittamus. Dominum pro fratre rogeinus,
Et vos pro nostris hoc quesumus ut faciatis.
Fratrum Maglorii hec contio sancti.
Heroardus abba, Harduinus abba, Robertus abba,
Galbertus monachus, Isebardus monachus, Rodulfus
monachus,
Et reliqui Dominus quorum scit nomina solus.
53. Barcelonis fratres in Ghristo vivere semper
Contio vult Montis quam Genovefa régit.
Quod natura dédit nemo vitare valebit ;
Hec regnans homini junxit inesse mori.
Quocirca Christum properemus habere patronum,
Ne nobis donum sit necis exilium.
Cessit naturae Witfredus sortis acerbae,
Et fugiens hominem, promeruit requiem;
Nam, sicut nobis vestratica carta notavit,
Mente Deum nostra miles (?) in orbe licet.
Huic fraternus amor tribuit quod subgerit ordo.
Ut memores nostri sitis amore pari.
Hugonis decani, Odonis sacerdotis, Jobannis sacer-
dotis, Lisierni diaconi, Walteri diaconi, Warini sub-
diaconi, Walteri pueri, et ceterorum nostratum de-
functorum.
82
64
ROULEAUX DES MORTS.
Parisiacenses solari Kanigonenses,
Et post solari mente vigere pari.
Quem non vixisse nuUus miretur obisse,
Res quae sic oritur ut cadat hoc sequitur.
Nec crédit sospes qui mundo vixerat hospes ;
Ad patriam properat qui peregrinus erat,
Et quia sic vixit sicut lex vivere dixit,
Sic renitet cujus candor ut ipse nivis.
Hic cornes Hispanus, sua membra per omnia sanus,
Atdicat* esse suus; sit, Bénédicte, tuus.
Hune imitando ducem, caplurus premia, lucem
Nunc habet, ut meruit, actio causa fuit.
Sumite mensuram meroris, spernite curam,
Sit modicus gemitus, nam bonus est obitus.
Hec sunt nomina nostrorum fratrum mortuorurii :
Ardradus, Duraudus, Herbertus, Manasses, Ansoldus,
et omnium aliorum quorum nomina Deus scit.
65. Tristibus ob fratrem, Meldensis turba, salutem,
Subdita Christifere . . . . Crucis ecclesie.
Convenit impleri quod querit scriptio vestri,
Proficuum vivis, nec minus oppositis.
Vestris impensum, nostris donate petitum,
Ut sic solvatis munia munificis.
Rainerius abba, Burcardus, Adalardus, Oddo, Rai-
nerius, Fulcoinus, Fulco, Lantselinus, Ursus, Ingel-
rannus, Rodulfus, Balduinus, Euvrardus, Walterius,
Godefredus, Osbertus, Rainardus, Landricus abba,
Fulco abba, Grimodus abba.
56. Meldicini fratres salvere Barcinonenses .
Mandamus, nimium jam nunc deponite fletum.
Mortis ad imperium solvit mortale tributum ;
1. Pour a: abdicat. »
XP SIECLE. 83
Morite mori pouit*, non mortis jure teneri.
Munere de summo Isetatur in ordine sano'*.
Miles, post inonachus, nunc pacis sede locatus,
Wifredus, mundo studuit qui vivere Christo,
Pace fruatur amen. Noslros cognoscite tandem :
Gislebertus presul, Macharius presul, Bernerius
presul, Wato decanus, Wibaldus cantor, et ceteri
qui dormiunt in Christo.
57. Grex humilis monachorum sancte Celinie vir-
ginis et omnium sanctorum servulis gratie munus.
Quod pro vestris rogastis devotissime peregimus. Vos
quoque itidem nostris facile, rogamus, quorum hec
sunt nomina : Gondacerus abbas, Herbertus abbas,
Golbertus sacerdos, Rainerus levita, Adalardus sacer-
dos, Oddo laicus, Hairardus laicus, Hildridus laicus,
Rotbertus monaclius bone rnemorie.
58. Tristibus eximii monachispro morte Wifredi,
Suessio, perpetuœ nancisci gaudia vitse.
Oramus, fratres, vestros cohibete dolores ;
Pectora perpetuae firmet fidutia vilge.
Abbas enim dulcis, pro quo tôt vota dedistis,
Vivit, née diri sentit discrimina loeti,
Si sic instituit vitam ceu cartula dixit ;
Sed tamen ut melius requiescat spiritus ejus,
Est Domini pietas submissa voce petenda
A nobis, requiem quo donet habere perennem,
Necnon pastorem vobis det convenientem.
Quae dedimus vestris ea dentur mutua nostris :
Vuidiozni episcopo, Fulchoni episcopo, Deodato
episcopo, Rodulfo archidiacono, Miloni archidiacono,
1. Lisez : « Morte potest mori. »
2. « Sono, » dans le ms.
84 ROULEAUX DES MORTS.
Tetboldo arcliidiacono, Rotberto archidiacono, Rot-
berto decano, Lamberto diacono, Rodulfo diacono,
Teudoni prseposito, Deodato cantori, Walberto sacer-
doti, Bernero sacerdoti, Berardo sacerdoti, Clementi
lévite, Alberto lévite, et multis aliis quorum solus Deus
nomina novit, quae nobis nolare prohibuit festivi
ociositas diei et portitoris importunitas, ire cupientis
ad partes alias.
59. Dominis et patribus sub cenobitali norma mo-
nasterio Martini almi praesulis degentibus, sanctae
Mariœ Suessionensis grex virginum bumillimus, poli
adiré fastigia sanctaruni virtututn gradibus. Jam se-
ïiescente die terispes vester adiens limina sanctae
Mariae, venerabilis coraitis Wifredi funus nobis retulit
lamentabile. Unde, quia tanta in hoc mundo resplen-
duit gratia, ut, mundi relinquens omnia, secundum
Domini preceptum, pauper ipse sequeretur Christum,
nobis omnibus est laetandum. Sed quia tanti viri ca-
retis praesentia, qui mira inter vos vixit pacientia,
vestro dolori cotnpatimur per omnia. Quod ergo de
vestris nobis agere cupitis, id poscimus agite de nos-
tris, quarum nomina hac presenti prenotamus car-
tula : Frenburgis abba tissa, Ermentrudis abbatissa,
Adelaidis abbatissa, Adelaidis thesauraria, Ermena,
Elisabeth, Hildeburgis, Fagela, Beringildis, Leuda,
Eva, Mathildis, Lanscindis, Itisburgis, Richildis, Hil-
deburgis, Rosmodis.
60. Contio Crispini necnon et Crispiniani
Gaudia pro patris deposcit funere mestis,
Pellifer aecclesiae pede tangens limina nostrae
Cunctis plangendi patris funus leseravit.
XP SIECLE. 85
Hic pompam secli liiiquens prorsus perîturi,
Ac normam sancti sacram sumens Benedicli,
Moribus, ut refert, curavit vivere cœlebs.
Sublatus seclo, jam vivit in ethere summo.
Quod vestris petitis nostris itidem faciatis.
Quorum haec sunt nomina
61 . Urbs est Remorum prope fines Francigenarum ;
Hanc habitat clerus, Stella maris irradiatus.
Qui cum per gerulum nosset suspiria fratrum,
Compati tur primo, Pauli mandata sequendo.
Hinc animam fratris precibus commendat amicis.
Ut sibi fiât idem, clerus desiderat idem.
Albricus, Haidericus, Haduinus, Albertus^ Âsceli-
nus, Stephanus et Adam.
62. Te, Guifrede, pater, patris qui nomine semper
Pollens aeterni, te nati morte redemit,
Suscipiat cœlo, pacis tibi munera dando.
Quod tibi Remenses optant ex corde sorores,
Supplicat at vobis devotio nostra fidelis,
Funere pro fratris nos poscere qui novistis,
Ut tandem nostris orantes subveniatis :
Erlendi abbatisse , Ledvidi abbatisse , Gertmdi ,
Ledvidi, Landradse, Adelidi, Idse, Reinae, Hadvidi,
Rothildi, Hildegardi. Pro quodam \ero bomine nostro,
Evrardo nomine, vestram oramus benignitatem, ut
ipsius animae missis, psalmis et bymnis impetretis a
Deo peccatorum veniam et requiem. In Christo valea-
tis, ut de boste victoriam captetis.
63 . Fra tribus almificis sint munera sancta salutis :
Nisibus et votis, hoc grex obtat Gluniensis,
Quem régit Hugo modo, dudum pius Odilo pastor,
Leclis litterulis quas scripsit Kanigonensis
86 ROULEAUX DES MORTS.
Penna, preces Domino mox fudit supplice voto,
Liberet a pénis eductos caroere carnis,
Omnibus et requiem concédât in œtere jugem,
Quos functos notuit vivorum cura fidelis.
Sed petimus nostris, ut idem post fiât ab illis :
Nominibus scriptis quos promit cartula talis :
Berardi, Stephani, Franconis necne Johanniy
Bladini seu Beraldi, necnon Durarini, Bracdingi,
Rotberti et aliorum quorum scit Deus nomina qui
creavit omnia.
64. Kanigoni monachis, mestis de morte patroni,
Concio Remigii cœlestis gaudia regni.
Ex quo primus homo pulsus fuit ex paradiso,
Exilium patimur ; mortis ditione tenemur,
Que vos privavit fratris solamine cari.
Si fuit hic talis qualem fore vos perhibetis,
Pro nece laetari decet ejus, non lacrimari.
Nam fruitur requie cum sanctis fine carente,
Qualia defunctis dediinus suffragia vestris,
Ut vos reddatis oramus talia nostris :
Domno abbati Aytardo, domno abbati Teoderico,
fratribus Tetboldo, nuper defuncto, Raymbaldo et
reliquis.
65. Dum nitimur certare nos nostrisque (?) visere
mundo, aliisque jubemur, charitate obnixi, obtare
gaudia caelo. Quod ut audivimus nuntium gernJi,
statim funus fratrùm condoluimus vestrorum, veluti
par; ut agalis nostrorum similia Celsiniacensium fra-
trùm id deposcit a vestra clementia. Nomina nostro-
rum fratrum sunt haec : Bernardus prior, Geraldus
secre[tarius], Petrus, Desiderius, Durandus, Wal-
terius, Bertrannus, Geraldus et Geraldus, et aliorum
nomina quorum Deo patri [non] sunt incognita.
XP SIECLE. 87
66. Quos Domini retinet Florinis preco Johannes,
Martini monachis pia mandant verba salutis.
Dum médium Phoebus cœli penetraret anhelus,
Nos mortis solitus sollicitât gemitus.
Quare, perpetuae capiant ut premia vite,
Solvite defunctis débita quae petitis.
67. Tota Foillani Fossensis contio sancti
Kanigoni monachis prsestat solatia patris.
Non est lugendus mundo degens peregrinus,
Sub tali namque formatur condicione,
Quatuor ex rébus quod constat fictile corpus,
Ut cadat, et mérita quserat jam carne relicta.
68. Kanigoni monachis, turbatis funere patris,
Grex Namucensis quae poscunt débita solvit,
Hsecque suis fiant, quos ista vocabula signant :
Hestreboldo scilicet, Folrado, Godefrido, Albrico,
Stephano, Hetholino, Benthoni, Geroldo, Teoderico.
69 . Kanigonae plebi, mestse de morte patroni,
Gaudia perstantis vitae, grex Aniciensis.
Orbis ad occiduas solis rutilaverat horas,
Fessus et antipodum penetrabat lampade regnum,
Cum vester geruius nobis depromere questus
Curavit uimios, Wifredi funere dignos ;
Flumine moxque gênas lacrimoso tangimus ambas.
Rex quoniam regum de pardo perficit agnum.
De crudele pium, de transgresscre benignum,
Servum de domino, vacuum de diyite tanto,
Nunc cesset gemitus : non lioc lacrimabile funus.
Mors quando venit, vitam super astra paravit,
Duxit et ad patriam sibi sub prothoplasmate clausam.
Nascitur alter homo, summœ deitatis imago,
De nostro sumens pia mortis vincula, vivens
In deitate patris, pro nobis pocula mortis
Sumere dignatur; hominum genushoc recreatur.
88 ROULEAUX DES MORTS.
Qui calcant vicium et ad ardua culmina morum
Scandere festinant, ductoris numen et orant.
Unde pater tantus, clarus dux ille Wifredus,
Quem labor in decimo suscepit limite clauso,
Deposuit pondus, rueret ne fasce gravatus ;
Sic nudus nudo pugnat cum hoste maligno,
Et superat Zabulum miles sub tartara pulsum ;
Dum sua dispersit, dum mundi naufraga sprevit,
Tune hostem jugulât, tune cœsum verbere dampnat.
Si qua tamen restant sceleris qure pondéra crescant,
Nos prece continua tergemus sorde remota.
Vos ergo, fratres, pro nobis este rogantes ;
Inmemores nostri nunquam, dum vita supersit,
Quod vestris petitis nostris persolvite functis.
Ut prece conjuncta copulentur in arce superna.
Haec sunt nomina nostrorum defunctorum : Wigo
gramaticus, Arlulfus gramaticiis, Eldegerius prepo-
silus , Beraldus prepositus , Desiderius prepositiis,
Jarento abbas, Geraldus, Arlulfus senex, Guitardus
custos, Ugberlus custos^ Asterius, Rotbertus abbas,
Rotfredus custos, Rainoardus, Petrus decanus, Petrus,
Petrus, Tbeotardus, Ingelricus, Stepbanus, Petrus,
Guilelmus comitor, Raimundus, Aspasius, Ugo, Adral-
dus, Rostagnus, Umbertus.
Caeterorum nomina Deo sunt cognita, cui patent
omnia.
70 Cenobium quoddam persistit jure statutum,
Antiquis patribus Calmiliacense vocatum,
Eximius martire requiescit quo Theohtfredus,
Fortunatus vero, cum confessoreque Eudono.
Ad quod se gerulus vester veniens patelecit
Ostentans scedam Witfredi funere scriptam,
Proque hoc sacra precum libamina significantem.
At pater eximius, virtutum lampade fulgens,
Xl« SIÈCLE. 89
Rector cum moribus prestat ciii comodus almis,
Régula quod dat habens vocitamen domniis et abbas,
Nomine cui proprio Wilelmiis vulgo vocatur,
Quem reliqui fratres illic stacione morantes
Obsequiis refovent auditibus atqne verentur,
Qui votis vosmet certis de more salutant.
Omnipotens Dominus vosmet tueatur in aevum.
Vestris quod petitis, oramus reddite nostris,
Vivere quo valeant ac perfrui gaudia Christi.
Guigo episcopus^ abbasque (?) monacbiis, Petrus
monachus, Bernardus monacbus, Aspasius monachus,
Petrus monacbus , Vulfaldus monacbus , Geraldus
monacbus, Lambertus monacbus, Jarento monacbus,
Bernardus monacbus, Icterias monacbus, Bertrandus
monacbus, Wigo monacbus, aborumque nomina quo-
rum ilH sunt cognita qui condidit cuncta.
71 . Cuncte sancte Dei ecclesie circumquaque per
orbem difuse, bumibs sancti patris illius congregatio
cenobii illius, tranquilla; pacis tempora , cum spiri-
tuaUum incremento virtutum. Cum nostrorum con-
scientia deterreamurpeccaminum, quorum enormitate
nimium gravamur cotidie, quam minima que agimus
benefacta, nisi vestrorum subie vemur auxibo oratio-
num, nobis non posse scimus sufficere. Si enim ipsi
ceU non sunt mundi Dei tremendo conspectui, quanto
magis nos, qui, in iniquitatibus concepti, post sacri
emundationem baptismatis, mab rursus contagiis
impbcamur multimodis? Quamobrem obnixi rogamus
quatenus acceptabilia vestrarum munera interces-
sionum nobis pro voto suffragenlur, <.fte debitis se-
cundum actuum mérita subiciamur pœnis. Plus
enim conditor rerum, nostre compatiendo fragibtati,
90
ROULEAUX DES MORTS.
petenda non abnuit petituris, cum ipse Apostoli ore
precipiat dicens : « Orate pro invicem ut salvemini. »
Unde sciendum quod qui caritativa animi dileccione
clementiam superne majestatis implorant pro proxi-
moruni absolutione, utrisque premium largitur salva-
tionis se terne. Humilium igitur aspernantes famulo-
rum preces, non tam nobis petimus, quibus in bujus
vite stadio adhuc consistentibus spatium non denega-
tur penitentiae, quatinus nobis fraternitatis caritatem
inpendatis, orando scilicet pro nostrorum absolutione
reatuum, quam his qui ingressi viam universe carnis
sortiti sunt in medio nostrum liujus diurne luci[s]
ocasum. Nostis quain sanctum sit et salubre pro
peccatis mortuorum exorare , ut ab eorum solvantur
nexibus. Ex his quemdam fratrem nostrum egregie
probitatis monachum, sacerdotali quoque officio func-
tum, nomine illurn, vestris precipue comitimus inde-
sinenti prece orationibus, quo propitietur Dominus
vestris intercessionibus cunctis iniquitatibus ejus, et
redimat de interitu inferi animam ejus, qui coronat
in se sperantes in misericordia et miseratione. Qui in
ac cupiens luce laudabilem in Domino vitam ducere,
spretis hujus seculi pompis, sumpsit liabitum nostre
professionis, per multos in Christi famulatu degens
annos, quousque terreamole deposita carnis, die illo,
non sine multo rùerore fratrum coram astantium,
hominem , vocante Deo , excessit. P'uerunt et alii
nostrae congregationis fratres, qui ex liujus ergastulo
carnis educti, diversis temporibus, preordinatis sibi,
petierunt inmortalis vite mansiones, quorum nomina
subtusannotata vobis censuimus dirigenda, cum supra
memorati nomine fratris, quem iterum atque iterum
XP SIECLE. 91
vestre inculcamus sancte memoriœ, pro quibus, vide-
licet, illis atque illis, et pro aliis, nomina quorum, si
inscriberentur, fastidium preberent legentibus, peti-
mus ut grati precum libamiiia fundatis altissimo
omnium , quatinus , si quas ex primi transgressione
parentis contraxerunt maculas peccatorum, quod om-
nino certissimum est (non est enim corruptibilis
homo qui non peccet), sua pietate abstergendo emun-
det, perpetueque beatitudinis faciat esse consortes.
Amen*.
103. Versus coenobii sancti Medardi.
Barzolonos fratres, Vuifredi funere tristes,
Moribus insignes, Martino digne famulantes,
Grex Medardensis, devicto principe mortis,
Arcibus in superis aeterna gaudia lucis.
Est nil perpetuum, quod constat tenipore factum.
Esse quod est miserum per mortem transit amarum.
Esse quod est vere mortis procul abnegat esse
Esse suum, gaudere suis, bene vivere posse.
Ab ipso esse, quod est summum esse, protoplastum
credamus inmortalem fore conditum collocatumque
Helisii in amoenitatibus, ubi adhuc permanere po-
tuisset, si factiositate antiqui serpentis decipi nectareos
per fructus baud consensisset. Stole enim inmortaUtatis
amictus décore, sui semper conditoris fruebalur con-
te niplatione. Illi autem a se verenter formato inedici-
1. Il est possible que la formule de lettre qui porte ici le n° 71 ait été
indûment rattachée au rouleau de Giiifred. Ce qui est certain, c'est que
les pièces formant les n»* 72 à 102 n'appartiennent pas au rouleau de
Guifred, mais bien à celui de Girard, moine de Saint-Aubin d'Angers.
J'ai cru devoir placei; ces pièces à part ; on les trouvera plus loin, à la
suite du rouleau de Guifred.
92 ROULEAUX DES MORTS.
biliqiie ipsRis minime (?) parenti decreto opifex rerum
inquid :
Figmentum fore te noscas ex pulvere fictum
Quod primum fueras, reraeare puta propria vi.
Sed postquam heu nimium gemebunde diabolfce
suasioni, malum gustando, consensit, hac in convalle
lacrimarum, spe seductus inani, occidit, neceque
peccato inobedientiae eliminatus propria a sede mun-
dum inferre. Ambiendo enim quod non debuit, esse
amisit. Nimirum terra in aliéna positus, canticum
Domini resonare est oblitus, quod cum angelis jubilare
erat solitus. Ergo solus sine accidente bonus, cernens
sibi condictum fraude maligni deceptum, propria usus
pietate, ab arce poli dignatus est descendere, assu-
mendo carnem, Spiritu sancto obumbrante, in utero
Virginis Marie, mortemque subire, ut nos restitueret
inmortalitati pristinse. Sic denique mutatio ipsa in nos
augmenlum est facta. Quo circa, quoniam tam nobile
genus, ut pote rationale animal, liomo consistit,
cujus ad imperium benignus fîctor cosmi quicquid
patrarat subdidit, profitemur, peracto finali meatu,
ad ima relabi. Indefessis pronisque mentibus summe
majestati precordialem fundamus precem, quo nus-
quam hiec resolutio corporis ad interitum, \erum
potius ad salutem proveniat animarum fratrum ves-
trorum atque nostrorum, quorum nomina sunthaec :
abbas Odeleus, abbas Boso, abbas Richardus, abbas
Rodulfus, abbas Teodericus, Mi!o monachus, Gozlinus
monachus, Gualterus, (loisbertus, Harduinus, Ade-
lelmus, Adso, Rocoldus, Rotharidus, Hagano, Cons-
tantius, item Constantius, Raynerus, item Raynerus,
XI» SIÈCLE. 93
Riciilfus, Haymo, Burcardus, Dodo, Rodulfus, Gy-
burnus, item Gyburnus, Rotlandus, Drado, Maynar-
dus, Vuarnerus, Tetboldus, item Tetboldus, Hadelo-
ramis, Eutrardus, Hildurnus, Arnulfus, Raymarus,
Beren^erus, Ititrus, Raenoldus, Hildierus, Eycem-
baldus, Drogo, Fredelardus, Richardus, Lantbertus,
Rolbertus, Odo, Geroldus, Boso, Adebertus, Fulco,
Vualo, Rotbertus puer, Herluinus, Drogo, Bovo, item
Herluinus, Odo laicus, Gyrardus, Burnencus, Hugo,
Vuido, Richardus, Gyrbertus, item Herluinus, Wire-
fridus, Erenburgis, Ebroimus, Alindis.
104. Fratribus cenobio degentibus almi Martini
sito in monte Ganigonensi, sub principis magni Mika-
helis arcangeli quohabitantes patrocinio, que sint pla-
cita Domino aewae et perhennis vitae. Cum olim, ipso
agente qui disponit omnia, nobilissimorum fratrum
et nostre patriœ principum regeremur dominio, \i-
delicet domni Olivae, presulis et abbatis spiritualis,
et dive memorie communis patris et sibi unanimis
fratris et seculari honore prepotentissimi ducis domni
Guifredi, digne nos hortamini eorum vobiscum, dum
vita comes fuerit, memoriam agere : unius, cujus stu-
diis sapientie, dum pra^sens superfuit apud nos , inter
rectores ecclesiœ, sui ordinis neiiio extitit secundus;
alterius qui suis temporibus , secularem miliciam
dum teneret, clarissinius inter nobiUssimos sui ge-
neris fulsit prepotentissimus, et quod vobis vestroque
loco, ut simul una novimus, postquam in omnibus
bonis auctor extitit, sic laudabiliter est vobis memorie
recolendum. Inter vos habitum reiïgionis sancte sus-
cipiens, ut pater et fratér extitit vobis in Christo, et
vobis nobisque semper Domino commendandus ex-
94 ROULEAUX DES MORTS.
cessit a seculo. Unde nos Christi fidèles, qui présentés
vestras visuri sunt lilteras, quos rogatis, rogaraus, ut
et nomina illorum habentes secum in libris justorum,
anniversaria eorum peragant in memoria eterna cum
divinis officiis, ut adscribantur in libro vitse cœlestis.
Amen. Nomina fratrum nostrge congregationis defun-
ctorun^, ut requiescant in consortio electorum, com-
mendamus vestris precibus apud conditorem om-
nium : Ariovadus monacbus, Seniofredus monachus,
Gauzbertus monacbus, Petrus monacbus, Arnallus
monacbus, Isimbertus monacbus , Elias monacbus ;
ceteri vero fratres, orate Dominum, ut cum prescri-
plis babeant partem béate ressurrectionis, quia nos
idem faciemus pro vestris. A^alete in Domino. Rai-
mundi comitis, Bernardus presbiter, Raimundus lai-
cus, Berengarius laicus.
lOô.Kanigoni monachis, cœtus Latiniacensis,
Nunquam cessantis ditari munere pacis.
Omnia non fiet caro quod pro tempore duret.
Ut cadat exoritur, quidquid de carne creatur.
Quae petitis vestris solventes carne solutis,
Et nostris parilem, petimus, date vos talionem :
Scilicet Waloni abbati, Herberto abbati, Gerardo
abbati, item Herberto abbati, Arnulfo abbati, Lesce-
lino abbati, Amelio abbati, Odoni, Widoni, Henrico,
Rainero, Gameroni,- Giraldo, Rotaldo, Rotgero, Wa-
loni, Rariero, Ascelino, monachis, atque aliis Dominus
quorum scit nomina solus.
106. Finibus in mundi quos vera aecclesia nutrit,
Martyris Urbani grex clari cenobialis,.
Prospéra presentis vitae vitaeque perhennis.
Algidus ignivoma jam sol refluebat ab ora,
XP SIÈCLE. 95
Affuit en scripta commonstrans pellifer ista,
Ac gestans trita fervens diplomata planta :
Attulimus vota pro fratrum sorte suprema,
Ac petimus, forma nostris succurrite in ipsa.
107. Fratribus afflictis, lenimen mite doloris,
Plebs Maximini Treveris urbe siti.
Sors hominum dura, quia mors manet omnibus una.
Fubula (?) post funus, pulvis et umbra sumus.
Heu ! fera mors, pretio quae non averteris uUo, ,
Justorum claudis lumina cum reprobis.
Hinc te Witfredum tenet inrevocabile fatum;
Non te sobrietas, non redimit pietas.
Sed caro si putret, flatus per premia fulget.
Dejectas mentes haec relevet bona spes.
108. Kanigonis dominis, felicia dona salutis,
Presulis Arnulfi monachorum contio summi.
Cartula quod petiit fratrum devotio solvif,
Quod fecimus vestris id nostris reddite functis :
Domno abbali Willemo, successoribusque ejus Be-
nedicto, Oddoni, Warino; fratribusque nostris Raim-
baldo, Alcuino, ac reliquis,
Ulcuncti super um mereantur scandere regnum.
109. Titulus piissimi Servatii confessoris.
Nos pars Teutonicae nutrit paenultima terrae ;
Trajectum colimus, porro Mosam bibimus,
De meritis nomen ducens Servatius et rem
Patronus nostris laudibus est celebris.
Idibus augusti*, laetum miserabile justi
Gomperimus, fidas cui datis exequias.
Vestra quidem geminum sors attulit aspera motum,
1. 13 août 1051.
96 ROULEAUX DES MORTS.
Tristia parturiens, laeticiam parlens :
Exegit gemitum compassio débita fratrum;
Mox hylaris, talem vos meruisse patrem.
Ergo soiamur quoque vos, parilerque precamur.
Sed lacrimis dignos haud inficiabimur illos,
Qui commune suo prseposuere bono.
Attamen est melius, si firmam spem foveamus,
Vivere cum Domino, dum fluit ista caro.
Est commune queri stolidorum, nolle mederi,
Questibus immodicis, a racione vagis.
Impia quem raperet mors, aut quid juris haberet,
Si caput humano subderet arbitrio?
Quod petitis, totis faciemus denique votis,
Hac interposita conditioue pia :
Ut quae sponderaus fidei commercia, rursus
Accipiant nostrae, nam decet hoc, aniraae;
Alternis precibus quomodo superare valemus
Noxia tamcarni, quam mala spiritui;
Seduiitate probos, pro fratribus officiosos,
Emptos hoc precio, complacet hocque modo.
Fœderibus certe par* gloria crescet utrisque :
Sint igitur stabiles hac sine fine vices. Amen.
Item.
Discessit nostris miles Guifredus ab horis,
Regnans cum Ghristo, quo sedet in solio.
Iste sequens Martis prius hinc vestigia pacis
Mutavit mores atque refugit opes ;
Postponens sacris quae sunt mortaha curis,
Visere proposuit mens quibus aima fuit;
Fitque Dei miles, Benedicti abbatis et hères,
Instans sul^jectis, ut genitor pueris.
Quapropter, fratres, mentis lenite dolores :
Terra licet carnem, vita tenet requiem.
1. Le ms. porte « per. »
XI» SIECLE. 97
Hune nos asscribi decrevimus atque notari,
Islius meritum ne foret occiduum.
Item.
Novimus haud veniam correctis esse negandam s
Destitit hic monaclius quod fuit esse prius,
Intentusque animo, quo rerum tendit origo.
Sensit summa bonis, ima parata malis.
Ingemit ad vestrum casum pars maxima nostnim,
Quamque huic sola salus permanet in precibus.
At si flere libet, jam desperaiio cesset
Premia virtutum vera negasse fidem.
Et si culpa manet, fratrum per vota recedet.
Crédite, divinum querimus auxilium.
Item.
Ut vobis nostri, sic nobis mentio vestri,
Sedula si fuerit, sedula semper erit.
Non jam de supera loquimur vescentibus aura,
Verum de seclo non modo progenito.
Quod formidatis, ne formidare velitis :
Cum Christo vivit, régnât et, ut meruit.
Litterule monstrant quoniam transcenderit astra ;.
Pro quo nos vobis consimiles cupitis.
Sit requies animœ, sit vita salusque beatae.
Ut volumus, sic vos sors manet hœc quoque nos.
Justis injustis calcanda est hœc via cunctis
Per quani Guifredus transiit egregius.
Sed tantum haud reque : patet bis, et clauditur iliis
Dantur cuique suis premia pro meritis.
Quod nos corde pio respeximus atque benigno,
Et fecit pietas quod petiit pietas.
Quare felices per secula vivile, fratres,
Et date quod petimus, nos quoque quod petitis.
Ac vivet nobis tam clari vita parentis.
Ut vultis, volumus ; si facitis, facimus. Valete.
7
98 ROULEAUX DES MORTS.
Item.
Est ammirari quenquam indulgere dolori,
Si minuat sociam lex sibi mortis opem.
Est, fuit et semper remanebit in orbe potenter,
Quod bonus atque malus morte simul premitur.
Vos nostri memores fratres estote fidèles,
Nos si concupitis velle quod appetitis.
Terra premit cari Guifredi corpus amici,
Ast requiem répétât spiritus atque habeat.
Non claudatur ei via sed pateat paradysi,
Non noceant tenebrae, dissiliant nebulae.
Corapatimur vobis de vestri morte prioris,
Clerus Sei-vatii presulis eximii :
Nominis hic haeres, proprios servando clientes,
Trajecti servis semper erit celebris.
Auditis vestris quis cesset flere querelis ?
Hujus ad interitum quisque paret gemitum.
Sed nulli parcit mors, heu ! quia parcere nescit;
Quin moritur sapiens, et simul insipiens.
Bis moritur pravus, perdens cum llamine corpus ;
Sed melioratur, cum bonus emoritur.
Nam mors in vestro quid habet nisi corpus amico ?
Spiritus at répétât pars bona cujus erat.
Mors si cessaret, vel in isto, degeneraret;
Perderet antiquum nomeri et officium.
Si nequit hoc fieri, quid prodest nos lacrimari?
Prorsus tristicioe nil faciunt animœ.
Parcite flere pium qui non moritur Guifredum ;
Mutavit vitam, dum redit ad patriam.
Quod petitis dantes, sumus haec eadem rogitantes,
Serves Martini nos quoque Servatii.
jEquales vestro meritis florete patrono,
Gui dignum lacrimis obsequium petitis.
Nam qualis mundo Guifredus vixerit isto,
XI« SIECLE. 99
obis ignotum, carmina vestra ferunt.
ed quia nos vestrae voluistis jungere curae,
Addamus socias cum precibus lacrimas.
Est scriptum : « Frater fratrem si juverit, ambo
Munera majoris suscipient meriti. »
Vos etiam cari memores consistite nostri,
Ut prece conjuncta dentur in arce bona.
Idibus Augusti nobis est cognita vestri
Patris mors, immo gloria par nierito.
Nam si pensetur quantum certaverit aut cur,
Quod vivus peciit, mortuus obtinuit.
Sed quia vos egre fertis dispendia sacrœ
Mortis, vobiscum solvimur in gemitum.
Quod tamen huic digne nomen concessero, certe
Quod sit perfectus, testis adest Dominus.
Denique dum clarus multum foret ac opulentus,
Deposuit gibbum quo penetraret acum.
Sprevit opes falsas, thezaurisans sibi veras,
Quas nec diminuit fur, neque erugo terit.
O quotiens similem petet etas postera patrem
Et fluet incassum vox studiosa precum.
Si quod fas prohibet, mors evitabilis esset,
Vellemus raperet nos, et eum fugeret.
At cum naturae, cui cessit hic, obvius ire
Nemo queat, lacrimis sit modus assiduis.
Congaudete patri, qui jam sine spe moriendi,
Vitam, quam peciit, carue solutus, agit.
Unde simul cuncti, quod solum possumus, iUi
Sit requies petimus, sit decus atque,salus.
Vos quoque ferte vicem nostrique apud omnipotentem
Sitis per voces continuas memores.
Verum ne lateat quae natio talia scribat
Trajectum nutril nos, pater Hugo régit.
Item.
Scimus quod claustri cecidit pars maxima vestri
100 ROULEAUX DES MORTS.
Guifredus modico cum jaceat tumulo ;
Cujus vita bonis tantis fulsisse probatur,
Fraternam requiem solverit ut moriens.
Nam petit hoc hominum mos mortem flere piorum,
Tiirbarique nimis duiîi \iouantur eis.
Sed vos cum lacrimis causas removete doloris;
Pellite merores et geminate preces.
Nam liquit Martham Guifredus habetque Mariam.
At si quid restât, suppléât id pietas.
Terra venit terrœ, patriae sed spiritus almae.
Terra redit patrise, spiritus atque suae.
Item.
Quod jam prelatus vester sit carne solutus,
Narravit nobis nuncîus adveniens.
Quapropter vobis compassi corde, doloris
Nostri vim multis exprimimus lacrimis.
Sed quoniam sanctos mores exercuit, ut vos
Dicitis, hune sunimo scimus inesse polo,
Nam quod quesivit, dum viveret hic, Deus illic
Prestat ei, variis congrua dans meritis.
Quapropter fletus deponjte, pe! ite questus,
Parvipendentes quod caro jam cinis est.
Item.
Vestra sit ut nobis, nostri stat mencio vobis ;
Fœdus mandatis, pignus et hoc cupitis.
Guifredum fletis ; sublato pâtre doletis ;
Terra suum sumpsit, nam caro terra fuit.
Cessent a lacrimis ocul -, neu flere velitis ;
Cum Christo solio régnât in astritero.
Elegit vitam, spernens bonus arbiter aulam;
Subtraxit mundo seque dédit Domino.
Accepit vitam, mortem superavit iniquam ;
Propterea dulcem promeruit requiem.
XI* SIECLE. 101
Item.
Fratres Ganigoni, quibus est mors dura magistri,
Ne nimium mestis subdite vos lacrimis.
Cur lugetis eum, qui felix vivet in evum ?
Quare non vitae ceraitis acta suae ?
Lœtificat mundum requiescens arce polorum,
Exemplar vivis, palma recens superis.
Item.
Mundi luxurias imitandus respuit abbas
Guifredus, nullis subditus illecebris.
Sa3pius orabat, poterat quîs subveniebat,
Postremo cunctis consuluit miseris.
Sed pro magnificis sortitus premia factis,
Qua primum venit, nunc patriam repetit.
Quaesumus bine, tratres Christo patrique fidèles,
Pellite mesticiam, sumite laeticiam.
Mandastis vester posita quod carne magister
Corpore defunctus nunc micet eximius ;
Inde quidem ketas Domino persolvimus odas,
Qui sese in propriis magnificat famulis.
Porro mortalis quia distat opinio summis,
Utile quod scimus quodque decet facimus.
Fundimus ergo preces, aniniae pia dona petentes,
Scilicet ut vivat eum Domino et valeat.
Item.
Abbatem vestrum dixlt fore morte gravatum
Vester iegatus, quod graviter ferimus.
Sed vos nullus ob id dolor aut metus occupet : ut quid
Vos fleretis ei quem tenet aula poli ?
Certe si fecit quod eum fecisse doletis,
Non est ambiguum quod teneat precium.
Nam quamvis tellus fragiles c<msumpserit artus,
i02 ROULEAUX DES MORTS.
Est tamen in regno spiritus aethereo.
Versus in fidei dotem hi sunt o te ducenti * .
110. Aquis.
Kanigonis fratres, quos servat regia sedes,
Atque lavantur aquis perpétue calidis,
Nobis vestra sicut, vobis sit oratio nostra.
Guifiedo taies solvimus exequias.
Virgo salus mundi, clero spetialis Aquensi,
Poscimus hune nato conciliare velis ;
Advenisse tuas raonimentum dominis* œdes
Sentiat exultari * spiritus in Domino.
111. Hos incolai Godesberhc mittunt versus, siti
in Aquensis regiae sedisconfinibus.
Ut sic vos nostri, memoramur nos quoque vestri.
Sponte bona fiât gemitus quod cordis adoptât
Martyris Alberti grex, sede nutritus Aquensi,
Parvus, et a pago modicum porrectus agello.
Ut vos, ablatum patrem dolet orbe Guifridum.
Ast vernam Domini quis flendum censet haberi ?
Ni dolor est, animum nil cernitur esse dolendura.
Terra putrit, corpus cinis est in matre redactus;
Est animae jubilum, propria cum sorte bonorum.
Hinc lacrimœ manant; hinc juste gaudia surgant.
Ferre libet Domino précis organa cordis abimo
Pro requie patris vestrumque sainte fidelis.
Idem pro nobis memores nostri faciatis.
Vos prece Martynus, nos servet martyr Albertus.
Item.
Omnes justicio cordisque gravamur abimo
1 . 11 faut sans doute rétablir ainsi la fin de ce vers : « octo ducenti.»
2. Il faut peut-être lire : <r noniinis. »
3. La véritable leçon doit être : c exultans. »
XI' SIÈCLE. 103
De patris interitu, principis et gemitu.
Sed cur flendus erit, quem virtus tanta sacravit?
Miles erat factus, inde fuit monachus;
Armaque tyro tulit, post pacis fœdera nectit,
Deque lupo mitis factus habetur ovis.
Jam raeror abscedat, jocundum triste repellat.
Corpus terra tenet, quœ sua novit habet ;
Spiritus in Domino, quoniam fuit ejus origo,
Plaudit, quodque suum jam repetit proprium.
Morte capit vitam, mundi vitavit erumnam.
Martham deseruit, atque Mariam adiit.
Exequias animae tantum exsolvemus ubique,
Pro nobisque parem sepe referte vicem.
112. XIIII kalendas decembris % venit portitor
rester ad limina beati Pétri, apostolorum principis,
ad locuni que appellatur Psalmodium cenobii, jam-
que celebratur missa pro defunctorum nomina. Posci-
mus itaque sublimitatem vestram ut quod impe[t]rari
vestris supplicamini, non dedignemini impendere nos-
tris. Nomina quoque eorum illi sunt nota qui eorum
animas sancxit et corpora. Valeat almitas vestra sem-
per in Christo.
113. Kanigonis sancto famulans grex Bartholomeo
Salve fraternum, \ivere perpetuum.
Legia.
Per mortis sortem quibus exitus imminet idem,
Hortatur pietas fundere nos lacrimas.
Horret quam mundus, meritorum conscia, virtus
Corpore seclusos toUit in astra pios.
Explevit numerum Wifridus Ghristicolarum ;
Terra tegit terram, summa fovent animam.
1. 18 novembre 1051.
ROULEAUX DES MORTS.
Dum Saulum vixit prius, hic tanquam leo sévit;
Post referens Paulum, diluitomne malum.
Mutavit mores, mundi dum vitat honores ;
Aher ut est habilus, defremit huic animus.
Christi post nouam quem vinea suscipit horam,
Cum primis recipit premia quae meruit.
Martir adesse sibi jam cepit, dum, Benedicti
Amplectens baculum, deposuit gladium.
llHiis formam gestans, régit optime normam ;
Cujus agendo vicem, parti cipet requiem.
Hoc equidem tanto viduata caterva patrono,
Dulces continuas funeris exequias,
Nos quoque muhorum hjgemus funera fratrum :
Luget Watonem Legia pontificem,
Persolvit tumuHs sua débita gleba Johannis ;
Quorum percurris carmina, prefuit is.
His patribus tantis, carnaH tabe solutis,
Dum petimus requiem, vos resonetis : amen.
Cum prece nos vestris, vos ferte juvamina nostris.
Casus utrinque patet, planctus utrosque juvet.
H/f. Fratribus namque insistenlibus in dominica-
libus laudibiis, alternatimDeo ma gno laudes referen-
tes in jubilo, advenit portitor hujus diplomatis ad
limina eximii Juliani, martiris, ubi domnus Stephanus
preesse videtur prepositus, denuncians lugubre funus
suorum fratrum. Nos autem, ut audivimus, flexis po-
blitibus, Deum, procuralorem cordium, exoravimus
ut hoc dimiltat a vestris fratribus quod caro fragilis
commisit, suadente antiqui hostis. Nos namque liu-
militer precamur ut identidem pro nostris faciatis
quod pro veslris petitis : domnus Gurandus aba ,
Geraldus levita, Audbertus sacerdos, Uvo sacerdos,
Armandus sacerdos. Valeat alniitas vestra per secula
cuncta.
XP SIÈCLE. 105
Omnis de nihilo fluxit mortalis origo ;
Omne quod est et liomo profluit ex medio ;
Orlus quiidrifido componitur ex eletnenlo,
Occunibensque solo, condilur inqu(> polo.
Ora Wifrido pia lucis gaudia caro :
Occasu mesto débita solvit humo.
Ordine quem cerlo manet atrse mortis imago,
Os aperi Domino, votaque funde, peto.,
Obnixe nostro, lector, precor, annue voto,
Orans pro sotio, funde preces Domino.
115. Quos Martinus alit, benedictio larga tonantis
Augeat, exaltet, foveat semperque gubernet :
Corde pio pariter quod poscunt FloriaCenses.
Parcite jam lacrimis, vultum serenate doloris,
Qui pietate patris uunc fletibus ora rigatis,
Quod sua Guidfredus fatalia débita solvit.
Flere necem fuerat, gemitus si nosset amara,
Sed gravât et cunctos equali cuspide puisât;
Involvit minimos, gaudens submittere celsos.
Ob quam rem vacuas quid prodest flere querelasi
Is celebris fragiles pro Ghristo sprevit honores :
Quare cum Domino nunc vivit in œthere puro.
Membra solum servat ; cœlum sed spiritus intrat.
Sed non mortalis quisquam vivit sine culpis :
Ergo Deus cœli, qui fert contagia cosmi,
Mundatum culpis policis conjungat amicis.
Red dite vos alacres quod vestris fecimus omnes.
Odo monachus, et Odo monacbus, Ebrardus moiia-
chus, Odolricus monaclius^ Excelinus monachus, et
Exoelinus monacliiis, Vincentius mouaciius, Àrderadiis
monaclms, Ildegarius monachus, Constancius mona-
chus, Johannes monachus, Tefgerius monachus, Al-
cherius monachus, Ymo abba, Berengerius monachus.
Obiit Ârnaldus abba, Oggerius monachus, Helgrudus
106 ROULEAUX DES MORTS.
monacbus, Letaldusmonachus, Lambertus moiiachus,
Bemuinus monachus, Hilarius monacbus, Odo mo-
nacbus, Andréas monacbus, Stepbanus monacbus,
Aimericus monacbus, Ansedeus monacbus, Gauterius
monacbus, Bernardus monacbus, Oriolus monacbus,
Arsias monacbus, Landricus monacbus.
Sic memores memorum pro nobis poscite Christum
Qui pariter famulos ducat ad astra suos. Amen.
116. Adhletae Christi, Dyonisii concio clari,
Martini famulis, aeterne gaudia lucis.
biceptos, fratres, propellile corde dolores,
Quod lacrimis nullus redit ex Acheronle remissus,
Insuper ac homines hec débita sors manet omnes.
Credentes nobis, sed quod pro posse \aletis
Auxilium precibus vestris impendite prorsus,
Ejus ut etherea flatus laetetur in aula.
Cujus participes ploratus atque sociales
Gratanter vestris et solvimus utpetiistis;
Nostris et talem petimus reddi talionera :
Dagoberto régi, Karolo imperatori, Rodlierto régi,
Willelmo abbati, Viviano abbati, Alberto abbati, Her-
\eo monacbo, Giroldo monacbo, Airardo monacbo,
Odulrico monacbo, Bertrado monacbo,
Et quorum Christus rex novit nomina solus.
117. Fbœbus jaih bocciderat et bocasum petiverat
dum portitor bujus diplomatis pervenit ad valvas
sancti Martini Ambertensis. Nos autem cum obi-
tum audissemus domni Wifredi , statim preces a
Domino fudimus, F'ratrum nostrorum nomina bec
sunt: Asterius, Stepbanus, et ceteri plures, quorum
scit Deus nomina qui creavit omnia. Valete.
XP SIECLE. 107
118. De sancto Johanne in Leodico.
Mors vitae meritis, quae sit, perpenditur omnis :
Tune mala succedit, dura scelus antevenit.
Hune autem vestrum, quem eonstat erimine purum,
Ultima lux superis jussit inesse choris.
Nil igitur lacrimis sors est obnoxia talis,
Qua pius accepit prœmia quae meruit.
Sed quoniam justis est dispar splendor ut astris,
Hune fieri Phœbum poseimus ante Deum.
119. Phœbo ad alta conscendente, percelebranti-
bus fratribus boram diei primam, affuit ^erulus ves-
trarum litterarum porte Broniensis cœnobii, nunciaiis
nobis obitum patris Guifredi. Nos vero clementiani
summi opificis illico implorare studuimus, quatinus,
omnipotentis Dei auxilio fretus, cunctas possit evadere
pœnas inferorum. Vestram autem paternitatem pre-
camur omnimodis, quo misericordiani impendatis
nostro patri defuncto Haginero abbati, ut vestris ora-
tionibus adjutus valvas scandât aulae caelestis, et omnes
fratres nostros orate notari in albo beati ordinis.
120. Legia.
Gallia nos imos et habet Germania primos,
Amborum neutrum, nos et utrumque sumus.
Cuspide Dodonis, prohibât dum stupra sororis*,
Martyr Lambertus hic jacet, hic colitur.
Qui sumus, hisactum; sententia quee sit, agendum.
Ergo piis humiles reddimus haec lacrimis.
Haud venit in dubium nihil hoc pro pâtre gemendum ;
1. Le manuscrit porte ; « strupa. » Sur les motifs attribués au
meurtre de saint Lambert par Dodon, voy. les BoUandistes, sept.,
V, 539 et 8.
108 ROULEAUX DES MORTS.
Nil illi volis, nil opus est precibus,
Divitias sprevit, mundi contempsit honores,
Postposuitque domum, pignora, conjugium;
Hoc minus est visum : se protinus abdicat ipsum,
Et cruce praelata te Dominum sequitur.
Quis lances post busta ferat, qiiis pocula fondât;
Sese mactavit, hostia viva fuit.
Immo, béate pater, carnis jam carcere liber,
Qui tenebras nescis, pace pia frueris.
Tu prece terrenae dubio certamine pugnae
Usque laborantes tu pietate juva.
Ut modo fraternum pro te solemur amorem,
Débita funeribus vota precesque damus.
Que débet contra dilectio proxinia solvat :
Wazonis niemores, presidis exitnii.
Item.
Mesta cohors Legiœ fraterno luget amore,
Sed siccant madidas gaudia vera gênas.
Maerèt amor carnis, sed ridet spiritualis;
Mors fera nos turbat, sed pia spes hilarat.
Defunctum muado, speramus vivere Christo,
Qui lucra magna sibi credidit esse mori.
In strictum lata monachus descendit ab aula,
Atque suus prinium se negat esse suum ;
Despexit comitem, mundum contempsit amantem ;
Piimo militiae, post decus ecclesiae.
Non hune ventosi revocavit gloria mundi,
Non gemme, domus, predia, castra, dapes.
De domino servus, pauper de divite factus.
Cervicem flexit régula quo voluit.
Et quia post niestutn sic nil valet hostia bustum,
Omnia premisit, se simul ipse dédit.
Item.
Lugelis magnam viduati pâtre ruitiam;
XI» SIECLE. 109
Nos simul et vestris compatimur lacrimis.
Participant fratres hos, fratrum more, dolores ;
Fundunt et gemitus carnea corda pios.
Sunt autem certe quae dent solatia causae,
Tersurre luctus ulcéra pectoribus.
Desiit usque cornes mundi tolerare labores;
Ad monachos properat, quos stoia prima beat.
In requiem membris en exit vita solutis,
Gemma velut conchis, grana velut paleis.
Quod dédit, hoc repetit ; hae[c] cœli regia sumit;
Vertuntur sordes corporis in cineres.
Item.
Non vos defuncti perturbet casus amici :
Est cinis in cinere, spiritus in requie.
Terra suum quod erat, caelum quod majus habebat;
Illa suum corpus, astra tenentanimam.
ïransiit ad requiem Vuifridus, amabilenomen,
In qua lœtari, qua sine fine frui*.
Item.
Si sapimus rectum, non est de morte dolendum,
Quse parit ad vitam, cum venit ipsa viam.
Iste satis dives, voluit quia vivere pauper,
Jam requie gaudet, donaque mille tenet.
Fratres, non igitur fratris casus doleatur,
Omnes sed caveant ne titubando cadant.
Item.
Jam longos qucstus, miseros jam ponite luctus :
Dum tenet haec tumulum pars, petit illa polum.
Quod vitale fuit potius post funera vivit ;
Funereos artus mors habet interea.
1. Ces trois distiques se retrouvent plus bas, dans le titre de l'abbaye
d'Aniane, n. 131.
HO ROULEAUX DES MORTS.
At tuba terribilis dum jam ciet ossa sepulchris,
Quœ nunc est tumuli pars erit ipsa Dei.
Item.
Questus et miseras secludite corde querelas;
Cessent, o fratres, lacrimaj longique dolores ;
Nou vos dilecti turbet mors sancta Vuifredi :
Hic etenim supera cum Ghristo régnât in aula.
Qui vivens vixit, vilam sine crimine duxit,
Sprevit spernenda, mereatur ut ipse petenda.
Quod petiit fruitur, electus cultor habetur.
Hanc ob rem solitos, hortor, deponite planctus,
Sed fratrum totus fluat in nova gaudia cœtus.,
Ille quidem gaudens optât gaudere dolentes
Participesque suae vos fore letitiae.
Item.
Ne possint elegi mea fletibus ora rigare,
Luctificum mutate stilum, mus.x' mihi carœ.
Fient reliqui tristes ; me[c]um gaudete, camena;,
Cœlestis siquidem congaudet turba choreis,
Fataque scribendi niecum solatur amici.
Olim miles erat; quod fecit dicite miles :
Summus erat patriae, leges et jura tueri
Summa Dei pietas regno previdei'at illum ;
Alter ei nuUus, placuit dum militis usus;
Aurea sed postquam vitaî sententia mores
Attulit, et longe sese idem jam fuit alter,
Libertate frui cupiens et liber haberi,
Omnia contempsit, mundique caduca negavit,
Pauperis et Christi vestigia mente secutus.
Exulis in morem, secli contempsit amorem,
Gonspicua cujus civis sp[l]enderet in aula,
Inter glorificos regni cœlestis alumnos,
Hune, musae, legio mecum deducite cantu ;
Misistis, fratres, vobis solatia demus ;
XP SIÈCLE. m
Laetitia longos lacrimarum claudite rivos :
Vivus enim vobis solvit mortalia jura.
Item.
Est eadem nobis quae vobis causa doloris,
Est idem luctus, par dolor et gemitus.
Deflet adhuc tristem Wazonis Legia mortem,
Ecclesiae qui lux, imperiique decus.
Ne tamen a vestro pietas discreta dolore
Nostra vacet, plangat, compatiensque gemat,
Wifredi semper repetemus amabile nomen ;
Nostro Wazoni nam fuit is similis.
Item.
Jam, precor, assiduos lacrimarum claudite rivos,
Pellite jam curas pro casu patris amaras :
Is nam lœtilia fruitur vitaque superria ;
lUic non luctus, curae, gemitusque dolorque;
Gongaudent animis sancti felicibus illic.
Un de magis gaudere decet quam morte dolerè.
Item,
Wifi'edi casus vos sic deflere dolemus,
Et lacrimis lacrimas jungimus ecce pias.
Poscimus ut vestris noster dolor adsit in hor[i]s,
Et lacrimse nobis sint, et utrisque dolor.
Presulis eximii Wazonis lumine cassi.
Vos quoque Wifredi, par fuit bis meriti.
Sed tamen est melius lugubres ponere questus :
Nam qui nuncvivunt, gaudia vera petunt.
Item.
Interitus carnis non poscit justa doloris,
Vitee conditio quam trahit arbitrio.
Pulvere nata caro solvit sua débita laeto ;
Spiritus a superis sumpta revexit eis.
142 ROULEAUX DES MORTS.
Est corruptibilis felix privatio camis,
Incorruptibilem quœ dat habere vicem.
Vivit enim vere quem mords nulla secundse
Jura manent; solas spes habet hœc animas.
Credimus et Christi carnem de carne bcari,
Quam secum victor vexit ad astra sator.
Claudite jam gemitus, tristes secludite planctus ;
Siccentur lacrimae, spes jubet hoc veniae.
Item.
Ob mortem fratris cédant monumenta doloris,
Preceptum Domini verum ciim constet haberi,
Addictam vitœ carnem qui jussit obire,
Ut primum vetitam temere sibi sumpserat escam.
Solamen magnum * modo scd tenet ordo nepotum,
Ut capiat requiem, Christi sibi sanguine partam.
Cœhca Wifridus repetens, et terrea hnquens,
Amplexatur, habet, vivus quod mente cupivit.
Item.
Membris exutus, naturae jura secutus,
CœUtus inductus, mundana sorde solutus.
Nescit Wifridus baratri quantum calel aestus.
Quocirca, fratres, lacrimas ponamus inanes.
Hic non flere pium potiusquam fundere fletum,
Nam laetus gaudet laeto, quem tristis abhorret.
1 21 . Item de sancto Jacobo.
• Ambitur cauHs Jacobi quae contio sacri
En deitatis ope solari Canigonenses.
Naturae cessisse patrem gemitis quod herilem,
Nos, eadem passi, questus lacrimasque ciemus.
Sed pietatis opus arcet de pectore luctus,
Justitio lali fertis cum feria(?) multis,
1 . « Imagiiium, » dans la copie.
XP SIECLE. U3
Ut sobigant mente florent quse niarcida cosmi,
Divitias oneri reputent, et dura saluti.
, Quod bene perpendens Wifredus, stemate fulgens
Nobilium, trutina sese libravit in œqua,
Nam contempsit opes, fastus, fasces et honores,
Ut decus ecclesiae sit divae satrapa vitse.
Quocirca gemitus cessent et inania. Victor
Non sit morte miser, lœtus que[m] suscipit ether.
Nos igitur memores justae condebila Laethes
Solvimus, haec nostris censentes jure rependi :
Baldrico episcopo, Olberto abbati, Reimundo, Go-
defrido, Arnulfo, monachis.
Legia nos nutrit, Jacobus et apostolus unit * ;
Et monachi monachis libamus vota salutis.
Î22. Cunctus sanctorum venerandus grex geminorum
(^onpatitur vobis, dolet et de morte magistri.
Mors sedseva reum spernit, quœ nec neque justum;
Ut tuht hune sibimet, secum si[c] nos feret omnes,
Hsec quia nec lacrimis, precibus neque flectitur ulUs.
Civibus et tamen hune superis confidite junctum,
Pro quo tôt Domino mittantur munera Christo.
Vestris quodpetitis, petimus [nos] hoc quoque nostris :
Odolrico videlicet, Lugdunensium archipresuli et
preposito nostro, Albulfo presbitero, Bernardo dia-
cono, Hœldrado presbitero, Unberto.
123. m kalendas decembris% adfuit horum lator
apicum nostri cenobii Tomeriensis, qui est consecratus
in honore sancte Dei genitricis Mariai et sancti raartiris
Poncii,nuncianslamentabile fratri[s] vestri vel princi-
pis Witredi funus. Pro cujus requie solita officia per-
1. Le ms. porte ; « apl'simul. »
2. 29 novembre 105 L
414 ROULEAUX DES MORTS.
agentes, precamur obnixe ut ipsum nostris vos non
pigeât inpendere defunctis : Poncio abbate, Trugerii
monachi, Poncio monacho, et aliorum nomina quo-
rum Deus s[c)it. Preest vero ipsi loco venerandus
abba Judramnus. Valeat lionor vester jugiter. Amen.
Celica sceptra tenes, cœlorum conditor et rex,
Cunctaque [quœ] celi spaciis conclusa videntur.
124. Dominis patribus simulque fratribus, pusillis
cum majoribus, consistentibus in cenobio almi Mar-
tini presulis, confessoris Christi, Kanigonensis, Joban-
nes, iicet indignus monacbus et abba, atque grex
pusillus sancti Laurentii Cerritaniensis monasterii,
aeternum regnum et gaudium sempiternum. Volumus
Yobis innotescere quod dié dominico post gloriosam
nativitatem domini nostri Jhesu Christi advesperes-
cente, IIIl kalendas januarii', venit portitor bujus ro-
tuli, deferens nobis funus lamentabile domni Wifredi,
comiti[s] vel monachi bone memorie, quod jam nove-
ramus, et ejus anirnam pro posse l)eo comiiiendavera-
raus. QuemnosUbenti animo suscepimus, et continuo,
quamvis indigni preces et sacrificia propitiatori Do-
mino obtuHmus, ut eum Dominus dignetur ab omni
vinculo deUctorum absolvere, et inter agmina sancto-
rum collocare. ÎSos autem suppliciter obsecramus fra-
ternitatem vestram quomodo de vestris misericordiler
facere poscitis, pro nostris salubriter hac rehgiose
agere studeatis, ut partem obtineant béate ressurrec-
tionis, vitamque eternam mereantur habere in ceiis.
VaJete, et in vestris orationibus nostri mementote.
1. 29 décembie Obi-
ca-
XP SIECLE. 115
Nomina autem patrum et fratrum predecessorum nos-
troruni vobis designare curavimus, et in hoc volumine
ita inpressimus : VI kalendas junii obiit domnus Pon-
cius , monachus et inclitus abba ; Raniefredus mo-
nachiis , Migo monachus , Seniofredus monachus,
Willelmus monachus. Nomina istorum et aliorum
muhorum, quorum si sunt incerta nobis, Deo tamen
sunt manifesta, qui omnia condidit.
125. Est in Arvernensi locus hac regione sacratus,
qui claret honore Salvatoris summi, ahnique martiris
Austremonii pontificis, monachos quoque continet '"^-
tervam nobih prosapia.
Ad quod cœnobium devenit portitor almum,
Indiculi vestri, Yciodorum, funera monstrans,
Pro quibus altitronum, communi famine, regem,
Prostrati pelimus, adipisci premia vitœ.
Obliqiia[m] quoque nos deposcimus oracionem ;
Auribus in vestris sonet heec patefacta voluntas.
Obsequium Domino pariter solvatis apertum,
Pro sociis nostris humana morte solutis,
Ut quos verbigenae propria de carne redemit, '
Adjuti tantis precibus tantoque labore,
Securi valeant valvas penetrare supernas.
Sic vestri simul et nostri, mereantur ad unam
Quam Ghristus sanctis tribuit, transire coronam.
O quisquis functo qui das lamenta Wifredo,
Ora lava, queso, daque preces Domino.
Omnes luctifero reddemus membra sepulcro,
Orta sub hoc mundo conditione caro.
Omnis aqua divo compactus et œthere limo,
Omnia reddit homo, nil habet ex proprio.
Ortus ut oceano sol claudit (?) tendit hibero,
Ortus sic et homo semper amicus humo.
116 ROULEAUX DES MORTS. '
O quicumque triplo legis hec mea carmina circo,
Ora, die Domino : da requiem famulo*.
126. Item de sancto Petro ex titulo.
In nomine n et Y et A et n A r K. Amen.
Quid certo certis certi certamine statis
Kanigoni ! vultis certa movere necis.
Quod plorant elegi, sed non est turpe videri :
Haud inhonesta movent, quod pia corda dolent.
Vobis annuimus, quod et alternare velimus.
Alternis facimus, quod petitis dabitur.
Mortuus est, vivet; cecidit qua parte, resurget.
Jam modo jam vivit, mortuus anle fuit.
Quidquid enim fuimus, quidvis mutando perimus.
Commutes aliquem, si fore* cessât idem.
Non potuit quantum posset, dum vivus obiret ;
Vita dédit mortem; mors dédit et requiem.
Non sua turba Petro procumbimus usa patrono,
Etprecibus nostris, his aderit lacrimis.
Vobis Kanigoni nos assumus eptagonati,
Quis natura suam non negat arte viam.
Principe canonico, studii Wazone magistro,
Hune super addendum quidquid erat hominum.
127. Item. Signum sancte Cruels.
Ordine vivendi labuntur saecula mundi.
Et veterascit, abit, quicquid in orbe fuit.
Quae vitam subeunt, finem patiuntur et absunt.
Mors proba cum reprobis lexque severa metit.
Eheu ! quid mentes species peritura fatigat?
1 . Ces dix \er8 sont écrits sur des lignes formant trois circonférences
concentriques. Ils commencent et finissent tous par la lettre O. Lt-s dix
publiés plus haut, p. 105, et dont le premier commence par les mots :
« Omnis de nihilo, » offrent une disposition analogue.
2. a Forte, » dans le manuscrit.
XP SIECLE. 417
Invitans refugit, non capientlo capit.
Haec te Wifridum non falsa fefellit imago,
Ut suadet credi nuncia fama tui .
Certa paras dnlîiis, mutas seterna caducis,
Heredem reram dum facis esse Deum,
Exiles turbas miserorum semen adoptas,
Hos credens natos, hos et amans socios,
Postponis stériles, vivos lucraris honores,
Dum comitem magnum provehis in monachum.
Te ceu compertum naturge sorte sepultum,
Invidet orbato mors inimica solo.
Sed quibus exequiis patris decorare sepulchrum
Possumus, humanos re superante modos.
Concédant elegi mortem simulare dolendo ;
Nullaquerela patrem fletibus hune revocet.
Vivit enim, vivit, vilae defunctus adhesit ;
Sordibus exutus, luce poli fruitur.
Item.
Kanigoni, fletis, ceu persuadet caro vobis ;
(]ur ergo fletis, qui bene rem sapitis ?
Sortitur celsos fera mors, sortitur et imos :
Non est cui pareat; corpora cuncta necat.
iEternam requiem Wifridus habet, neque mortem
Umquam gustabit, quse mala semper erit.
Parcitejam vobis; ne longum, queso, fleatis,
Cum vivat Domino, transieritque caro.
Vos nimios planctus trahitis; nos flere valemus,
Wazo quos docuit, mors et eum rapuit.
Débita pro vestro fundemus vota Wifredo.
Vosque patris memores, fundite, queso, preces.
Solamen vobis tribuamus, vos quoque nobis ;
Laetemur pariter; est simul bis requies.
Item.
Nil alat genitum, quod vitet tempore casum :
as ROULEAUX DES MORTS.
Sic decus arboreum ligna sequendo cadunt.
Hac si[c] lege régit pater is qui cuncta creavit,
Post species varias mundus ut ipse ruât.
Quae sua sunt hominis, quid habet mors ipsa doloris,
Si facimus totum, pars habet ipsa suum.
Quisquis enim cautus morti putat esse propinquus,
Is quoque divino se dédit imperio.
Prudenter fecit mutans peritura futuris,
Mammona dives ei predia vera tulit.
Orpheus hic tigres domitando trucesque leones,
Lege sub abbatum rexit ovile suum.
Et quia se primum domuit vitale tropheum,
■ Sic leo factus ovis, fit quoque dux aliis.
Praecedens nobis vitae spécimen reseravit,
Exilium justi carnea forma fuit.
Quapropter, fratres, vanos cohibete dolores :
Vivit enim, mortis sed caro preda fuit,
Plaudite plaudenti, convivite conmorienti ;
Nenia cessabit, mors nichil in superis.
Item.
Quem vos flerejuvat, Wifridus in aethere régnât;
Ecce videt sanctos, alloquiturque pios.
Vos autem fletis ex consuetudine carnis,
Quae fragilis nimium postulat auxilium.
Consiliumque rogat, quae cum desunt sibi plorat,
Hic vobis aderat qui dédit atque dlabat.
Castra, dapes habuit, et predia cuncta reliquit,
Atque dédit vobis ut Domini famulis.
Hoc nichil est visum, tandem se tradidit ipsum ;
Haec planctus pietas elicitet lacrimas.
Indepreces assint; lacrimse, luctus procul absint;
Vota, preces, fletus non petit hos gemitus.
Mortuus est mundo vivetque in saecula Ghristo.
Hic non sunt fletus, gaudia sunt potius.
XP SIÈCLE. 419
Ex animae requie certi nos possumus esse.
Sit nobis eadem, jure petemus idem.
128. Item de sancto Laurentio.
Publica quam montis via prefert Leodicensis,
Contio Laureatii martyris ignicremi,
Kanigoni dominis et fratribus auxiliaris
A-Uxilii mentem, tum deitatis opem.
Job vestrum patres fraterno corde dolentes,
Vobiscum lacrimas fundimus et preculas.
Has natura pio de pectoris exprimit antro ;
Debitus ast illos suadet amor, pietas.
O nihil immotum, nihil omni parte beatum;
Cuncta fluunt pariter; aret utalbus ager.
Quod fieri recipit, recipit quandoque perire :
Ossa, medulla, caro, tum périt omnis homo.
Et quœ spes miseris? Ghristus via, vita, salutis
Auctor, pro nobis qui sua se posuit.
Hinc cesset gemitus, Guifredo pauca loquamur,
Consolemur eum alleviando metum.
Ille quidem regni perfusus luce superni,
Gaudet, et obsequiis vult tamen bis redirai .
O venerande pater, sed patrum maxime princeps,
Vere pro meritis nostro Habrahee similis,
Uxorem, natos, gazas postponis, et isto
Naufragus e mundo, litoris in bivio
Dçveberis, nec te tua mens subtraxerat a te ;
Sed qui cuncta trabit, te quoque traxit in his.
Item.
Pone modum lacrimis, plebs anxia funere patris.
Ut quid in inmensum crescit dolor? Aurea cœlum
Lux vestri décorât Guifredi, quem Deus ornât
Stemmate pro meritis. Vitœ mutatio felix !
De comité hic monachus, magnum de cœlibe sydus.
Spes nostra hoc sperat; devotio jugiter orat.
120 ROULEAUX DES MORTS.
Contio sancta, vale. Nostri, petimus, memorare,
Accipe solamen ; tueatur te Deus. Amen.
Item,
Quod domniis moritur, quod flebiliter tumulatur,
Non nihil attriti compungimur hinc memoraii
Ulteriora viœ, cuuctorum conditione.
Quocirca dabimus quod lance pari repetamus.
Si quomodo nostis quia, flore fugatior omnis,
Nunc est, nunc non est, modo vergit et aret,
Ne fluitetis oli lioc, certe sibi fecit amicos,
Ut cum deficeret, quo perfrueretur haberet.
Otia tum meruit, qui summa negotia rexit.
In mûris vestris quia jam subsidit habetis.
Curam nos animre, sed vos habeatis utramque.
Nos Leodicenses montes habitamus, ut Alpes.
Vivimus assiraili vestrae norma Benedicti.
Item.
Martyris assati fratres quos Legia nutrit,
Vitam cum sanctis, Kanigoni monachis.
Commorimur vestri pro tanto funere fratris,
Vitam perpetuam oui Dominus tribuat.
Item.
Kanigo, plaude satis, tanto sublimis alumno,
Astra ferens mundo,- plaude salis, Kanigo.
Sint, precor, apta tibi, cœlestis tramilis index,
O Guifrede pater, sint, precor, apta tibi.
Item.
Exemplum cunctis dat pagina vestra salutis,
Patres. Dum vixit pater hic sic, sic quoque transit;
Namque suum sequitnr Martinum, pariicipatur
Et meritis modici presentis in v^there magni.
Spiritus hinc plaudat psallens Domino, caro plangat.
XP SIECLE. 421
Item.
Compatimur fratri vestro, quasi commorituri,
Tabida quem craies conficit in cineres .
Si quid contraxit sceleris, contraxit et omnis,
Tergere concédât hoc Domini pietas .
Martyr Laurenti, proprii gregis annue votis,
Ut veniam poscas huic, petit atque rogat.
Item.
Guifredi pietas, pietas viscera tradat,
Quem petimus Domino sociari cum Benedicto,
Cessent flere sui, victurus jam bene vivit.
Cantus post lacrimas redeant, post tristia laeta ;
Quod petitis petimus, Dominum pronique rogamus,
Ut sit vita, salus, vestris, nostris quoque virtus.
Item.
Commorimur vobis tanti laetoque patroni,
Militiae ductor, Christi post legis amator,
Qui semper viguit, post carnem quique vigebit.
Christo pro nostris conferte precamina caris,
mis cum vestris qui constet vita perhennis.
Nos régit atque fovet Laurentius archiminister.
129. Kanigoni monachis, aliimpnis Martini presulis,
turma apostolorum principis, loci dicti Besuse Fontis.
Cbristus, dirae domitor mortis, adamantinis claustris
revulsis, captivitatem secum duxit captivam in arcibus
superis, et certificaYit quosque suoriim, suis obsecun-
dantesmonitis, futuram sibihabitationemin Jérusalem,
civitatem patria^cœlestis, detenti licet corpore in arvis,
qui, justa discretione œquissimi censoris, ut vita sic
morte separantur a malis, cum istos aeternaliter foven-
dos Abrabae sinus recipit quietis, illos jugis pyri com-
I
m ROULEAUX DES MORTS.
burit adustio, ceu zizania divisa a granis. Proincïe'
quem probabilis vita decorarat, et felix iiunc trans-
itas beat. Absistite, quamquam piis, flere lacrimis.
Illiiis sancta immutatio, con\ersatio, sit commune
omnium incitamentum religionis. Quod pro vestris
karitativo animo postulastis, hoc idem suppliciter re-
poscimus nostris : domno Bénédicte, domno Mauro,
Mainerio, Vualoni, Vuidoni, Vuillelmo, Euvrardo, et
aliis quos ipse solus novit cujus notitiae nichil subter-
fugit.
130. Item de sancto Dionisio.
Hec Ariopagus, fratres, solamina mandat.
Si foret humanae mors saeva indebita vitae,
Deficeret merito, cum tôt crudelia perfert,
Demere vel dirum quae possent tempora luctum,
Precipue mundi cernens cecidisse columnam.
Sed quia tam lœtum sœclo nihil utilur isto,
Quod non cogatur crudeli cedere falo,
Quid prosunt lacrimoe, gemitus, mestœve querelae?
Si subïit mortis non evitabile limen
Guifredus, tantum carnis non utile pondus
Deseruit; verse nunc tandem gaudia vitse
Possidet, et meriti fert premia maxima magni :
Hoc votum fuit, hoc sua tahs vita poposcit.
Gaudendum potius; tristes removete querelas.
Quis laetum mestis urgeret fletibus uhro?
Sed si quae mundô traxit peccata, quod absit !
Diluât illa precum communis victima, fratres.
131. Kanigonensi cohorti, turma Anianensis, pe-
rennis munia pacis.
Non vos defuncti perturbet casus amici :
Est cinis in cinere, spiritus in requie.
XI« SIECLE. 123
Terra suum quod erat, cœlum quod majus habebaf,
nia suum corpus, astra tenent animam.
Transiit ad requiem Vuifridus, amabile nomen,
In qua Isetari, qua sine fine frui.
Sic memores memorum pro nobis poscite Ghristum,
Qui pariter famulos ducat ad astra suos.
1 32. Concio Gellonis diva, fratribus Kanigonensis.
Plerosque versibus videamus cum ludere, prosa ora-
tioneque philosofando, proposicione simul et assum-
cione, gestiens incognita concludere, quasi quodam-
modo contra kanonum scita a quibusdam arguuntur
temere agere. "Sos vero, praetaxati Redemtorisservuli,
nec eos repreliendimus, nec temere quicquam de ex-
cessu vestri neothanati, quod soli Deo constat esse
cognitum, definire presumimus, sed
Intentis precibus Ghristum deposcere adimus,
Ut nos pervigiles cum pingui lampade dites,
Expectare suum adventum, nostrumque supremum
Tempus perfectum, faciat, pius qui extat in evum.
Vos quoque cum vestro cœlesti vivere regno
Concédât secum sine tempore sursura.
Interea nostris vultis quae impendere vestris,
Hsec eadem volumus semper suplicesque rogamus,
Quorum hec suntnomina : Geraldus abbas, Geral-
dus decanus, Geuzfredus abbas, Austrandus decanus,
Rainaldus ecclesie custos, Pontius claviger, Deusdedit,
Petrus, alius Petrus, Aigmarus magister, Ingilricus,
Ugo, Durantus, Ebrardus, Barnardus, Geuzfredus, Ge-
rardus, Radulfi decani, Ariberti, GoUini, Aboni, Au-
strini, Aldeberti.
Nominibus reliquis non est nunc, crédite, finis.
Uk
ROULEAUX DES MORTS.
133. Titane horizonte versus jubar deducentë"
oxypogia loca , venit gerulus vestri diplomatis ad
limiiia beati Martini presulis Ville Magnensis et beati
Maiani, confessons Christi, nobis obitum patris vestri
sive et reliquorum fratrum denuncians, pro quorum
absolutione criminum, flexis poplitibus , orationes
fundendo insistimus apud regein regum, cui omnia
patent. Unde etiara imploramus vestram omnes ar-
dentissimam charitatem, ut aures inspectons omnium
pulsatis, ut relictis facinoris subsellio altitonantis in-
tronizare faciat defunctos. item nostros quorum no-
mina hec sunt : Guigrado abbate, Ricberio abbate,
Poncione abbate, Gairaldo abbate, Juliano decano,
Stepbano decano, Avundancio monacho, Pétrone mo-
nacho, Wigonemonacho, Ebrardo monacho, Sinfredo
monacho, Durando monacho, Sijerio monacho, Ra-
turfo monacho, Aigmaro monacho, Barnardo mona-
cho, Deusdedit monacho, Petro monacho, Matfredo
monacho, Barnardo monacho, Stefano monacho, et
aliorum honomata fratrum, quorum nomina ille ri-
matur qui est cuncti patrator.
Ut valeat celsos fulgens conscendere cœlos,
Ghristus in aethereo defunctis premia regno,
Virgineis turmis sociati semper in astris,
Grandi[s] et perpétue capiatis premia vite.
Inter caelestes exultetis rite chatervas ;
Vohis magna salus, sit perpes gloria, virtus,
Lux, via, sanctorum virtus preclara suorum.
Régna superna suis, qui dat sine fine cholonis.
Augeat in nobis longumque valere in aevum. Amen.
XF SIECLE. 125
XX
Fragment du rouleau de Girard^ moine de Saint-Aubin d"" Angers.
Vers 1050.
Par suite d'une méprise difficile à expliquer , la copie que Ba-
luzenous a conservée du rouleau de Guifred, comte de Cerdagne*,
renferme un fragment assez considérable du rouleau de Girard,
moine de Saint-Aubin d'Angers, qui dut mourir vers le milieu de
l'onzième siècle. Ce fragment renfertne le texte ou l'abrégé d'une
trentaine de titres, qui forment les n°' 72 à 102 du rouleau de
Guifred, tel que nous l'avons dans le volume CVIII de la collec-
tion de Baluze.
72. Albinum sanctum grex qui colit Andecavinum,
Fra tribus in Christo quibus est monasticus ordo,
Hic et in eternum consortia Christicolarum .
Unum de nobis defunclum cartula vobis
Nunciat ista, preces solitas oui reddile, iratres.
Nos quoque, multimodis oppresses cladibus orbis,
Alleviate, Deum votis placando Deorum.
Scitis enim, membrum patitur si corporis unum,
Compatiuntur ei simul omnia membra dolori.
Vos igitur nostro succurrile compaciendo,
Unde vieem vobis reddemus quando petetis.
Hinc brève rescriptum petimus titulosve locorum
Altigerit breviger quœ longe vel prope noster.
XIII kalendas octobris obiit Girardus, monachus
sancti Albini.
73. Titulus sancti Mauri abbatis.
1. Voyez plus haut, p. 49.
126 ROULEAUX DES MORTS.
' Mortis nempe mori* fuerat sibi jure subactum,
Vitam perpétue captarat et ejus origo,
Dum maie serpentis consensit calliditati ,
Fraudis et ignarus, misera dulcedine captus,
Gustavit vetitum, pro falso nomine, pomum.
Hinc venit occasus, mortis neenon dominatus,
Quo sibimet cunctos subicit, sternit quoque leto.
Hanc nullus vitat fruitur qui luce propinqua.
Idcirco luctus pro funere sponte ponatur,
Ast animae requies poscaïur, gloria perpes,
Ut vivat Domino, vivat cum tempore longo.
Et quod nos vestris, eadem persolvite nostris.
74. Titulus Culnaldensis cenobii.
Géraldus abîmas, Gnilelmus abbas, Bernardiis, Du-
ranniis, Bertardus, f.andricus, Guichardus, Hemeno,
Bladinus, Radulfus, Guilelmus.
75. Titulus sancti Florentii Salmurensis cenobii.
76. Titulus sancti Pétri Burguliensis cenobii.
77. Titulus sancti Juliani Turonensis cenobii.
78. Titulus sancte Marie Bellimontis cenobii.
Ermengardis, Hadvidis, Ingeiberga, Hersendis ab-
batissa, Beatrix abbalissa, Berthoide, Burgisa, etcetere
alie plures.
79. Titulus sancti Pauli Cormaricensis.
Ex quo per culpam paradisum perdidit Adam,
Hujus et exilii subditus est tenebris.
Mors habet hoc proprium de nostra carne tribulum,
1. Il manque probablement quelques vers au commencement de ce
titre.
2. « Mauri, » dans la copie.
XI" SIECLE. m
Quam sibi subjecit morsibus illicitis,
Ut vitae flatum, carnali compede junctum,
Invitum grato pellat ab hospicio.
De proprio fructu primum dédit hoc protoplaslus,
Invidia fratris quem sibi mors rapuit,
Excluons duplicem pro fracta lege dolorera,
Excessum nati morte sequendo sui.
Hinc omni quotquot nati spiramus ab illo,
Mortalem vitam* ducimus in lacrimis.
Nam licet illa vêtus pro tempore jam videatur,
Commovet heu lacrimas adveniendo no vas.
Ergo mortales dum cognoscimus omnes,
Ponamus lacrimas spe reditus vacuas. ,
Flere monet pietas, ratio sed non manet ulla,
Dum quos deflemus nos pariter sequimur.
Dum caro peccabit, mors insaciata manebit,
Quiquid culpa créât donec id omne ferat.
Ultima cunctorum quos gesserit ante dolorum.
Vindex se proprio post perimet jaculo.
Tum tuba cœlestis, superis inllata ministris,
Restituet vitae corpora nostra novae ;
Arbiter et summus, meritis condigna daturus,
Adveniens reddet cuique quod est meritus.
Sic pia sanctorum cum nubibus obvia cœlum
Agmina conscendent, ima reos capient.
Hœc ab apostolicis solacia sumite verbis,
Ipsius aima cohors quae dédit huic rodulo,
Et memores veri quid regala poscat amoris,
Quod vobis dedimas solvite quis petimus :
Domno Rotberto abbati; Sicbaudo monacho, cujus
obitus fuit XV kalendas octobris; Rotberto monacho,
Didoni monacho, Durando monacho, Ulgerio mona-
cho, qui omnes obierunt hoc anno; Ricardo abbati,
1. La copie semble porter : « retam. »
128 """ ROULEAUX DES MORTS.
Rotberto monacho, Giraldo monacho, Odoiii mona-
cho, Petro monacho, Ruderico monacho.
80. Titulus sancte Trinitatis Belli Loci et sanctorum
agminmn Cherubim et Seraphim.
81. Titulus sancti Salvatoris sanctique Genulphi
presuHs.
82. Titulus sancte Marie Dolensis cenobii.
83. Titulus sumuîi opificis ac ejus egregii Gildasii
confessons, Dolensis presidii.
84. Titulus sancti Menelei Minalensis cenobii.
85. Titulus sancti Austremonii Maudiacensis coe-
nobii.
Reddidimus vobis quod cartula vestra petivit;
Noster et ordo suis eadem solamina poscit.
Obiit domnus abba Faramundus, Genesius mona-
chus, Galterius monachus, Gulferius monachus, Pe-
trus monachus, Pelrus monachus, Guillehnus mona-
chus, Gulcerius monachus, Guillelmus monachus,
Geraldus monachus, Arnaldus monachus, Arbertus
monachus, Guido monachus , Franaldus monachus,
Ramnulfus uionachus, Aldinus monachus, Geraldus
monachus, et aliorum nomina quorum Deus scit.
86. Titulus sancti Juliani. Obiit Stephanus episco-
pus ; Willelmus, cléricus.
87. Titulus sancte Marie Avenice sedis et sancti
Systi.
Quod vultis vestris, hoc tribualis libenti animo et
nostris. (hiit Baragnaldus, Petrus, Leufredus, Du-
randus.
XI" SIÈCLE. 129
88. Titulus Aniciensis ecclesie.
Pars hominis moritur ea qiiae mortalis habetur,
Illi nam sorti caro débita, débita morti,
Et caro cum moritur, naturae cura tuetur.
Set vis divina, quia spiritus est, petit astra ,
Spiritus astra petit, mundum sua si caro vincit.
Vicit et hic carnem Gerardus, carnis amorem
In cruce confixit ; cum Christo vivere duxit.
Sic nichil est, fratres, nichil est de morte dolentes,
Infra spem veniœ nichil est de morte dolere.
Set petitis vobis que débita solvite nobis.
ïste refert mon a cum legatus morte subagtum,
El vocat abbatem monachis sicut dominantem,
Moribus ornatum, viciis hune atque revulsum,
Que res nos docuit quod num[m]os querere venit.
89. Titulus sancti Agripani.
90. Titulus sancti Georgii.
Gerardus proprii persolvit débita laeti,
Hune ne plangatis, hec cum vos vera sciatis,
^tereus civis quod jam residet super astris.
Mortuus et mundo, vixit sine crimine Christo.
91 . Titulus Arelatensis aecclesiae.
Quod petitis petimus ; date quod damus ; ergo rogamus.
Obiit Constabilis, Bernardus, Bernardus, et alii.
92. Titulus sancti Pétri Montis Majoris.
Qui vici[i]s servis, limeas juga lurida morlis.
Ast expers vicii, gaudens occurrito morti.
Anguor sive labor migrabit, et omnis amaror.
Quis sine mundo nam poterit, quis ducere vitam ?
Ergo, pii fratres, desislite flere dolentes ;
Istis privatum queni constat et esse beatum.
9
130 ROULEAUX DES IMORTS.
Quod petitis vestris, eadem persolvite nostris.
Dicuntur functi, cbareant ut menibus horci.
93. Cum jam in sua Titans vergeret sinistra, o<
duaque peteret climata, advenit ad beatae Virginis
Mariae sanctique apostoli Pétri ostia, necnon beati
raarliris Romani limina hujiis scedule gerulus, nun-
cians fratris exicia. Qui alta trahentes suspiria, con-
doluimus non solum fratris vestri funera , verum
etiam de vestri mesticia, ideoque non distulimus
peragi ex more officia, sed omnipotenti Deo obtulimus
nostrarum precum libamina, et ut quivimus fratri
porreximus sacra juvamina, ut eripiatur ab Averni
pena, et fruatur paradisi gaudia. Obsecramus ergo et
nos vestri gratiam ut pro nostris defunctis ad Deum
sint vestra precamina, ut consoientur in sempiterna
secula.
94. Titulus sancti Andreae qui est situs in Monte
Adeon.
Gentis conjuncte (?) omnipotentis opem.
Corpore dum vixit, recte quod novit adesit ;
Pauperibus tribuit et bona que potuit.
Christus mercedes reddat per secla perhennes.
Ora tu, lector, hic sibi progenitor,
Vivens in Domino flamine perpétue.
Quod vultis de vestris itared dite nostris.
Nomina monachorum nostrorum : Giso abbas ,
Martinus abbas, Rainoardus abbas, Ebrerdus abbas,
Borapars, Arlingus, Girardus, Ricardus, Florencius,
Amalricus, monachi, et alia muita nomina quorum
ipse scit qui omnia condidit.
95. Titulus sancti Pétri Magalonensis.
Xr SIÈCLE, 131
Moribus ornatus moritur modo nempe Girardus.
Quem mors dira rapit, que nil sinit, omnia carpit.
Fecit cuncta Deum qiio rogitamus eiim,
Ut sibi perpetiiam rétribuât veniam.
Mortuus est, abiit, casta caro periit.
Quod fecimus* vcstris volumus nostris faciîitis.
96. Tilulus sancd Tiberii.
Fratribus cuiictis hora nona diei celebrantibus ,
venit portitor vester ad limina sancti Tiberii, niartiris
Christi; nunciavit nobis obilum fratris vestri Girardi.
Nos vero, ut audivimus, Dominum pro eo rogavimus.
Obsecramus ergo et nos vestri gratiam ut pro nostris
defunctis ad Deum sint vestra precamina, ut conso-
lentur in senipiterna secula. Hec sunt nomina illorum :
Udalgerius abl)a, Deodatus abba, Âdoyuus raonacbus,
Arnaldus monacbus, Petrus monacbus, Stepbanus
monacbus, Gairoardus monacbus, Poncius monacbus
et aUi ceterorum plurium.
97. Biterriensis aecclesiœ titulus.
Ut vestros nostris nostros admittere vestris
Poscitis hic scriptos precibus sic poscimus istos :
Vuilelmum , Poncium , Ragnerium, Âustinaum,
Ysimbertum, caeterosque quam plurimos.
98. Sancte Marie Crasse titulus.
Quod vos nunc de vestris cogitis, et nos simulque
de nostris, quorum ista sunt nomina : Bernardus abba,
Olia monacbus, Willelmus monacbus, Oto monacbus,
Bernardus , Guadallus monacbus , Raimungilus mo-
nacbus, Benedictus puer monacbus, Isimbertus mo-
1. Lisez « facùnus. »
132 ROULEAUX DES MORTS.
nachus, Amelius, Grimallus, Stephanus, ceterosque
plurimos quorum Deus scit nomina.
99. Sancti Policarpi monasterii Redensi [s] titulus.
Advesperascenle jam ea feria qua Christus in cruce
pro mundi delicta occubuit, venit pellifer vester ad
limina sancti Policarpii martiris, quae est situs in pago
Reddense, supra fluvium Rivograndis, nuncians nobis
obilum fratris vestri. Et nos, ut audivimus, pro illo
ad Dominum preces fungimus '. Precamur itaque,
fratres, quod pro vestrum petitis, pro nostris agere
non dedignemini, quorum ista sunt nomina : Auru-
cium, Sesmundum, Durandum, vel aliorum fratres
quorum nomina Deus scit. Interius et exterius bene-
dicat vos omnipotens Dominus. Amen.
100. Titulus sancte Marie Electis.
Supplicat ut fratrem Dominum, qui condidit orbem,
Solvat Electensis a pénis turba fidelis,
Nomine quem nobis studio claroque notastis.
Votum consimile debetis solvere jamque
Dudum pro nostris traetra de valle vocatis *.
Quorum bec sunt nomina : Gerallus abbas, Einar-
dus, Bernardus, et pro omnibus familiaribus nostris
orate. Yalete.
101 . Sancti Pauli Vallosulo.
Dominis et in Cbristo fratribus hujus voluminis
gestantem videntibus, almi Pauli apostoli cenobio
vocato Vallosulo degentes famuli , beatitudinem ce-
lestis vite. Hujus fratris Gerardi, cum prescriplis fra-
1. Sans doute pour « fundiiiius. t>
2. Sic.
XP SIECLE. 133
tribus in Cbristo quiescentibus, vilam mereanlur
aeternam. Simul preces dirigimus vestre presencie,
ut illuui Domino studeatis commendare, quo particebs
fiât cum electis Dei in gloria vite eterne. Nos quoque
et nostros def unctos vestris sanctis orationibus comen-
damus, quo et vivis sakis sit a Domino et requies
eterna quando cesserunt a seculo, quorum no vit no-
mina qui créa vit omnia.
102. Gafredus, gratia [Dei] abbas, cetusque mo-
nasticus sibi subjectus, sub magni principis Mikahelis
arcbangeli cenobio Coxani degens patrocinio, gregi
Andegavino sancti Albini comorans cenobio, hujus
vitae comoda et perpétuée divina subsidia. Vestre
karitati innotescimus quod gerulus flebilis voluminis
vestri prima feria , incalescente sole , adiit limina
nostri cenobii, indicans merorem vestri animi. INunc
ergo oramus pro nostris cladibus fundite preces, et
pro fratribus carneo carcere exitis sacrificiorum plac-
cationes, ut communiter prosint utrisque in Deo
nostre orationes. Obtamus ergo ut boc idem exibeatis
nostris quod postulatis pro vestris, scilicet pro domno
Oliva pontifice, pro Mirone, pro Delano, pro Senio-
fredo, pro Sancio, pro Oliva monacbo, et juvene
Guardalgaudo, et aliorum fratrum quorum nomina
soli Deo cognita sunt.
134
ROULEAUX DES MORTS.
XXI
Mention du rouleau de Garniery abbé de Saint-Étienne de Dijon.
4061.
Le biographe de Garnier, abbé de Saint-Étienne de Dijon,
mort en janvier 4050 ou lOrîl, cite le rouleau qui fut écrit pour
recommander aux prières des fidèles l'àme de cet abbé. Il a même
inséré dans son récit le texte de la réponse que les moines de
Bèze consignèrent sur le rouleau : « Anno siquidem quo defunc-
tus est, ad impetranda pro anima ejus orationum suffragia, cano-
nici per Galliae ecclesias rotulum direxeruut in quo monacbi Be-
suenses tali epilogo responderunt.,..* »
XXII
Fragments du rouleau de Hugues, moine de Corbie.
Vei-s 4 070.
Je conjecture qu'il faut placer vers l'année 1070 un rouleau
dont les Bénédictins ont cité des fragments qu'ils avaient sans
doute trouvés dans les gardes d'un manuscrit de Saint-Germain
des-Prés. Il y est question d'un religieux de Corbie nommé
Hugues.
Le titre composé par les moines de Saint-Maur des Fossés a
été inséré dans le Glossaire de Du Gange, au mot Rotulus. On y
remarque le nom de plusieurs abbés, dont le dernier (Gunterius)
vivait en 1043.
Deux autres titres de ce rouleau ont été publiés par D. Bouil-
1. Fyol, Hist. de St-Etienne de Dijon, pr., p. 65.
XI« SIÈCLE. 135
lart* : l'un appartient à une église de Paris; le second à l'abbaye
de Saint-Germain des Prés.
1 . Grex Fossatensis, fratribus Corbeiensis, munus
œternae prosperitatis in perenni saeculo. Quod Dei
charitas postulat et apostolus imperat, Hugoni patri
caeterisque fratribus (defunclis) — persolvimus. Quod
ergo pro illis fecimus pro nostris quoque ut faciatis,
precamur : scilicet donno abbati Odoni, item Odoni
abbati, Adelerio abbati, Guiiterio abbati, Rainaldo
moiiacbo, Herluino monacbo, Otrauno monacho,
Rotberto monacho, Erfrido monacho, Radulfo mo-
nacho , Firmato monacho , Gualtero monacho , Rot-
gero monacho, Lantberto monacho, Guasberto mo-
nacho et pro cunctis quorum nomina et mérita soHus
Dei coUigit scientia.
2. Rollifer Corbeiae ad Parisium venit ad nos.
Est data Corbeicis justissinna causa doloris,
Hugonis fratris dulci vita spoliatis ;
Sed quos sic ledit tanti caro mortua fratris,
Agmina vestrorum cum sanctis, Corbeienses,
Aula cœlesti quo possint vivere semper,
Aures factoris depulsant Parisienses
Ad celum raanibus sublatls etc.
3. Ut vivant, valeant, quos fratrum funera tristant,
Optant Germano de\oti Parisiaco.
Justitiae populis non débet dura videri '
Actio, exercens illos afïlictio prœsens,
Quos petit œternœ requies gratissima vitae.
Ad prsesens saeva mundi lymphante caterva
Jactemur, certum nobis quod non sit inultum
Quod patimur, Christo régi si jungimur almo.
1. Hist. de Fabb. de St-Germaln des Prés, p. 31, note
136 ROULEAUX DES MORTS.
Sed quia vestratum potius resoliitio fratrum
Vos conturbat, eis et nos persolvinius ipsi
Quod debebamiis; quod et a vobis rog^itamus
His fieri quos hic désignai pennula vobis.
XXIII
Fragment du rouleau de Foucard^ abbé de Saint- Jmand.
H 076.
\
Foucard, abbé de St-Amand, mourut en 1076*. Un fragment
de son rouleau est relié en tète du manuscrit latin 2717 de la
Bibliothèque impériale.
1 ..... . precibus qua posciraus iste fruatur.
MathiUis, Emma, Enna , Eufemia, Albu. ...
Errenburgis, Beatrix, Benedicta, Lescelina.
Nostris et vestris requies et vita perhennis.
2. Titulus cœnobii sancti Michaelis Ulteris Portus.
[Compajtimur vobis mestis pro funere patris
[Omnipotenjs requiem tribuat vobisque salutem.
[Vestra tujlit nobis legatio fanera palris.
[Ultimja mortales haec sors sibi vendicat oœnes.
[Nanti consjtat mundo certumque tenetur in isto
ae mortis morsus non posse vitari.
gis et custos Fulchardus, nobilis héros,
[Gum sibi comjmissi cnram bene rexit ovihs,
[Non est] plangendus, verum cunctis imitandus.
1. Gallia Christ., III, 260.
Xr SIECLE. , 137
Orando nostris suceur [r] i te subtitu[latis] :
Videlicet Rainerio abbati pie memori — Beatrici
comitissae^ Willelmo, Got Rotberto, Benszioni,
monachis functis fidelibus miserealur
3. Titulus sancti S[tephani sedis Metensis].
[Est h]omo mortalis çt fletus vester inanis.
[Poscijmus ergo Deum solvat ut ipse reum.
[Sed qu]ia nullas horao valet hoc evadere nodo,
[Pro nostris] ideo solvite vota Deo . '
Pro domno Adelberone episcopo, Pauliiio ....
. . . onej, Rofrido , Amalrico, Hildrado, Foccone,
sacerdotibus ; Alberto prim[icerio] ; .... no, Con-
stantino, Waltero, diaconis ; Conone, Berone, Gode-
frido, . . . Hazone, .... Unbrino dianis, et
aliis quorum nomina scribantur [in libjro vite.
XXIV
Mention du rouleau de Lanfranc, archevêque de Cantorhéry ,
1089. '
Orderic Vital nientionne le rouleau de Lanfranc, archevêque de
Cantorbéry, sur lequel saint Anselme consigna une pièce de vers
hexamètres : « Compatriotae sui memoriam heroico carminé volu-
mini lacrymabiliter indidit*. »
1. Béatrix, femme de Robert, comte d'Eu.
2. Hlst. ecclés.^ 1. YIII; édit. Le Prévost, III, 309.
138
lOULEAUX DES MORTS.
XXV
Fragments du rouleau de Foulques, abbé de Corbie.
<095.
Foulques, abbé de Corbie, mourut le 5 décembre i09S'. D'im-
portants débris du rouleau funéraire de cet abbé servent de gardes
à la seconde partie du manuscrit latin H 636 de la Bibliotlièque
impériale. Les titres conservés ont été recueillis, les uns dans la
Flandre, les autres dans le Poitou et la Guienne.
1 . Titulus sanctorum apostolorum Pétri et Pauli
Botaville. '
Anime vestrorum cum sanctis requiescant in pace
monacorum.Orate pro nostrisut oravimus provestris,
scilicet pro abbate Iterio, Dalmatio abbate, Berardo
abbate, Vidone abbate*
2. Titulus ejusdem ecclesiae. ^
Vos qui cunctorum colitis dominum dominorum,
Noscere debetis quod Ghristi nomen habetis,
Ghristus, id est unctus, pro nostro crimine functus
Morte crucis, dira qua deletur vêtus ira.
Gumque tenebamur viiicti, jam tune relevamur;
A... artem voluit dum carnis tegmine suivit.
Hic pius abbali per qùem sumus edificati
I
1, Gallia Christ., X, 1274.
2. Itier, Dalmace, Bérard et Gui sont des abbés du monastère de
Sarigny. Voy. Bernard, Cartul. de Savigny., 1, ixxxi et s. Le prieure
de Bouteville (Charente, a. Cognac, c. Châteauneuf) était une dépen-
dance de l'abbaye de Savigny .
XP SIÈCLE. 139
[Conce]dat throno cœlesti vivere dono ;
Illic florescunt qui sunt et non veterascunt.
.... qui fletur abbas semper reputetur
Fulco (?), cui celi spes est qui dicitur Eli.
Fletibus iratis hoc quod vos nos rogitatis,
Nostris donare leti nolite negare.
Item.
O major mundo, clamamus corde profundo,
Peccatum dele, tocius causa medele,
Atque vetustates et nostras impietaies,
Et quicquid sordis sustentât sessio cordis.
His aliisque malis Fulconi sis venialis.
Omnes electi Dominum pie cogite flecti,
Versus Uberti sunt dictatoris aperti.
Item.
Detrahe cunctorum precor, o Deus aime, rogatu
Hune infernorum defunctum a cruciatu.
Rursus.
Hic monacus fuit egregius doctor sociorum,
Namque sibi mores dederant —
Ut fratrum flos hic fieret splendens aliorum,
Utque regens facile laudem mereretur eorum ,
Unde meos socios queso simul atque magistros
Ut rogitent sibi veniam cum carmin....
•m
3. Titulus sancte Marie Aqiiistrensis cenobii.
Anima (?) Fulconis conscendat dindima celi.
Hic (?) maneat semper cum sancti s fratribus. Amen.
Quod petitis vestris placeat persolvere nostris.
Siguino (?) abbati, Stephano abbati, Fortoni ab-
bati*, Martino monacho, monaeho,
1. Les auteurs du GalUa Christ., II, 878, ne mentionnent aucun abbé
de Cuistres, pendant le XI« siècle.
ikO ROULEAUX DES MORTS.
Gaiicelmo monaclio, Lamberto monaclio, FortonT
•nioiiacbo, Peiro moiiacho, ceterisque fratribus.
4. Titulus sancti Stephani Baciacensis.
Absolve, Domine, ab . . . .
delictoruni, ut iu resurrecjtionis] gloria inter sanctos
tuos resuscitatos requiescant in pace. Amen. Orate
pro
domno abbate Mainardo, Gardrado abbate, Petro
abbate*, Jobanne monacho, Constan-
tino, Ademaro, Lamberto (?), , Gar-
drado laico, Rixendis femina*, India femina, [et
ceteris quorum]
Nomina qui soius condidit oinnia [scit].
5. Titulus sancti Jobannis evangeliste et beatorum
confessorum M|artini| (?) et .lovini atque abbatum.
6. Titulus sancti Winnoci Bergensis ecclesie.
Mors homini nutu Domini data sic dominalur
Ut leviter cadat et breviter vivens moriatur.
Egreditur sed conteritur quasi flos homo natus,
Et miseris restât cineris cumulus reprobatus.
Progenies tamen et species et dulcis honestas
Si faceret ne tôt raperet tam seva potestas,
Consilio vigil, au;&ilio pius, hanc superasses;
Inleritum propter meritum tibi non générasses.
Vir celebris non in tenebris Fulco latuisli ,
Perpétue splendore tuo cunctis placuisti.
1. Aucun de ces abbés de Bassac n'est cité dans le GaUia Christ., II,
1109.
2. Gardrade et Rixende, sa femme, fondateurs de l'abbaye de Bas-
sac. Voy. Gallia Christ.^ II, 1109.
XP SIECLE. 141
Exterius bonus interius fraterna corona ;
Vox habilis fuit et facilis cum laude sonora ;
Cor sapiens, studium faciens quod erat faciendum .
Est igitur, si conspicitur res, compatiendum.
Floruerat quoque quœ fuerat tibi forma decenter,
Forma recens, sed et ipsa decens nimium reverenter.
Ille color, color ille dolor fit major amicis,
Ah totiens miseris, quotiens jactatur amicis !
Sed quid ego loquar, aut quid ego tua funera plango ?
Deficio, neque proficio, dum talia tango.
Jam petimus, modo qui gemimus tua fata, reatus.
Ne noceat tibi, sed foveat tua fata precatus.
Mors abeat, tibi rex faveat, rex, vita bonorum,
Ut rutiles et ei jubiles in sede polorum.
Porta Dei, spes sola rei, rerum dominatrix.
Lux hominum sit apud Dominum libi conciliatrix.
Cœlicolse quos christicolse festo veneramur,
Salvificent et clarificent te, Fulco, precamur.
Orate pro nostris fratribus, Rumoldo, Ingelberto*,
Ermengero, abbatibus; Sicboldo, Odgero, Alolfo,
Meyzone, Drogone, sacerdotibus; Reyboldo, Ber-
noldo, Arnoldo, Idesboldo, diaconibus, et ceteris in
Christo quies[centibus].
At vigeat, mala ne videat Stephanus, pins hospes
Corbeise, decus œcclesia?, valeat bene sospes^.
7. Titulus sancte Marie de Watanis.
Anima ejus, etc. Orate pro nostris, quia oravimus
pro vestris : Ricolfo episcopo, Ofrido, Alfuino,
Ri , Reinoldo, Rodolfo, Reinero, Wi-
celo, Lanberto.
1 . Le nom d'Ligelbert ne figure pas sur la liste des abbés de Bergues
[)ubliée dans le GalUa Chris tinna, V, 333.
2. Ces deux vers n'appartiennent peut-être pas au titre de l'abbaye de
Bergues.
142 ROULEAUX DES MORTS.
8. Tituliis sancti Audomari ,
Angelici cives, gaudete ; novus modo miles,
Pro vitae meritis sidéra Fulco petit.
Quorum civis erat, dum presens vila manebat,
Mundi jure fruens, sidéra mente colens.
Fratres qui colitis Corbeiam, crédite, vobis
9. Titulus sancti Quintiiii Belvacensis.
Fratri noster amor jam solvit débita [vestro].
Gui maneat jugis requies in pace per[henni] .
10. Titulus sancti Bavonis in Gandavo.
Heu Francorum decus atque décor monachoruni
Unde repente ruis, Fulco, dolende tuis?
More virens floris, vir multi plenus honoris,
Vix bene florueras, umbra fugis quod eras.
Quis dolor huic similis ? Puer œvo, more senilis,
Cum vitam finis, fis rosa tanta cinis.
Sic quia transisti, redinii nec ab hoc potuisti,
Sic Corbeia dolet, mater ut orba solet,
Flandria flet pro te, tanto privata nepote,
Et gémit ut vidua Francia morte tua.
Et nos dévote possemus plangere pro te,
Si posses poni fletibus arce poli.
Sed tua vita cinis quia tendit ad ultima finis,
Et florum species conterit una dies,
Flos lapsi floris assit medicina doloris,
Per quem cœlorum promereare thorum. Amen.
Item de eodem.
Qui sumus aura levis, quia labilis est caro quaevis,
Hinc casus juvenum cernimus, inde senum.
Sic caro, parta luto, pede quae steterat maie tuto,
Vilet, et ut vita floruit aret ita.
XI* SIECLE. 143 ,
Hinc dolor, hinc fletus et quam fueras homo laetus
Raptus morte tuis tristior ipse luis.
Nec mora sorte pari te conspicor inproperari,
Nec mora tu nobis unus et al ter obis.
Quis modus iii fatis? Quis honor, quœ nobilitatis
Surama superstes ent ? Mors ea cuncta terit.
Adque brèves metas florens vix pervenit aetas,
Séparât at tabès dulce quod, o vir, habes.
Ecce juventutis, utrum cum fine salutis
Nescio, flos cecidit, mixtaque turba gémit.
Clerus enim quales planctus, laious quoque taies,
Hinc simul unde dolet, continuare solet.
Tutamen, o juvenis, mortis subductus habenis,
Deponens hominem, verteris in cinerem.
Solvis et in fletus nostros ex ordine coetus,
Ut prosit gemitus is tibi cum precibus. Amen.
Orate pro nostris domno Alardo abbate*, Rainero,
Folcaldo et ceteris.
Qui sunt defuncti vivant ut in ethere cuncti.
11 . Titulus sancti Pétri Aldeburgensis ecclesie.
Orate pro nostris domno Arnulfo* episcopo, Rod-
berto, Fulcranno, Aramaro, Tancmaro, Eremberlo,
Ringero, Erembaldo, Alnotho, Mainardo, Heramaro,
Ringero, Rinfrido, Alfrido ^ .
12. Titulus sancti Martini Iprensis cœnobii.
Anima ejus, etc.
1. Le Gallïa Clirïstiana, V, 180, marque à l'année 1099 la mort
d'Alard {Adelardus) , abbé de Saint-Bavon. Cette date est probablement
à rectifier. Alard, ne devait plus être en vie quand le rouleau de Foul-
ques, abbé de Corbie, fut porté à Saint-Bavon, vers 1095.
2. Arijould, évéque de Soissons.
ikk ROULEAUX DES MORTS.
13. Titulus sanctae Mariae Formosellensis accclesiae.
XXVI
Mentions ou fragment x des rouleaux de Noël, abbé de Saint-Nicolas
d'Jngers; de Rainaud, archevêque de Reims; de Hoël, évéque
du jyjans, et de Jo/iel, abbé de la Couture ; d'Judebert, arche-
vêque de Bourges ; de Durand, évêque de C 1er mont; de Jean,
évéque d'Orléans ; de Géraud, abbé de Moutierneuf, et de deux
abbés, nommés Vun Guillaume , Vautre Adam.
1096 ou environ.
Les poésies de Baudri, abbé de Bourgueil et archevêque de Dol,
dont le manuscrit original est aujourd'hui conservé à Rome et dont
une copie a été léguée par M. Salmon à la ville de Tours, renfer-
ment des fragments ou des mentions de neuf rouleaux funèbres.
Je me bornerai à les indiquer en quelques mots, d'après l'édition
que Duchesne* a donnée d'un choix des poésies de Baudri.
Du rouleau de Noël, abbé de Saint-Nicolas d'Angers, mort en
i096, nous ne possédons que le titre composé par Baudri, abbé de
Bourgueil. C'est une pièce de dix -huit vers, dont il ne serait guère
utile de donner une nouvelle édition.
Sur le rouleau de Rainaud, archevêque de Reims, mort en
1096, Baudri inscrivit quinze vers que je me dispense également
de reproduire,
La même année 1 096 vit s'éteindre dans la ville du Mans deux
personnages qui occupaient un rang distingué parmi leurs con
temporains : Johel, abbé de la Couture, et l'évèque Hoël. Il paraît
qu'un seul rouleau fut mis en circulation pour annoncer aux fidè-
les la mort de l'évéque et de l'abbé : c'est du moins ce qui parait
résulter d'une pièce de vingt vers composée par Baudri.
1. Script., IV, 251 et s. L'édition de Duchesnc a été reproduite par
Migrie, Patrol., CLXVI, 1181 et s.
XP SIECLE. 445
INous ne connaissons le rouleau d'Audebert, archevêque de
Bourges, que par les vers de l'abbé de Bourgueil. Ces vers méri-
tent d'être textuellement rej^roduits ; on y remarquera des allu-
sions à plusieurs rouleaux dont il ne subsiste pas d'autres vestiges.
Tels sont ceux de Durand, évêque de |Clermont, de Jean, évêque
d'Orléans, et de Géraud, abbé de Moutierneuf, à Poitiers.
Cum velut examen rotulorum venerit ad nos,
Mortera non vitam rotulus mihi nuntiat omnis.
Nuntius ergo férus, qui semper nuntiat illud,
Quo semper lacrymis nos impetit atque dolore.
Mortera Remensis rotulus dixit Raginaldi.
Durandi siquidem pallentes vidimus artus,
Cum nos Arvernis Urbanus papa vocasset.
Nos Cenomanneusis rotulus commovit Hoelis.
Aurelianensis superesl jam charta Johannis.
Si tamen abbates his adnumerare velimus,
Multos abbates rotularis pagina deflet.
Pictava Geraldura, Cenomannisque Joelum,
Andegavis vero Natalem deflet obisse.
Multos prœtereo vel quos incuria tollit,
Vel quos res alias curanti oblivio démit.
Venit ad extremum rotulus de prsesule magno,
Quem mihi praecipui res commendabat amoris,
Is qua promeruit duplici fulgebat honore ;
Si pondus geminum, geminum dicamus honorera :
Abbasipse Dolis, Biturix et episcopus ipse,
Sedibus ambabus praeerat non ambitiose,
Ambarum domuum magis utilitate coactus,
Et domini papae sancto moderamine victus.
Hune Audebertum validum juvenilibus annis
Effera mors rapuit, qufv nuUi parcere novit.
En mihi dat lacrymas rotularis epistola vivas.
1 Has lacrymas reduces faciet mea quœstio semper,
Audeberte, meo nec pectore dimovearis,
Nec, si quid valeant noslris precibus reproberis.
Vos igitur, fratres, de vobis suslituendo
10
Û6
ROELEAUX DES MORTS.
n
Procurate viro, Biturix urbs grexque Dolensis,
Et pro defunctis oflPert precamina nostris,
Gommunemque patrcm commun! tanglte voto,
Ut det pastori sedem super tethera vestro.
Obsecro jaçi parcat tam saepe venire veredus,
Per nimios usus nimium sua verba veremur.
Vivant prœlati pro quorum morte vagatur
Vultur edax corvusque niger, volitansque veredus
Necnon bubo canens dirum mortalibus omen ;
Significant mortes praesaganturque cadaver :
Sic rotulus semper mortem cujuslibet afFert.
Ergo sit a nostris penitus conventibus exul,
Qui semper mortem, qui nuntiat anxietatem ;
Nam si saepe venit, nummi meccede carebit.
En Audebertum dicit mihi nuper obisse.
Et mundi solem sub nube delituisse.
Quid faciès, Biturix, tanto pastore perempto ?
Quid faciès obito tu grex abbate Dolensis ?
Arripe lamentum suflusus fletibus ora,
Ambo patrono caruistis inaequiparando.
Me quoque collegam gemitus superesse velitis,
Gujus non sapiet vehemens querimonia finem.
Participe t lacrymis qui participavit amori.
Consors viventis, consors essem morientis.
Le recueil des poésies de Raudri nous a encore conserv
pièces de vers que cet auteur inséra sur les rouleaux de deux
abbés, dont l'un se nommait Guillaume et l'autre Adam. Je ne
sais ni à quels établissements appartenaient ces deux personnages,
ni à quelle date ils sont morts, et comme les morceaux que l'abbé
de Bourgueil a consacrés à leur mémoire n'offrent rien de remar-
quable, je me borne à en signaler l'existence.
XP SIECLE. j47
XXVII
Fragment d'un rouleau anonyme.
Onzième siècle.
En tête du manuscrit latin 5605 de la Bibliothèque impériale
est relié un fragment de rouleau sur lequel on lit trois titres fort
mutilés, l'un en prose, les deux autres en vers. Il suffit de signa-
ler ces débris, en faisant remarquer que le manuscrit dont ils
font partie provient de la bibliothèque du chapitre de Ghâlons.
XXVIII
Encyclique sur la mx)rt d'André^ prieur de Fleuri.
Fin de l'onzième siècle.
L'encyclique suivante a pour objet la mort d'André, doyen ou
I*ieur de l'abbaye de Fleuri-sur-Loire. Ce moine, aussi versé dans
les pratiques religieuses que dans les connaissances littéraires,
s'était concilié l'estime de ses frères par la sagesse avec laquelle il
avait gouverné le monastère. Rien u'empèche de supposer qu'An-
dré, doyen ou prieur de Fleuri, soit le même qu'André de Fleuri,
auquel nous devons la Vie de l'abbé Gauzlin^ et les livres IV- VII
des Miracles de saint Benoîte André de Fleuri dut mourir dans la
1. rie de Gauzlin, ahhé de Fleury et archevêque de Bourges^ par André
de Fleury, publiée par Lëopold Delisle. Orléans, 1853, in-8 de 6K p.
Extrait du t. II des Mémoires de la Société archéologique de l'Orléanais.
2. Les Miracles de saint Benoit^ réunis pour la Société de C Histoire de
France, par E. de Certain. Paris, 1858; in-8°, pages 173-276.
■148
ROULËALX DES MORTS.
seconde moitié de l'onzième siècle. L'encyclique qu'on va lire a é\
copiée, vers le commencement du douzième siècle, sur le seconc
feuillet du Ms. latin 6365 de la Bibliothèque impériale, qui a jadi^^
appartenu à l'abbaye de Fleuri. ^11
Cunctis per quadrifidi orbis climata passim diffusis
fîdelibus, quos purior unda sacri babtismatis sub
cbristianae religionis titulo univit Domino Jbesu Cbristo
consotia spe ac fide, bumilis cohors sanctissimi mona-
cborum legislatoris Benedicti, commoda presentis
vitae cumque bonarum perfectione virtutum œterno-
rum gaudia premiorum. Postquam a paradisi felici-
tate illud superna^ divinitatis plasma nobilissimum,
quod sibi condiderat Deus mente simillimum, error
abduxit devins, succubnit terrenae maledictionis no-
tamini, sicut delinquens protinus audivit : « Terra es
et in teçram reverteris. » Hinc igitur humanitatis
sumpsit aerumpnosus defectus exordium, dnm priscae
maledictionis ténor, velut quoddam bereditarium ,
adeo convaluit diductus in posteritatem liominum, ut
mors suprema, auferendo universos, aevum bactenus
indiscretum et indiscretam ictu eodem percellat con-
dilionem. Porro singulare illud bumanatum verbum,
quodadconterendum ejusdem mortis jusiniperiosum
celitus est delapsum, la4i* necessitatem non novit;
quod etsi ad oram ultro expetendo degustavit, vitio
tamen naturae minime subjacuit, quoniam deitas, bo-
minis circumplectendo naturam, per id quod deitatis
extitit peremit, immo dissolvit, quod ex inconstantia
sui prevaricando bumanitas admisit. Hinc est igitur
illud quod dicit apostolus : « Restaurans Cbrisius
1. Pour « lelhi, »
XP SIECLE. U9
orania quae in celis sunt et terra, virtutis suœ poten-
lia, peccata condonando, sedet ad dexteram paternse
majestatis in excelsis. » Factus ergo médius et se-
(juester filius altissimi, singiilare inter Deum liomines-
(jue stabilivit commertium, sperandi scilicet et depre-
candi. In hoc videlicet prerogativum speramus nos
post depositionem hujus corporeae fragilitatis in
nostri prestantiori parte vicem divine promereri gra-
tis; deprecandi vero in eo quod scriptum est : « Di-
mitte nobis débita nostra, » ut scilicet veniam ab er-
roris consequamur culpa. Unde exhortans apostolus
ait : « Si quis, fratres mei, erraverit, advocatum ha-
bemus ad Deum Jhesum Christum, qui propitiatio est
delictornm nostrorum; » sed et ipse inquit : « Spi-
ritus postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus. »
Ergo Dei et sanctoriim patrum, patres et fratres
sanctissimi, salutaribus edocti institutionibus, qui-
bus pro in vicem orare exhortamur ut salvemur,
divinam non desistimus exoiare clementiam, cum
sacrificio nostrse redemptionis , quatinus vos, quos
gratia sacrae regenerationis filios effecit sempiterni
parentis, cum incremento temporaneae pacis, heredes
regni et coheredes efficiat gloria3 perpetuae felicitatis.
Quocirca nos quoque, certam in vobis habentes pa-
rilis retributionis confidentiam, plus solito efflagi-
tamus precum vestrarum subsidia, nec solum nobis
ipsis peccati adhuc corpore pressis, sed etiam his
nostris defunclis qui, juxta bumanse defectionis sen-
tentiam, lœti* solvendo débita, pro présent ibus futura
mutaverunt tempora. Inter quos committimus vestris
1. Encore pour « lethi. »
450 ROULEAUX DES MORTS.
saiictis oratioiiil)us quemdam eximiae recordationis a
clarissimum philosôphise spéculum domnum nomin
Aiidream, in cunctis sanctœ religioiiis institutionibus
liberalibusque ferme nostris temporibus adprimîe
eruditissimum artibus, et qui summam nostrae reipu-
blicae, ut pote rerum sapiens, sapienter disponens,
officio decani sive prioris fungendo, ardebat in domo
Domini venerabiliter ut lucerna, quatinus cum sanc-
tis omnibus, stola comptus inmortalitatis, visione
vestri[s] sanctis precibus mereatur confoveri suij
creatoris. Excessit autem pridie kalendarum aprilium
die, non sine multo merore ac tristitia animoruni
circum adstantium fratrum. Committimus etiam duos
ëx senioribus provectae etatis, quorum unus VII idus
martii vocabulo Stephanus, alter vero dictus Odo IlII
kalendarum ejusdem mensis, quo et ipse laudabilis
decanus de quo loquimur, hominem exuerunt. Sunt
et alii quorum nomina hic inseruimus, qui ex hoc
erumpnoso vitse stadio, diversis obeundo tempori-
bus, finem sortiti sunt mundialis vitae. Quos Deus
omnipotens suœ participes efficiat gloriae vestris ora-
tionibus ! De cetero beatitudinem vestram omnipotens
Dominus incolomem conservare dignetur, ad laudem
et gloriam sancti sui nominis.
XP SIÈCLE. 1S1
XXIX
Formules de titres funèbres.
Vers ^^o^)?
Ces formules, à l'usage du monastère de Saint-Pierre de Melun,
se rencontrent au commencement du Ms. latin 1691 de la Biblio-
thèque impériale. L'écriture paraît être de la fin de l'onzième siècle
on du commencement du douzième.
Quos simplex titulat deitatis numen et ornât,
M.orte patris mestis, gaudia post lacrimas.
Quid mortis totiens casus geminare necesse est,
Atque recens vulnus crescere dum rénovas ?
Lex deflere vetat, cunctis aeque subeunda.
Conditio mortis omnibus est similis.
Solvimus ecce patri quod vis fraterna coegit.
Nostris (Ingelberto, A.dam) ergo vicem reddite vos
[itidem.
Alii.
Fratribus et dominis aetemae gaudia lucis,
Cordibus a vestris singultus ponite patris.
Hoc petimns solio valeatis scandere su,mmo.
Débita quae petitis nostris concedite functis (Friderico
[Hugoni.)
Hi versus pro episcopo, pro abbate, pro abbatissa,
pro monacbo, pro clerico, pro saiictimoniali possunt
scribi. Superiores non possunt nisi pro episcopis et
abbatibus yel rectoribus.
Omnis ad interitum generali sorte luendum
Corpore festinat ; mens pia morte vacat.
ROULEAUX DES MORTS.
Mors, parcens nulli, cunctos aequo pede sternit,
Sed justus solido perfruilur solio.
Passus multipliées mundi statione labores
Ad cœlos remeat praemia quo répétât.
Parcite jam lacrimis, plausum donate quieti.
Fecimus absque mora monuit quod carlula vestra,
Vos eadem nostris rogitamus solvite functis (Vualterio,
[Adelerio, Joselino).
Fratribus et dominis famulantibus almo //// apostolo
(i^c/ martiri, seu antistiti), humilis contio clavigeri
Pétri Milidunensis, gaudium perbenne felicitatis. De-
licto prothoparentis accepimus beu lugubre doiium
mortis, nec vitam trausitoriam transcurrere valemus,
ut ad vitam sine fine mansuram perveniamus, nisi
prius gustum mortis amarum carpamus. Quapropter
cessa te a fletu , quando nulli datur vita sine obitu.
Petitum vero a vobis debitum caritatis jam expletum
a nobis sciatis, similemque vicem petimus a vobis re-
pendi nobis, nostris ut oretis pro defunctis , donno
Hugone abbate*.
Alii.
Reverendis patribus almo //// apostolo {vel martiri^
seu antistiti) deservientibus , grex famulans clavigero
Petro Milidunensis cenobii, jungi civibus etbereis.
Yestris precibus sedulo prebentes obeditionem carita-
tis, explevimus debitum pro vestro (ce/ vestris) vita
functo (functis), quod ipsinempe petistis. Pro nostris
itaque vos itidem supplicamus, scilicet Vualterio, Hu-
gone, Oidelerio.
Susceptis a sanctitate vestra litteris apud monaste-
I
1 . Il n'y a pas de Hugues sur la liste des abbés de Saint-Pierre d«
Melun, publiée dans le Gall'ia Christ.
XI* SIÈCLK. 153
rium castri Milidunensis in honore sancti Pétri extru-
cti, solitum iicet indignae redidimus obsequium. Quod
utiquae postulamus a vobis, ut et nostrae congregationis
impendatis omnibus fratribus defunctis, Hugone, Oi-
delerio, ceterisquae quorum nomina scit eorum condi-
tor qui sua eos gratia vocavit.
XXX
Encyclique sur la mort de Bernard, ahhé de Marmoutier.
^^oo.
Les moines de Marmoutier, en annonçant la mort de leur abbé
Bernard, arrivée le 7 avril 1100, recommandent de ne point ins-
crire de puérilités sur le rouleau, mais d'y indiquer simplement
les bonnes œuvres que chaque église aura faites pour l'âme du
défunt. L'encyclique dans laquelle on remarque cette prescrip-
tion nous a été conservée par Baluze* . Le texte en a été inséré par
dom Martène dans son Histoire manuscrite de Marmoutier"^, et
publié dans les Annales or di ni s sancti Benedicti^ puis dansleG«///«
Christiana'* .
Omnibus aecclesise Dei ubicumque diffus* fdiis et
filiabus , Domini servitio dicatis , conservis suis et
comparticipibus spei quse est in Christo, Majoris Mo-
nasterii fratres, mutuse karitatis in omnibus bonis par-
ticipationem. Quoniam, apostolo docente, nos omneà
1. Bibl. imp., Chartes de Baluze, pièce 326, reliée dans le vol. 388 de
la collection de Baluze.
2. Ms. latin 12878, f" 360.
3. V, 668.
k. XIV, instr., 75.
-154 ROULEAUX DES MORTS.
qui Dominiim Jhesnm confitemur, si fidem iiostranT
maie vivendo non mortificamus, membra corporis
ejus , quod est aîcclesia, esse didicimus : cum autem
patimur unum membrum , cetera commembra opor-
tere compati, eodem insinuante, non ignoramus. V o-
bis commembris nostris ut nol^is compatiamini, sicut
ratio caritatis exposcit, orbitatis nosti'ai importabilem
passionem nunciamus. Orbati sumus etenim pâtre
nostro Bernardo, viro admodum veneral^ili, utpote
vere, quod primum est, catliolico, dulci, sapienti, pio,
et ut quid de eo sine errore sentire del>eatis breviter
pendamus, actu et habitu vere religionis et sanctitatis
reverendo. Unde absque dubitationis hésita tione con-
fidimus quod ei sit praeclarus quietis locus in sancto-
runi beatifica mansione praeparatus. Sed quoniam nul-
lum ita circunispecte vel elimate vivere in hujus
erumnosie carnis rnortalitate, cui nicbil mundanœ con-
tagionis inhaeserit , et probatissimorum sanctorum
exemplis et divinae scripturœ testimoniis cognovimus,
ei aliquid carneai rubiginis, quod purgatoriis pœnali-
bus sit expiandum, ex parte aliqua inhaesisse formi-
damus. Hinc est quod petimus , in quo a vobis pia?
compassionis adjutorium postulamus, scilicet ut ne
forte propter aliquam carnea; fragilitatis maculam ja-
nuam debitse quietis ad tempus purgationis ei conti-
gerit obfîrmari, vos orationum vestrarum clavibus et
piarum oblationum impulsibus impetretis festinantius
aperiri. Rogamus etiam ut pro nobis communem
omnium exoretis creatorem, quatinus ad beneplacitum
suum vivere, et nos regere faciat patris defuncti suc-
cessorem. Et quoniam pius pater noster vir sanctae
severitatis fuit, et non solum verba peccatricia, sed
XI« SIECLE. 1K5
et vana et scurrilia, et <juocumquemodo inutilia exosa
liabuit, et ab auditu suo, quanlum potuit, rejecit,
sanctitalem vestram precamur ut versuum nenias et
tlerisiones, quae, potiusquam prosint defuncto, facien-
tibus accumulant damnationem , ab hac cbarta sum-
moveatis, tantumque simpliciter locorum vestrorum
nomina, et quid pro defuncto pâtre nostro et pro no-
bis feceritis annotetis, ut quid etiam nos pro vobis
debeamas facere cognoscamus , sicque praeceptum
apostoli Jacobi complentes : « Orate pro invicem ut
salvemini, » ad salvatorem nostrum nos mutuis oratio-
nibus pertrahamus Dominum nostrum Jesum Cliri-
stum, qui vivit et régnât cum Pâtre et Spiritu sancto
unus, beatus et beatificans Deus per omnia secula
seculorum. Amen.
Obiit autem hic piissimus pater noster anno ab in-
carnatione Domini MC, indictione VIII, epacta VII,
concurrente VII , [Vil] idus aprilis, in ipsa hebdo-
mada Paschœ, sabbato quod est in albis, in ipso diei
exortu, tanquam qui de tenebris egrederetur ad lucem.
XXXI
Extraits du rouleau de saint Bruno.
Le rouleau de saint Bruno nous est connu par l'édition qui en
"a paru à la suite de la Vie du même saint, imprimée à Bâle vers
1515. Cette édition est loin d'être complète, puisqu'on en a sys-
tématiquement retranché l'indication des morts que chaque église
456
ROULEAUX DES MORTS,
n
recommandait aux prières des fidèles * . Elle a été reproduite pai
les Rollandistes*. Je me bornerai à relever le nom des établisse-]
ments dont les titres ont été conservés.
Saint Bruno est mort le 6 octobre HOl; son rouleau fut pré-
senté à l'abbaye de Cormery le i" novembre 1102.
1 . Titulus fratrum Montis Amati.
2. Fratrum Fisciclensis cœnobii.
3. Rangerii, Brunonis discipiili.
A. Sancti Frigiani Lucensis ecclesiae.
5. Ecclesiae Placentinae.
6. Monasterii sancti Sepulchri.
7. Ecclesiae sancti Martini de Petra.
8. Clusini cœnobii,
9. Sugusiensis ecclesiae.
10. Praepositurae Ulciensis.
Nos hurniles fratres sancti Laurentii Ulciensis eccle-
siîe, quae alio nomine Plebs martyrum vocatur, etc.
1 1 . Ecclesia^ Gratianopolitanae.
12. Eremi Cartusiae prope Gratianopolim.
13. Fratrum Casae Dei subtus Curnillionem prope
Gratianopolim.
Nos fratres et servi servorum Casae Dei habitantes
in cellula Beatae Mariae, quae alio nomine dicitur Cor-
nelio, et est vicina eremo Cartusiae, etc.
14. Fratrum sancti Ruffi in costa Sancti Andreae.
1 5. Atlianacensis cœnobii Lugduni.
16. iVIajoris ecclesiae Lugdunensis.
17. Sanctae Mariae Blesensis.
1. Les listes de morts existaient sur le rouleau original. Le titre de
Saint-Léger de Préaux y fait une allusion formelle :
Brunoni dedlmus quod debitus exigit usus,
Vos et idem nostris persolvite subtitulatis.
2. ^c(a sanctorum, oct., III, 736.
XIV SIÈCLE. 157
18. Sancti Pétri Cluniacensis cœnobii.
19. Sancti Romani de ecclesia Lugdunensi archi-
diaconi.
20. Sancti Vincentii Cabillonensis ecclesiae.
21 . Sanctœ Mariae Belv[ac]encis ecclesiœ.
22. Sancti ànthonii Conteiensis.
23. Sancti Pétri Carnotensis.
24. Sancti Dionysii prope Parisios.
25. Sancti Germani Parisiensis episcopi.
26. Sancti Maglorii Parisiensis.
27. Sancti Pétri Fossatensis.
28. Sanctai Crucis sanctique Faronis Meldensis.
29. Sancti Pétri Casiacensis cœnobii.
30. Ecclesiae sanctae Marise Carnotensis.
31. Versus scholares.
32. Sanctai Margaretae cœnobii.
33. Sanctae Marise. Novi Monasterii.
34. Sancti Benigni Divionensis.
35. Sancti Stephani Divionensis.
36. Sancti Pétri Besuensis.
37. Sanctae Mariae Castellionensis.
38. TLingonensis ecclesiae episcopi.
Robertus, Lingonensis ecclesiae episcopus,- rogabat
ejusdem ecclesiae canonicos et sacerdotes, monachos ,
eremitas, in episcopatu Lingonensi Domino servientes,
ut orent pro anima charissimi magislri sui Brunonis ,
et eleemosynas pauperibus largiantur, memoriamque
obitussui, in quibus poterit ecclesiis, scriptam obser-
vari faciet.
39. Sanctae Mariae Molismensis.
40. Sancti Michaelis Tornodrensis cœnobii.
41 . Sancti Germani Aulisiodorensis.
1
Eleorhensis S
I
iS8 ROULEAUX DES MORTS.
42. Sancti Stephani Autisiodorensis.
43. Sanctae Mariae et sancti Johannis
cœnobii.
44. Lamberti, abbatis Pultariensis.
Ego frater Lambertus, Pultariensis monasterii ex
necessitate apostolicœobedientiae servus et procurator
exiguus, hujiis eximii magistri Brunonis in litteralis
doctrinae scientia a primordio meae conversât ionis de
seculo in eruditione catholicae conversationis et verae
religionis discipuhis, etc.
45. Sancti Pétri Aremarensis cœnobii.
46. Sancti Pétri Trecorum .
47. Sancti Pétri Insulae Germanicae.
48. Sancti Stephani Catalaunensis ecclesiae.
49. Sancti Pétri cœnobii de Monte.
50. Sancti Basoli,
51 . Sanctae Mariae Remensis metropolis.
52. Sanctorum martyrum Sergii et Bacchi Andega
\ensis.
53. Sancti Pétri cœnobii puellarum.
54. Sancti Symphoriani martyris in urbe Remensi
55. Ecclesiae sanctae Trinitalis.
56. Sancti Dionysii Kemensis.
57. Sancti Remigii, Francorum apostoli.
58. Sancti Nicasii Remorum archiepiscopi.
59. Sanctorum martyrum Timothei et Apollinaris
60. Sancti Bartholomei apostoli in Monte Or.
61 . Sanctae Mariae Laudonensis.
62. Monialium sancti Johannis Baptistae.
63. Sancti Nicolai de Saltu Vedocii.
64. Beatae Mariae No viandi.
65. Ecclesiae Suessionensis.
XII» SIECLE. 159
66. Sanctorum Medardi et Sébastian! Suessione.
67. Sanctae Blesensis.
68. Sancti Karileffi Blesensis.
69. Sanctge Mariae Bernaci.
70. Sanctae Crucis Âurelianensis.
71. Abbatis sancti Joannis Suessionensis cœnobii.
Dilectis, etè. Petrus, sancti Jobannis Suessionensis
canonicorum regularium bumibs abbas, etc.
72. Sancti Sympboriani martyris Belvacensis.
73. Sancti Quintini Belvacensis.
74. Sancti Luciani, Belvagorum apostoli.
75. Sancti Fusciani de Sylva.
76. Sancti Pétri Corbeise,
77. Sancti Quintini Vermandensis.
78. Sancti Pétri Lebunensis ecclesite.
79. Sancti Fursei Peronae.
80. Beatse Mariae Alrenensis ecclesiae.
81 . Sancti Pétri Durcurtensis ecclesiae.
82. Sancti Salvatoris Aquiciensis cœnobii.
Ego Aimericus, hujus praetitulati cœnobii abbas,
etc.
83. Cœnobii Marceniensis.
84. Sancti Amandi Elnonensis ecclesiae.
85. Sancti Pétri Islensis ecclesiae.
•86. Sanctae Mariae Mecinensis ecclesiae.
87. Sanctae Mariae Formosellensis ecclesiae.
88. Sancti Donatiani Brugensis ecclesiae.
89. Sancti Nicolai Meltensis ecclesiae.
90. Titulus sancti Pétri Pictavis.
91 - Beatae Mariae Pictavis.
92. Sancti Hilarii Pictavis.
93. Sanctae Radegundis Pictavis.
^
160 ROULKAUX DES MORTS.
94. Beatœ Mariae ac sancti Cypriani martyris.
95. Sancti Joannis evangelistae Pictavis.
96. Sancti Pétri Virsionensis cœnobii.
97. Sancti Martini Pleni Pedis.
98. Sancti Maximini Miciacensis cœnobii.
99. Sanctae IVlariae Parisiorum.
100. Sancti Pétri Resbacensis.
101 . Sancti Pétri Latiniacensis.
102. Sancti Pétri Neocastrensis.
103. Sanctae Trinitatis Falesiae.
104. Sancti Gervasii ejiisdem loci.
105. Sancta^ Maria? Tornacensis.
106. Sancti Pétri Blandinensis cœnobii.
107. Sancti Leodegarii martyris.
108. Sancti Bavonis in Gandavo.
109. Sancta^ Mariae Convatrensis in Anglia.
110. Sancti Audomari episcopi.
111. Sancti Pauli apostoli Lundoniensis.
112. Sancti Pétri Cassellensis ecclesiae.
1 1 3. 'Sanctae Mariae Atrebatensis sedis.
114. Sancti Vedasti Nobiliaci cœnobii scholae.
115. Titulus sanctie Mariae .VI orlivensis ecclesiae.
116. Sanctorum Pétri et Augustini, Anglorum apo-
stoli.
117. Sancti Edmundi régis martyris.
118. Sanctae Mariae Spalingae, ecclesiae sancti Nicolai
Andegavensis.
Religiosis fratribus in loco qui Turris appellatur Deo
dévote famulantibus, Lambertus abbas et tota con-
gregatio sancti INicolai, salutem et dilectionem
119. Sanctae Mariae ecclesiae Lincolniensis.
120. Sanctae Mariae Eboracensis^
XII" SIECLE. 161
1 21 . Sancti Pétri Eboracensis Angliae metropolis.
122. Sancti Joannis archiepiscopi Beverlacensis ec-
clesiae.
123. Sancti Pétri Castrensis ecclesise,
1 24. Sanctse Mariae et sancti Adelmi Malmesberien-
sis ecclesiae.
125. Sanctae Mariae Rothomagen sis ecclesiae.
126. Sanctae Trinitatis Rothomagi.
127. Sancti Leodegarii.
128. Sanctae Mariae Pontileviensis.
129. Sanctae Mariae Baiocensis ecclesiae.
130. Versus scholares ejusdem urbis.
1 31 . Sancti Georgii ejusdem urbis.
132. Sancti Stephani.
133. Sancti Vigoris Cerasiaci cœnobii,
134. Sanctae Mariae Constantiensis ecclesiae.
135. Versus scbolares ejusdem.
1 36. Sancti Michaelis de periculo maris.
137. Sancti Pétri Casalis.
138. Sanctae Mariae Lonleii cœnobii.
139. Sancti Juliani Cenomanensis.
140. Sancti Vincentii Cenomanensis.
141 . Beati Juliani de Prato.
142. Sancti Mauricii sedis Andegavensis.
143. Sancti Florentii Glanniensis cœnobii.
144. Sancti Nicolai ejusdem urbis (Andeg.).
145. Sanctae Mariae Dolensis cœnobii.
146. Sancti Michaelis Eremi.
147. Sanctae Mariae Lucionensis...., domino Regi-
naldo abbate imperante. ^
148. Sancti Pétri apostoli Maliacensis.
149. Sancli Vincenti cenobii Noliensis.
H
462 ROULEAUX DES MORTS.
1 50. Schola ejusdem \
i 51 . Sancti Pauli apostoli Cormaricensis.
Dominis et fratribus meis Deo omnipotenti in mo-
nasterio sanctae Mariîe de Eremo quœ Turris dicitu
servientibus, Mainardus, uti mundo, fruiDeo. Annoab
incarnatione Domini nostri Jesu Christi millesimo cen-
tesimo secundo, kalendis novembris, suscepi rotulum
istum Mainardus, inquam, ego in Cormariensi
monasterio monachorum plurimorum nomine non
opère prior, Remorum civitatis oriundus fui, domini
hujus Brunonis aliquot annis doctrinam audivi...
152. Sancti Salvatoris mundi sanctique Gildasii
confessoris Dolensis.
1 53. Sanctae Mariae Tropeiensis ecclesiae.
XXXII
Fragments du rouleau de Hugues ^ abbé de Saint- Amand.
^^07.
Hugues I, abbé de Saint-Amand, mourut le 8 septembre 1107*.
Le rouleau qui fut écrit à son intention a ^té livré aux relieurs.
On en retrouve huit lambeaux dans les gardes de plusieurs ma-
nuscrits de Saint-Amand, aujourd'hui déposés à la bibliothèque
de Valenciennes. M. Mangeart, dans son Catalogue des manuscrits
1. Les éditeurs du rouleau de saint Bruno n'ont peut-être pas fait
attention à la véritable place de ce litre, qui me paraît devoir apparte-
nir à une ville épiscopale, peut-être Angers, ou du moins à un munas
tère plus important que celui de Saint-Vincent de Nieul.
2. Gallia Christ. III, 261.
^Si
\
Xl^ SIECLE. 163
de Valenviennes'^^ a publié ces fragments, niais sans songer à les
rapprocher les uns des autres. On y distingue vingt-sept titres,
dont plusieurs sont mutilés. Les titres 1 et 2 sont dans le Ms. 42
de Valenciennes* ; les titres 3-S, dans le Ms. 79'; les titres 9-15,,
dans le Ms. 148*; les titres i(i-21, dans le Ms. 15S*; les titres
22-27 dans le Ms. 162*. La plupart de ces pièces appartiennent
a des établissements situés en Picardie, en Champagne et en
Bourgogne. J'en donne des extraits d'après l'édition de M. Man-
geart. '
1 . Titulus sancti Nicholai de Saltu.
[Letbjaldo abbate , Hugone, Petro , Odone
[priore],Tetbaldo, no^ Johanne,Tetbaldo et ceteris
omnibus. "*
2. Titulus saiictoruui Medardi et Seb[astiani et
Grjegorii Suessioiiensis.
3. Titulus sancti Memmii primi Catalaunensis epi-
scopi.
.... Orate pro nostri s David abbate, Philippe epi-
scopo et abbate^, Girberto decano, Cunrardo cantore,
et pro ceteris omnibus.
4. [Titulus ]
— diaconibus ; Ravano , Themnolfo , conversis ;
...ca, ClaramboUdo, Rodberto.
5. Titulus sancti Audomari.
1. Paris et Valencienncs, 1860, gr. in-8.
2. P. 42 du Catalogue de M. Mangeart.
3. Ibid., p. 67.
4. Ibxd., p. 131.
5. Ibid., p. 138.
6. Ibid., p. 147.
7. Philippe de Champagne, évèque de (^halons, qui ne ligure pas sur
la liste des abbés de Saint-Menge. Gallia Clirist., IX, 944.
164 ROULEAUX DES MORTS.
6. Versus scolar[i]um.
7. Titulus sancti Bertini.
8. Titulus sancti Pétri Cathalaunensis,
9. Titulus sancti Pétri Kabilonensis cœnobii.
Oremus. Fac, quaesumus, Domine, etc. Oravimi
pro vestris, et vos itidem curate inpendere nostris
videlicet pro donno Aiglaldo, Stacteo, Ricardo, Wi-
chardo, abbatibus*; insuper et pro donno Girbaldo,
gloriosissimo praesule% nostri loci reparatore, iMarcello
monacho, et Aymone monacbo, Otaldo monacho,
Bertranno monacho, Manerio monacho, Richardo mo-
nacho, Hilario monacho, item Hilario monacho, Ro-
dulfo monacho cantore, Gauceranno monacho cantore,
Widone monacho, Falcone monacho, Richardo mo-
nacho, et pro familiaribus, Rodulfo videlicet, Odo,
Bertranno, Bernardo, Tabaudo, Uberto, Bernardo,
Duranno, Umberto, Hugone et pro Helisabet mo-
nacha.
10. [Titulus
11. Titulus sancti Richarii Pontium.
.... Odoni, Leotardo, Galtero, ceterisque aliis
12. Titulus sanctae Mariée Rotomagensis ecclesie.
Anima ejus, etc.
13. Versus cujusdam discipuli.
Si contristarer contristandoque gravarer,
Huic nil prodesset, michi sed forte noceret.
[Sed] contristarer sibi si prodesse viderer.
4
1. Ces abbés ne sont pas mentionnés dans le Gallia Christ,, IV, 962.
2. « Gerboldus , » évèque de Chalon au neuvième siècle. Gallia
Christ., IV, 876.
XII» SIÈCLE. 163
14. Memoria Cluniacensis cœnobii in honore bea-
torum apostolorum Pétri et Pauli dicati.
Si ratio dictaret vel usus deposceret, possemus et nos
metrificare et hanc pellem versibus implere ; sed quia
superfluum essevidetur et inutile dinoscitur, breviter
monemus, dilectîssimi, sanctitatem vestram ut carmina
metrorum vertatis in luctum sanctarum orationum. Et
sicut nos pro requie patris vestri Domino obtulimus
suffragia precum, ita et vos pro nostris defunctis red-
datis illi vota placabilium obsecrationum , quorum
quidem nomina non annotavimus, quia pêne innu-
merabilia sunt. Christus Deus noster det illis requiem
sempiternam. Amen.
15. Titulus sanctae Mariae et sanctorum Valeriani
atque Philiberti Trenorchiensis cenobii.
Anima ejus requiescat in pace. Orate pro nostris,
pro Petro, Ardagno, Guilelmo, Giraldo abbatibus ;
Vulrico, Guilelmo, Rotberto, Bernardo, Frotgerio ,
Pontio, Garino, Otgerio, Stephoca*, Galterio, Heudo,
Fulcherio, Ansedo, RoUanno, Gerardo, Pepino, Ran-
nulfo, Gaufredo
1 6. Titulus sancti Stephani martyris Meldensis ec-
clesise.
17. [Titulus ]
18. [Titulus ]
....Donno abbate Alaldo, Heriero, Gotranno, Gua-
rino, Balduino, Ingelberto, Bernardo, Albrico, Guil-
1. Ainsi porte l'édition de M. Mangeart.
166 ROULEAUX DES MORTS.
lelmo, Gualberto, Arnulfo, Aleaumo, Geraldo et cé-
leris omnibus.
19. Titulus sancte Crucis sanctique Faronis epi
scopi et confessoris.
Anima ejus, etc. Orate pro nostris, Landrico, Joha
nés, Hugone, abbatibus'; Alveredo, Hugone, Wibaudo^
Radulfo, Balduino, Rainaldo, Adamo, Helberto, Ot
gerio, Gunone, Gaufrido monacho*, ceterisque defun
ctis nostris, quorum nomina sint in libro vitae.
20. Titulus sancti Pétri Latiniacensis.
Anima ejus, etc. Orate pro nostris, scilicetproabbate
Herberto, Rotgerio abbate, Rodulfo abbate, Arnulfo
abbate, et pro fratribus Rainelmo monacho, Gisle-
berto monacho, Wandelberto monacho, Ivone mona-
cho, Stephano monacho, Balduino monacho, Teode-
rico monacho, Hunfredo monacho, Serloni monacho,
Evrardo monacho, Rainoldo monacho.
21 . Titulus sancti Laurentii Aurelianensis.
Anima ejus, etc.
22. [Titulus
23. [Titulus Altvillarensis cœnobii.j
Orate pro nostris, Nochero abbate, Goderando ab-
bate; Jocelino abbate, Norjoldo' abbate; pro presbiteris
Balduino monacho, Milone monacho, Gyiardo mona-
cho, Hugone monacho; pro diaconibus Johchelino,
1-
i
i . Ces mentions peu-vent servir à améliorer la liste des abbés de Saint-
Faron, qui est très-défectueuse dans le Gattla Christ., YIII, 1692.
2. Lisez « monarchis. »
3. « Horioldo, » dans l'édition de M. Mangeart.
XII* SIECLE. i61
Gyrardo, Bartholomeo, Bonardo, et pro ceteris om-
nibus.
24. Titulus sancti Salvatoris Virtensis cenobii.
25. [Titulus. ]
Orate pro nostris, donno Florico abbate, Rainerio,
Ingelfrido, ceterisque omnibus fratribus.
26. Titulus sancti Salvatoris Hamensis ecclesiae.
Anima ejus, etc. Orate pro anima domni Geraldi
abbatis, primi pastoris nostri, pro ceteris fratribus
nostris, Eustachio videlicet, Sarewardo, Gonduino
ceterisque omnibus.
27. Titulus sancti Vindiciani pontificis de Monte
Sancti Eligii.
Anima domni Hugonis, etc.
XXXIII
Fragment du rouleau de Guillaume, abbé de Fécamp,
1107.
Orderic Vital donne de grands éloges à une pièce qu'Adelelme,
religieux de Saint-Germer de Flay, avait composée en l'honneur
de Guillaume de Ros, abbé de Fécamp. Cette pièce, dont Orderic
nous a conservé quelques vers, faisait certainement partie d'un
rouleau funèbre, puisqu'au dire de notre historien, elle arracha
des larmes à plusieurs de ceux qui lurent les titres écrits sur le
rouleau de l'abbé Guillaume * .
1. « Multi legentes rotuli titulum pie fleverunt. » Hïst. ecclrs.,\. XI j
éd. Le Prévost, IV, 271.
4 68
ROULEAUX DES MORTS.
XXXIV
Encyclique sur la mort tt André, abbé de Chezal- Benoit.
n42.
André, fondateur et premier abbé du monastère de Chezal-
Benoît, mourut le 21 janvier 4112. L'encyclique qui fut composée
pour recommander son âme aux prières des fidèles, nous a été
conservée sur un feuillet de parchemin écrit an douzième siècle,
que dom Anselme Le Michel a recueilli et qui fait aujourd'hui
partie du Ms. latin 13090*. Cette encyclique a été publiée par
d'Achery* d'après le fragment même qui vient d'être indiqué.
Universis sancte ecclesie filiis, precipue clericis,
religiosis et ortodoxis necnon fra tribus monastice
professionis et degentibus secundum regulam beati
Benedicti, quin etiam sanctis mulieribus regulariter
viventibus, pusillus grex sancti Pétri Casalis Bene-
dicti, salutem, pacem, gaudium, felicitatem perpe-
tuam. Que m vis sanctam ecclesiam per diversarum
regionum loca constet esse divisam, tamen, testante
sancto Spiritu in canticis, est una in fide. Dicitur
enim in eisdem canticis : « Una est columba mea, una
est perfecta mea. » Unde, cum aliquod de suis men-
bris ab hoc seculo nequam eripitur, supplicando,
deprecando, flagitari débet a sponso suo, videlicet
Domino nostro Jhesu Christo, quatinus servum suum
promisse hereditatis coheredem faciat, et in superna
1. F. 78.
2. Spicil., in-f°, III, 462.
XIT« SIÈCLE. 169
celesli ecclesia cum hymnidicis clioris îllum gaudere
et tripudiare jubeat. Hac igitur universali sentencia
aramoniti, fratres karissimi, pro domno Andréa,
abbate nostro, fratre vero vestro, piissimas aures
omnipotentis Dei nobiscum pulsare satagite, quatinus
cui devota mente servivit, dum spiritus menbra
vegetavit, inerere inenbris corporis a vita destitutis
perpetualiter valeat. Hic etenim beatus vir anno ab
incarnacione Domini nostri Jhesu Christi millesimo
centesimo XIF, indiccione quinta, XIF kalendas
febroarii, explevit naturae jura, mortis persolvens
débita. Pro cujus anima fundere Deo preces non sit
vobis desidia, quia illum credimus regnare in celesti
gloria, et pro nostris excessibus supplicare Deo in
superna curia. Iste etenim vite ammirabilis, cilicinis
Yestibus et laneis post cunversionem suam [super]
propriam carnem semper usus fuit ; eandem quoque
multis macerans jejuniis, XX et VIII annis quadrage-
simalem vitam duxit. Preterea pietate, misericordia,
caritate ineffabili plenus, multis subvenit egenis, qui-
bus consilium, quibus auxilium, quibus refugium
fuit. Primus quoque abbatiam nostram que vocatur
Casale Benedictum construxit, pluresque cellulas sibi
subpositas, scilicet Corneliacum, Contras, Altaria,
Sanctuiu Benignum, Beescam, Polinas, Sanctum Ania-
num, Cambonum, Talviniacum', in quibus locis dun-
taxat pro Dei amore mouachos sub norma beati Be-
nedicti victuros et divinae pietali cotidiœ militaturos
coadunavit, quos verbis divinis spiritualiter et tempo-
ralibus cibis corporaliter, prout potuit, pascere non
1. c Salviniacuni. » D'Achéry
170 ROULEAUX DES MORTS.
destitit. Sepe etiam cum fratres paupertatis honere
nimium gravarentur, non liabentes unde humanam
natiiram ut deceret reparare valerent, iste, non ad
modum mercennarii, sed ad similitudinem pii et boni
pastoris, semetipsum periculo mortis tradens, pro
eorum utilitate, non solum per loca yicina mendi-
cando ibat, sed etiam mare transiens in Anglicam
terram pergebat, unde gratia Dei cum ornamentis
pluribus et marcis argenti redibat, quibus eclesiam
suam honorifîce decorabat et fratrum suorum ino-
piam sustentabat. Clericos vero, tam pauperes quam
divites, et laicos praîdicando, ut mundum cum suis
delectacionibus derelinquerent et religionis habitum
susciperent, bortabatur ; quibus si rerum deesset
copia, unde indurnenta non possent sibi emere ad re-
ligionem pertinentia, libenter, gratulanter, propera-
bat amministrare propria. Quid per singula referam?
Omnibus fere quibus potuit, nuUi nocere volens,
proficere studuit. Cui mos inerat celebrando missas
cotidie se in holocaustum Domino mactare ; quin
etiam multociens, totum ex ordine psalterium legendo,
offerre Deo antefjuam cibum sumeret conabatur.
Hec pauca super vita pretextati bone memorie viri ad
edifîcacionem vestram huic rotulo scribendo com-
mendavimus, cetera, ne dileccioni vestre fastidium
génèrent, relinquentes, que gratia largiente divina in
nostris voluminibus dictando reservare desudabimus.
De tanli patris obitu nos inconsolabiliter lugentes,
non parem, non similem nos ulterius babentes, la-
crimabiliter pietatis vestre oculis, fratres karissimi,
supplicamus, et supplicando caritatem vestram, per
eam que invicem est fîdem vestram adque nostram,
XIP SIÈCLE. 171
obsecramus, quatenus, sicuti supra taxavimus, pro
ejusdem patris requie et pro defunctis iiostris scilicel
Ulgerio, Geraldo....*
XXXV
Encyclique sur la mort d'Eudes, évêque de Cambrai.
4 4 13.
Eudes, évéque de Cambrai, sentant sa fin s'approcher, se retira
dans l'abbaye d'Anchin, où il mourut le 19 juin H13. Les reli-
gieux de cette maison prirent soin d'annoncer la mort du prélat
par l'encyclique suivante, dont les Bénédictins* avaient trouvé le
texte dans deux manuscrits d'Aulne et de Tournai.
Aquicinensis cœnobiihumilis congregatio, omnibus
qui salutis suae soUiciti sunt, salutem in Domino. Salu-
tem, dilectissimi, vobis mandamus, quatinus orationi-
bus vestris de tristitia quae nos premit releva ri merea-
mur. Heu, amara mors, quae fratres dividis et disso-
cias amicos, unde tibi baec potestas? Post crucem
Christiquis bsec tibi restituit? Certe ille te prostravit,
ille devicit, qui dudum per prophetam tibi minaba-
tur : « Ero mors tua, o mors ; miorsus tu us ero,
inferne. » Si ergo mors Christi tibi nocendi vires
ademit, quomodo eos mori cogis, quos ipse semper
victuros secum de morte redemit. Ejus etenim
L. La fin n'a pas été copiée sur le feuillet recueilli par D. Anselme
Le Michel.
2. Cette encyclique a été publiée parMartène, Thésaurus anecdotorum^
V, 855.
i72
ROULEAUX DES MORTS.
verba in evangelio sunt haec : « Omnis qui crédit
in me non morietur, et si mortuus fuerit vivet. »
Sed forte dicet aliquis : « Quale principium dédit
adveniens? Quorsum ista? » Crédite, fratres et do-
mini; ad quos ista pervenerint, quia non infidelitas
$ed meror animi hoc a nobis dicendi extorsit initium,
et quasi in mortem fecimus invectionem, licet scia-
mus exitum de hoc sœculo justorum in scripturis ap-
pellari somnum vel dormi tionem, unde psalmista
ait : « Cum dederit dilectis suis somnum, » et Do-
minus in evangelio : (f Non est mortua puella,
sed dormit. » Verumtamen nobis imperare non
possumus quin doleamus quando domnum Odo-
nem, Cameracensem episcopum, qui nuper apud
nos de hoc mundo recessit, ad mentem revoca-
mus. Gravi etenim detentus valetudine, dimisso
episcopatu, Aquicinctum se deferri fecit, et quantum
ecclesiam nostram in vita dilexisset in fine demon-
stravit. Hic dum viveret nobis pater erat consilio,
mater pietate, amicus beneficio ; nec mirum si desi-
derium praesentiae ejus nequimus sustinere, quibus
contigit praesentis vitae solatium amisisse. Nostram
quippe non illius vicem dolemus, quia nos, adhuc
inter laqueos hujus secuh incedentes, eum ad meliora
evasisse credimus. Credimus, inquam, quia cum
justis modo laetus décantât : « Sicut audivimus, ita
vidimus in civitate Domini, » et cum Moyse ammira-
tur dicens : « Transiens videbo visionem banc ma-
gnam. » Magnam nunc certe Dei habet videre visio-
nem, qui cum esset in corpore, non suam, sed illius
dilexit voluntatem. Quis autem virtutes quas posse-
derat digne valeat enunciare ? Quid potius in eo lau-
XII" SIÈCLE. 173
dare? Si patientiam, si benignitatem, si humilitatem
ejus prsedices , quicquid dixeris minus erit. Ita in
singulis eminebat ,' quasi ceteras non haberet , et
ut quotidianam ejus vitam tritis et communibus
verbis breviter edisseram , mitis erat affatu, dulcis
alloquio. Nihil illius severitate laetius, nihil la^titia
severius ; gravitatem morum vultus hilaritas, hilarita-
tem vero vultus morum gravitas temperabat. Mentiri
et jurare aut nesciebat aut noiebat. Linguas quoque
adulantium seu detrahentium prudenter cavebat , et
utrumque genus hominum velut pestes animse animo
fugiebat. Contra illas sepiebat aures suas spinis, ne
audiret linguam nequam. Contra istos scriptum esse
sciebat : w Verba adulatorum mollia, feriunt autem
interiora ventris. » Nulli malum pro malo reddebat,
vel maledictum pro maledicto, et quasi agnus inter
lupos missus morsum malitiae non babebat. Provide-
bat bona non solum coram Deo, sed etiam coram
hominibus, ut sine offensione prseesset ecclesiaî quam
gerebat. Âpostolicae etiam doctrinse gratia refulgebat,
et quantum in se erat tam verbo praedicationis quam
optima morum institutione a saeculo revocabat. Inter
harum insignia virtutum castitatem in eo laudare su-
perfluum puto, cujus vita etiam ante conversionem
pro continentia quam habebat omnibus fuit exemplo,
et quod in primis dicendum fuit, sed non omnia
dicere institui. Eo quoque tempore, id est ante con-
versionem, ut ad priora redeani, ita totus in libris
erat, quasi nuUam se crederet habere requiem, nisi
eum quem in exercitio scripturarum arripuisset labo-
rem. Erat quippe fundatus grammatica, ornatus rhe-
torica, armatus dialectica, et bis studiis indesinenter
174 ROULEAUX DES MORTS.
eum occupatum multa turba discipulorum sequeba-
tur, qui ad famam taiiti viri undique congregati ejus
disciplina sitiebant informari, magisterio erudiri. Hic
forsitan aliquis remoraretur et diceret quam ardentis
fuerit ingenii, quam tenacis mémorise, quam tempe-
ratus jam tune in moribus, in verbis sobrius, in doc-
trina sollicitus, in disputationibus cautus, in solvendis
quaestionibus promtus : tanta denique in scbolis ejus
quies, tanta pax inter discipulos, et vita^ compositio
per ejus disciplinam babebatur, ut non tam magister
litterarum quam episcopus aniniarum merito posse
dici videretur. Postquam vero libri beati Augustini de
libero arbitrio et vera religione in manus ejus vene-
runt, statim mutatus in virura alium, cœpit odire quai
dilexerat et diligere quse prius oderat. Jesu bone !
Quanta hominis mutatio ! Fit in pauperes Cbristi
rerum distractio, cibi et potus abstinentia, carnis
maceratio, et omne studium quod in saecularibus
disciplinis insumserat, in veram convertens philoso-
pbiam, de discipulis socios fecit, exemplo sui et doc-
trina multos convertit, et postmodum, relicto foris
clerico, monacbus effectus, monasterium quod dicitur
ad Sanctum Martinum Tornaci construxit. Ab omni-
bus qui per eum vel cum eo mundum reliquerant in
abbatem eligitur, consecratur. Multa prœtereo, quia
ad alia festino. Tune vero quasi lumen in regione illa
visum est oriri. Populus enim ad ejus praedicationem
convertebatur. Inter conjugia utriusque partis fiebant
sancta divortia, patres a filiis et filii a parentibus
gladio verbi Dei dividebantur ; omnes, sicut in tem-
pore apostolorum, in commune afferebant pretia
eorum quae possederant, juvenes ac virgines, senes
XIP SIECLE. 175
cum junioribus, certatim hujus seculi sarcinam proji-
ciebant, et quasi jam de hoc mundo non essent, nudi
ac levés ad cœlum volare gestiebant. Civitas eorum
quasi carcer eis esse videbatur, monasterium para-
disus. Ipse autem omnibus omnia factus, infirmis in-
firmus, sanis robustus apparebat, et quasi omnium
pater esset, sic omnium ex animo curam gerebat. Heu
humanarum. rerum incerta provisio ! Laetis principiis
affuit tentatio, et sathan, qui etiam inter filios Dei affuit,
expetiit eos ut cribraret sicut triticum. In hoc loco
quiescat scorpius arcuato vuhiere venena detractionis
infundere, et ad calumniam tanti viri non référât, quod
quidam, dimisso sancto proposito, ad seculum redie-
runt, si Christum non audet reprehendere quod multi
discipulorum ejus abierunt rétro, et jam cum illo non
ambulabant. Parcat unusquisque Unguae, parcatanimae
suœ, nequissimum vitium quasi novissimum diaboli
laqueum nitatur evadere. ISam pauci sunt, ut etiam
de religiosis taceam, qui ita irreprehensibilem exhi-
beant vitam suam, ut non libenter reprehendant alie-
nam. Quid multa? Tantam lucernam Christus sub
modio latere non patitur, sed per Dei gratiam, ut
omnibus qui in domo ejus sunt luceret, ad episcopa-
tum Cameracensis ecclesiae assumitur. Tune vero
quanta quaUsque vita ejus fuerit, quam pristinse hu-
militatis vel paupertatis memor permanserit, tôt pro-
ducimus testes quot in civitate illa habentur homi-
nes. Veruui quia longius ab incœpto digressi sumus,
jam ad aegrotumnostrum, postpositis omnibus, redea-
mus, et ne pro nobis moras patiatur, ejus ad gloriam,
transitum breviter referamus. Aquicinctum, sicut
diximus, se deferri fecit, ubi, omnibus quae Christiano
4 76 ROULEAUX DES MORTS.
morienti conveniunt rite expletis, tam alacer, tam
securus novissimam horam expectare videbatur,
quasi non ipse, qui infîrmabatur, sed alius proeo|esset
moriturus. Unde quidam frater in stuporem adduclus,
remotis omnil^us arbitris, solus ad solum accessit, et
utrum limeret, apposita ori ejus auricula, diligenter
investigavit : tune ille, ut verbis ejus loquar, ciim
diceret : « Ad quid timerem ? » et ille opponeret ei
periculum mortis, et quia « Judicia Domini abyssus
multa, >) et quia « Non justificabitur in conspectu tuo
omnis vivens, » et cetera hujus modi, ille paululum
reticens, et quasi aliquid in se prius deliberans, res-
pondit : « Non timeo. » Admira tus autem frater con-
ticuit, et magnam eum habere fiduciam persensit.
Obiit tertio calendas julii beatus iste ; animam red-
didit Christo, nos corpus sepuUurae. Omnes igitur
fratres et domini, ad quos liaec legenda pervenerit,
oratnus et vos pro eo quod pro se nos oravit. Secre-
tius enim loci nostri abbate ad se evocato, ut verba
ipsius ponam : « Rogate, ait, carissime, conventum
fratrum, ut pro me apud Deum dignetur intercedere,
cujus judicium sine ejus misericordia non potero
sustinere. » Malui autem hoc scripto multorum subire
judicium et a malis ferre confusionem quam abbatis
mei non parère imperio vel non sequi voluntatem.
Ille enim quem loquimur sibi ipsi monumentum
erexit aère perennius, quod nuUa possit delere vetustas.
Extant namque apud nos quaedam ejus opuscula quaR
digna habentur meraoria, scilicet de canone evange-
liorum et de canone missae libelli duo, disputatio
contra .ludaBum , et homilia de villico, liber unus de
originali peccato, et alius de blasphemia in Spiritum
I
XII" SIECLE. 177
sanctum, quem interrogationi meae dignatus est cu-
dere, meoque nomini consecrare, Valete.
XXXVI
Rouleau de Mathilde, fille de Guillaume le Conquérant
et ahhesse de la Trinité de Caen.
La date de la mort de Mathilde, fille de Guillaume le Conquérant
et première abbesse de la Trinité de Caen, est assez difficile à fixer.
J'ai cru pouvoir me déterminer pour l'année 1113 d'après les
considérations suivantes :
Cécile, deuxième abbesse de la Trinité, mourutle 1 3 juillet 1 127,
après avoir gouverné le monastère pendant près de quatorze an-
nées ' : il est donc probable qu'elle était devenue abbesse à la fin
de l'année 1413 ou au commencement de l'année 1114. D'autre
part, Mathilde, première abbesse, est morte le G juillet, Ja cin-
quante-quatrième année de sa prélature, suivant l'encyclique
qu'on va bientôt lire, après une administration de quarante-sept
ans, suivant Orderlc VilaP. Pour concilier ces deux chiffres, il
faut nécessairement admettre qu'Orderic Vital et l'auteur de l'ency-
clique ont pris deux points de départ différents. Orderic avait sans
doute en vue la dédicace de l'abbaye, qui fut célébrée en 1060 et
qui put être considérée comme le premier acte par lequel le nou-
veau monastère s'était manifesté au grand jour. L'auteur de l'en-
cyclique, qui écrivait dans l'enceinte même de la Trinité, devait
se reporter aux premières origines de la fondation, qui étaient
certainement antérieures à la dédicace et que rien n'empêche de
rapporter à l'année 1059. Avec ces données, qui concilient le
témoignage d'Orderic Vital et celui de l'encyclique, on est conduit
1. Orderic Vital, II, 303. La chronique de Caen place à l'année 1126
la mort de Cécile ; voir Duchesne, Hist. Norm. script. , 1019.
2. II, 303; III, 194.
12
178 ROULEAUX DES MORTS.
à placer au 6 juillet 1113 la mort de Mathilde, première abbess
de la Trinité.
Le rouleau de cette abbesse fut conservé dans le trésor du me
nastère jusqu'à la fin du dix-huitième siècle. Il a été détruit ave^
les parchemins précieux que la dernière abbesse de la Trinité avait
cachés au commencement de la Révolution *. Il était long de « dix-
sept aunes et demi quart^, » environ 20 m. 50.
Une copie en fut faite pour Mabillon, qui a publié l'encycli-
que et quelques titres*. Cette copie a été plusieurs fois citée dans
le Gallia Christiana., et dom Housseau en a fait entrer des extraits
dans sa collection de pièces sur l'histoire de la Toiiraine, du Maine
et de l'Anjou*. Cette copie est aujourd'hui reliée dans le Ms. latin
12652, f. 87-132. Malheureusement les derniers feuillets ont été
perdus.
Gaignières a compris dans un de ses recueils' l'encyclique qui
était en tète du rouleau et la table de tous les titres qui la suivaient.
Cette table a été publiée dans la Bibliothèque de Vécole des char-
tes^, et dans les Mémoires de la société des antiquaires de Nor-
mandie''.
Le texte qu'on va lire a été établi d'après la copie des Bénédic-
tins et d'après les extraits de Gaignières.
Omnibus catho filiis
imiversis divina3 rati dévote
suffragia c casus. Deplo[randa] est, [karis-
simi] fratres, conditio quam in orbem terrarum invi-
dia [serpentis], Evae ambitio et Adae inobedientia
introduxit. Cum enim Eva serpenti, Adam Evae morem
gessisset, in quibus profecto duobus, tanquam primis
parentibus, humanum genus totum latebat, factum
1. Delà Rue, Essais sur Caen, , II, 28.
2. Gaignières, 206, p. 93. Cf. Gallia Christ., XI, 432.
3. Ann. ord. S. Bened., V, 689.
k. Vol. 18, f. 396.
5. Gaignières, 206, p. 96.
6. 2« série, m, 394.
;. 2e série, VII, 270.
XIP SIECLE. 179
est ut in omnem eorum futuram progenieni maledic-
tionis etiam et peccati pœna transiret. Quam
atque miserabilius formidamus et detestamur ama-
rius, cuni ejus familiarem violentiam et tormenta
sentimiis. Porro ipsius aculei mentibus nostris altius
sunt impressi, cum piissimam matrem nostram et
abbatissam Matbildem legum fatalium extulisset cen-
sura, que cum ab ipsis pueritige primae crepundiis
regularibus fuerit subdita disciplinis, ipsam nimirum
intra Christi cunas ecclesise sanctai fovit mamilla,
et evangelici plenius alimenti suavissimum lac in
omnem morum et fidei sanctitatem nutrivit. Hœc in
teneris adhuc annis irnmortali sponso virginitatem
suam devovit, ut ad ejus nuptias sempiternas et im-
maculatum cul^ile plenius mereatur gaudiis introire,
et de corona virginum, qui est fructus centesimus,
gloriari. In liujus autem despons[at]ionis votivam
professioneni sacrum velamen in signum subjectionis
et humilitatis accepit, contemtoque mundi regno cum
ipsius divitiis et ornatu, propter amorem Domini
nostri Jesu Christi, intra monasticae mansionis clau-
strales angustias se conclusit, ubi sane verbo vitae
prseceptisque salutaribus sic consenuit, ut, cum ad
maturam pervenisset aetatem, et baculum simul pas-
toralem acciperet, et nobis ad animarum prœrogare-
tur custodiam. In cujus ita ministerio vigilavit, ut et
verbo subjectis prodesse satageret et exemplo. Immo,
sicut in Actibus apostolorum invenitur : « Quae cepit
Jésus facere et docere ; w quae prius ipsa fecerat,
postmodum praedicavit. Hœc ad nostri cœnobii ma-
gistratum non est alteri subrogata, quae prima inci-
pientis est monasterii mater effecta. Quod profecto
180 ROULEAUX DES MORTS.
monasteriulii rex Willelmus, qui de INormannis
regnum Anglorum primus obtinuit, et uxor ejus re-*
gina Matbildis, cujus probos actus et nobilem vita
suorum operum monimenta déclarant, a fundamen-
tis intra juris sui terminos extruxerunt. In quo sane
filiam suam Ceciliam, nobiHssimam virginem, Deo
dicantes, in decorem et exultationem domus Dei, cul-
tui mancipaverunt divino, ut securius Deo psallerent
cum propbeta : a Domine, dilexi decorem domus
tuae. » In quo praeterea post felices actus, post pieta-
tis opéra, post vitam virtutum, eadem est regina,
sicut ante rogaverat, tradita sepulturae; ut saceUuni
quod amore vivens coluerat ossibus mortua décora -
ret. Ad hujus igitur habitationis reginien estassumta,
cujus vobis annuntiamus obitum, mater nostra ; quae,
cum \iveret, in agro dominico triticum seminavit,
cum veniret, ejusdem cum exultalione manipulos re-
portavit in horreum. Haec profecto planta tionis suœ
surculos, quos circumquaque multiphariam inserebat,
in florem aperuit, flores in fructum perduxit. Porro
quod de fructu jam ipsius maturuit, divinae manui
coUigendum, et in cœlesti cellario reponendum man-
davit. Multisin locis, gratias Deo, ipsius eruditiocusto-
ditur, et ejusdem institutiodisciplinœservatur; quam,
sicut monasticis necessaria [m] rudinientis, divina
gratia non reliquit, sed usque in senectam et senium
suis incolumem* conservavitancillis. In articulo tamen
ultimae senectutis, cum jam naturœ gloria defecisset,
gravi est infirmitate correpta, et per quatuor fere dies
doloris continuatione vexata. Porro cum dissolutionis
1. La copie porte : « incolumen, x»
"'ai
XIP SIÈCLE. 18i
su£e terminum imminere sentiret, filias suas, quas in
amorem pietatis verbi cœlestis educaverat alimento,
jubet otius convocari, ut in fine quoque, quam sem-
per docuerat, praedicare non desisteret veritatem.
Habito \'ero aliquandiu de religione colloquio, post
olei sacri desideratissimam unctionem, post dominici
corporis et sanguinis communionem vivificam, inter
sanctarum oscula feminarum, inter suspiria virginum
et singultus, glorioso transitu migravit a seculo, sine
fine regnatura cum Christo. Obiit autem anno prsela-
tionis suie quinquagesimo quarto, pridie nonas julias,
in confessione fidei Christianae, senex et plena die-
rum ; quam intra monasterii sui parietes cum omni
soUemnitate filiarum ejus caritas sepelivit et cura,
ut quem in vita sua frequentare non deslitit, nec in
morte iocum relinqueret. Agebatur instar exequia-
rum beati Martini pontificis matris nostrae celeberri-
mum funus, in quo nec psallentium vocibus fletus,
nec lugentium lacrymis poterat cantus abesse. Nemo
tamen [est] qui prgesentis mundi possit illœsus conver-
sationem evadere, qui non vel levi pulvere sordide-
tur, quem non oporteat orationum simul et elemo-
sinarum emundari suffragiis. Rogamus ergo vos per
fraternae viscera caritatis, rogamus et per religionis
misericordiam Cbristianœ, ut quod in amphiteatro
mundi hujus, in quo cum ^itiis quasi cum bestiis
depugnatur, mater nostra vulnus accepit, precum
sanctarum et liberalitatis in pauperes sanetis remedio.
Sed et sorores nostras et omnes in utroque sexu,
quorum nomina subnotamus, vestraî semper caritatis
diligentise commendamus : Matbildem, Anglorum re-
ginam,nostri cœnobii fondatricem; Adilidem, Mathil-
182
ROULEAUX DES MORTS.
dem, Constantiam, filias ejus ; Murielem, Adelidem,i
Havisam, Catherinam, Mabiliam, Emmam, Adelam,
Murielem, Ansfridam, Adelaidam, Mathildem, Em-
mam, Havisam, Ermelinam, Eremburgam, Avitiam,
Adelidem, Susannam, Rosiam, Basiliam, Emitiam,
Basiliam, Luliam, Ascelinam, Rohaidem, Murielem,
Odeldam, Evam, Basiliam, Havisam, Adelidem, mo-
nachas; Hugoiiem, Girardum, Hugonem, Gislebertum,
atque omnes nostrae congregationis defunctos. Nostro
rotulario subvenite, precamur, pro Domino, ne pe-
nuria victus al) incepto deficiat, sed, vobis sibi bénigne
suffragantibus , bene cœptum opus ad effectum usque
perdu cat.
1 . Titulus sancti Stephani Cadomi.
Que tibi, Mathildis, laudum preconia dentur ?
Digna quidem quesita diu non invenientur.
Laus monacharum, lux, honor et diadema fuisti.
Fient tibi subjecte, quia morti succubuisti ;
Congaudendo tuae vitae, de morte queruntur,
Veraque de veris, de multis pauca loquuntur.
Cumque tuas cupiunt bonitates amplificare,
nias diminuunt quas non possunt recitare.
Dicunt pauxillum ; quœ dicunt vera probanlur.
Propter tantillum, totum dixisse putantur.
Prima sibi mater, es vitae norma secundœ.
Huic sis exemplum, quia non opus est aJiunde.
Fortis ad omnia gesta virilia sufficis isti.
Maxima praemia pertua praelia promeruisti.
Mors tibi gloria, celica gaudia dat tibi funus.
Post obitum tribuit meritum tibi trinus et unus.
Est nimium te flere, pium te commemorari.
Quamvis non sit opus, est pro te dulce precari.
O mater dulcis, tibi sit cœleste beamen.
Hic scriptis sit idem cuuctisque fidelibus. Amen.
XIP SIÈCLE. 183
WiJlelmo régi Aiiglorum, altero régi Willelmo,
filio ejus, et Ricardo; Lanfranco et Willelmo, archie-
piscopis; Gisleberto et Roberto, abbatibus; Paulo
abbati, Haimerico priori, Petro monacho, Stepbano,
Rogerio, Bernard o, Nicolao, Hunfredo, Hugoni, Gual-
terio, Guimundo, Turstirio, Herberto, Vitali, Ro-
berto, Ânsfredo, et aliis amicis et benefactoribus
nostris, quorum nomina perpetualiter scripta sint in
celis. Rogerio monacbo, Willelmo monacho, Wil-
lelmo monacho, Hugoni, Baldrico episcopo, Wal-
chelino *.
2. Titulus sancti Gabrielis.
Signât pictura quia non est mors nocitura,
Cui vult propitia fieri pia virgo Maria.
Dira fait mortis lex quondam, quam leo fortis
In cruce prostravit moriens mundumque piavit.
Non erat hostia quœ morientia morte piaret.
Si foret hostia digna, per omnia sacrificarel
Hanc homo. Non erat hic neque venerai ut repararet
Vel pereuntia, vel morientia vivificaret.
Ergo decens fuit, et bene congrait utilitati,
Ut fieret Deus hostia, qua reus integritati
Redditus est homo. Gum Deus est homo virgine natus.
Tune homo, funditus antea perditus, est renovatus.
Fit Deus^ omnia, presbiter, hostia. Crux fuit ara.
Hac cadit hostia, mors ruit impia, pestis amara
In cruce sternitur, hac caro pungitur. Unde lavamur
Hinc aqua profluit. Hinc cruor efïluit unde piamur.
Ergo patet via, celica menia qua repetamus.
Vita fidelibus est Deus omnibus. Hune rogitamus
1. IjCS six derniers noms paraissent avoir été ajoutés après coup.
(Note du copiste qui travaillait pour Mabillon.)
2. On avait d'abord mis : « fit simul. »
iSk
ROULEAUX DES MORTS.
Det veniam tibi. Te societ sibi, fons bonitatis,
Christus, Mathildis; tibi delur vita perhennis.
Denique fratribus atque sororibus hic titulatis
Det vitae munus Deus, est qui trinus et unus. Amen*
Orate pro defunctis nostris, Ârnulfo monacho,
Columbano monacho, Osmundo monacho, Henricus
monachus, Hurrico, Alexis monachus, Petrus mona-
chus, Almundo, Winemero laico, Durando laico,
Arnulfo laico, Rogero laico, Rotberto laico, Walterio,
Rainaldo, Rotberto, Erico, Alberto, Anfredo mona-
cho, Willelmo, Constancia, Gisleberto monacho,
Adélaïde, Ascelina, Hahewisa, Roberlo, Osmundo,
Serlone, Balduino, Susanna, Ranulfo, Osberto, Ri-
cardo, Anschetillo, Bona Filia, Albereda, Gisla,
Iselde, Murielle, Balduwino, Rodulfo monacho, Ger-
mundus laicus, Gislebertus laicus, Rogerius laicus,
Alveredus laicus, Mathildis, Albereda, Mathildis,
Emma, Oda laica, Adelina, Hesa, Bealrix, Emma
laica, Ingulfus laicus, Rodulfus laicus, Rotbertus
laicus, Hugo laicus, Mainardus, Erma, Ermengardis
monialis, Heza monialis.
3. Titulus sanctae Mariae Dolensis.
Anima ejus requiescat in pace. Orate pro nostris
domno Aldeberto et Geraldo, abbatibus; Petro et
Cinemone, prioribus; Petro monacho, Helio mona-
cho, Petro monacho, Constantino monacho, Geraldo
monacho, et aliis.
4. Titulus sancti Martini Sagii.
Anima ejus et animae omnium fîdelium defuncto-
rum per misericordiam Dei requiescant in pace.
Amen. Orate pro nostris.
XIP SIÈCLE. 485
5. Titulus sanctse Mariée Baiocensis ecclesiae.
Cetibus angelicis gaudet sociata Mathildis,
Si semper vixit, nobis ut littera dixit !
Sed qui mundano sordescunt pulvere cuncti
Nodos peccati rumpat miseratio Christi ;
Insuper et requiem tribuat super astra perbennem,
Que precibus justis donetur subtitulatis. Amen.
Hugoni, Odoni, episcopis ; Willelmo decano, Ri-
coardo, Radulfo, Goscelino, archidiaconis; Dominico,
Rogero, Ansfrido, Willelmo, Radulfo, Alano, Gosce-
lino, et aliis quorum animae requiescant in pace.
Amen ,
Willelmus monachus ad sucurrendum.
Orate in karitate omnes pro anima Hildeburgin.
6. Titulus sancti Vigoris Baiocensis.
Anima Mathildis abbatisse et animœ omnium fide-
lium defunctorum requiescant in pace Amen.
Orate pro nostris defunctis Odone episcopo, Wi-
done priore, Tebardo monacho, Waltero monacbo,
Rogero monacho, Rodulfo monacho, Hunfrido mo-
nacho, Hilberto monacho, Goscelino monacho, Hu-
gone monacho, Ursone monacho, Anschitillo mo-
nacho, Osberto monacho, Gaufrido monacho, bonté
memoriae, priore Divionense, et pro aliis omnibus
quorum omnium animœ requiescant in pace.
Amen.
7. Titulus sancti Stephani F'ontanetensis.
Mundi salvator, cœli terraeque creator,
Qui régnât summi dives in arce poli,
Annuat liuic requiem matri vitamque perennera,
Et faciat sanctis associare suis.
486 ROULEAUX DES MORTS.
Necnon et nostri [defuncti) potiantur luce perenni,
Ipsius et vultum conspiciant placidum.
Scilicet Gaufîridus abbas, Hugo abbas, Radiilfus
monachus, Raiiifredus monacbus, Bernardus moiia-
chus, Rainaldus monachus, Alexander monachus,
Willelmus Ertieis* monachus, Walterius monachus,
Arnulfus monachus, Osmundus, Tigerius prior, Da-
vid monachus, Rodbertus monachus, Radulfus Taxo,
All^ereda ejus uxor, Osbernus Gifardus, Haduisa ejus
conjunx, et ceteris omnibus.
8. Titulus sanctae Mariae BeUi Montis.
Anima ejus et animae omnium fidehum defuncto-
runi requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris :
Henricus, Herveus, Johannes, Nicholaus, Amelina.
9. Titulus sancti Pétri et sancti Swithuni Winto-
niensis ecclesiae. Anima ejus et animae omnium fide-
lium defunctorum requiescant in pace. Amen. Orate
pro nostris defunctis : Athulfo, Ethelstano et Chnuto,
regibus; Imma regina, Alwino et Walchenino, episco-
pis;Simeone abbate, etGodefrido priore, Hardingo,
Gilleberto, Richardo, Tezo, Simon, et pro omnibus
aliis.
1 0. Titulus sancti Pétri et sancti Grimbaldi Winto-
niensis ecclesia.
Anima ejus et animœ omnium fidehum defuncto-
rum requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris,
Riwallone abbate, Rodberto abbate, Godwino priore,
Sawino priore, Sawardo monacho, Suearthngo mo-
I
1. c Ërtieis » est peut-être une faute de lecture pour a Erneis. »
XTP SIÈCLE. 187
naclio, Âlfrico monacbo, Wulmaro monacho, Alnotlio
monaclio, Sinotlio monacho, Alwino, Wulwardo,
Randulfo, Sawardo, Alwino, Rannulfo, Agelwardo,
Rogerio, Beorn^ et ceteris omnibus.
1 1 . Titulus gloriosae Dei genitricis Marise et sanctse
Eadijurgae virginis Wintoniensis ecclesiae.
Proh dolor ! Argentum, vestis, nec gemma, necaurum,
Nec pietas, nec nobilitas, nec larga polestas,
Mortali cuiqnam possunt defendere vitam.
Nil igitur prodest cumulatio divitiarmn,
Ni mereamur in his consortia cœlicolarum.
Hec bona multa dabat quae \ita beata probabat,
Cui Deus in terris culmen donavit honoris.
Praesentem vitam liquit cupiendo petitam
Mathildis, summi deposcens premia regni.
Summi summa Dei gloria detur ei.
Item.
Nos matris laudem melius reticendo colemus.
Nam condigna loqui quia non datur, inde tacemus.
Sufficiat tamen hoc quod huie ex corde favemus ;
Proditur et quicquid meritis minus esse tenemus.
Sic res occuUas coHt officiosa voluntas,
Huic ut majorem pariât sine voce favorem ;
Clamet hngua tamen : « Tibi sit, pia donna, beamen,
Nosque tuum mundas faciat tibi dogma secundas. »
Versus cujusdam neptis suae.
Post obitum matri prope sis, révérend a Maria.
Nomine Mathildi pia sis, benedicta Maria.
Hanc bene defendas, fortis virtute Maria.
Ne tenebras timeat, te praeduce, clara Maria.
Non hostis noceat, te visa, virgo Maria;
Insidians taceat, te judice, domna Maria,
ROULFAUX DES MORTS.
Et fraudes reprimat, te convincente, Maria.
Mox procul aufugiat, bona, te terrente, Maria.
Hec eat in requiem, te dante, colenda Maria.
Jungatur sanctis, te, justa, jubente, Maria.
Féliciter vivat, te, sancta, favente, Maria.
Corregnetque Deo, te presule, digna Maria.
Orate pro nostris, Alvena abbatissa, Béatrice abba-
tissa, Mathilde priore, Emma priore, Godesteva mo-
iiacba, Oswena monacha, Formosa monacba, Albreda
monacba, Ulbiirga monacha, Alditha monacha, Wlvida
monacha, Bristeva monacha, Leveva monacha, Ediva
monaclia, Lewena monacha, Cecilia monacha, Asce-
lina monaclia, Orenejia monacha, Alveva monacha,
Ascelina monacha, Gisla monacha, Lescelina mona-
cha, Dina monacha, lUburge monacha, Mathilde mo-
nacha, Mathilde, Benedicta monacha, Susanna laica,
ceterisque amicis nostris.
Istis solamen tribuat Deus omnibus. Amen.
12. Titulus sancte Crucis et sancti Pétri Werwel-
lensis ecclesiae.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
in Christi nomine requiescant in pace. Amen. Orate
pro nostris, /î^lstrita abbatissa, Mathilde abbatissa, Al-
bereda abbatissa, Goditha monacha, Alveva monacha,
Godiva monacha, Aldita monacha, Albereda monacha,
Wlfruna monacha, ceterisque amicis nostris.
13. Titulus sanctae Mariae et sancti Melorii Ambes-
biensis ecclesiae.
Nulli vita datur quin mortis lege fruatur.
Justus enim moritur, mortis que* post dominatur.
1. Il faut sans doute corriger « morti qui. »
XIP SIÈCLE. 189
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum
in Christi nomine requiescant in pace. Amen. Beren-
gariuslaicus, Biatrixfemina, Ânnes monacha. Orate pro
nostris, Hehahfleda abbatissa, Rachenilda abbatissa,
Levé va monacha, Eva monacha, Margarita monacha,
Etlueva monacha , Tiburga monacha , Tola monacha,
Odelina monacha, Ascehna monacha, Rotberto, Albe-
reda, Rotberto, Wilelmo, Osmundo, Edita, Elwardo,
Hugo, Alestano, Rotberto, Gildeberto, Philippo Pi-
got, Mathilde, Rotberto, Wascehno, Wilelmo, TNigello,
Christina, Adela, Hugo, ceterisque amicis nostris.
14. Titulus sancte Mariae Seri[s]beriensis ecclesiae.
Anima ejus et animœ omnium fidelium defuncto-
rum requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris.
1 5. Titulus sanctae Mariae et sanctae Edgithe Wilto-
niensis ecclesiœ.
Anima ejus et anime omnium fidelivnn defuncto-
rum requiescant in pace. Am^en. (3rate pro nostris.
16. Titulus sancti Pancratii martyris.
Anima ejus et animse omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amien.
17. Titulus Guitoniensis scolae.
Cur, mors, sic sévis? Cur, inqiiam, sic furibunda,
Pluribus existis salis atque salis tremebunda ?
Regia quam cœli suscepit* gratulabunda ,
Evomis ecce matrem tristis nimis ac gemebunda.
Huic prece solvamiis quod debemus sitibunda.
Expedithoc cunclis renovatis fluminis uiida.
1 . La copie porte » Regiaque celi suscrpi » avec un signe d'abréviation
sur la dernière lettre.
490
18.
ROULEAUX DES MORTS.
Titulus sancte Mariae et sancti Edguardi Sce-
phtoniensis ecclesiae.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris, Eulalia
abbatissa, Agnete priorissa, Rotza, Albereda, Adiliza,
Cecilia, Susanna, Aluvena, Aileva, Ediva, Savia, El-
deva, Ëditha, Ediva, Benigna, Adelaisa, et aliarum.
O mors (Tudelis, nullique probata fidelis,
O mors immitis, nigri soror impia Ditis ,
Quid sic egisti ? Quid sic matrem i apuisti .•'
O mater dilecta nimis, reverenda magistra,
Tu, decus omne tuis, postqiiam te fata tulerimt,
Qualiter ecclesiaj cecidit robusta columna !
Sed non omnino ruit haec robusta columna ;
Semper houos nomenque tuum laudesque manebunt
Christe Deus, rutilo ditans illam paradiso,
Mathildi miserere, tuae miserere pusilla^,
Quae tibi, dum vixlt, devota mente cohaesit,
Haîsit, obedivit, coluit, dilexit, amavit.
1 9. Titulus sanctae Marie et sancti Sansonis ecclesise
Milentonensis
I
n
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Orate pro defunctis nostris :
Athelstano rege, Agelwardo comité , Edredo abbate,
Eadwardo abbate,. Alfrico abbate, Aldwino abbate,
Bodrico monacbo, Wlnotlio monacho, Agelmaro mo-
nacho, Ednotbo monacho, Wlfredo monacbo, Alfrico
monacho, Wlfgeato monacho, Guthmundo monaco,
Agelgaro monacho, Wlfrico monacho, Hradgaro mo-
nacho, Agelberto monacho, Algaro monacho, Agel-
wardo monacho, Alfrico monacho, et aliorum.
■
XIP SIÈCLE. 191
20. Titulus sanctae Mariae et sancti Pétri apostoli
Exouiensis ecclesiai.
Indicat efFectus non longos temporis actus.
Actus esse brèves monstrant nobis morientes.
Vita caduca brevis nulli manet ista perhennis.
Decipitur longae qui querit tempora vitae.
Hujus defunctae mundanse su[ni]niiila metae
Longam spem resecat quo * quisque manentia queral.
Quae sibi quœsivit, Christo devota, Mathildis
Nunc fruitur requie, capiendo premia vitae.
Orate pro nostris.
21 . Titulus sanctœ Mariae Bertoniensis ecclesiae.
Anima ejus et animœ omnium fidelium defuncto-
rum requiescant in pace. Amen.
22. Titulus sancte Trinitatis Novi Monasterii de No-
tigehan.
Anima ejus et animae omnium fidelium defuncto-
rum requiescant in pace.
23. Titulus sancti Nicholai Exoniensis ecclesiae.
Divitiœ regum cinis est, et gloria fœnum.
Si eut flos fœni, sic transit gloria mundi.
FIos et herba cadimt, sic corpus et ossa peribunt.
Anima sua et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen.
24. Titulus sancti Pétri de Monte acuto.
Anima ejus et animae omnium fidelium defuncto-
rum requiescant in pace. Amen.
1 . Sans doute pour a qua. »
192 ROULEAUX DES MORTS.
25. Titiilus sancti Pétri Mycelaniensis ecclesiae.
Anima ejus et animae omnium fideliiim defunctorum
requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris.
26. Titulus sanctae Marise Glastoniae.
Anima ejus et animœ omnium fidelium defuncto-
rum requiescant semper cum Ciiristo in perpétua
pace. Amen. Orate pro nostris.
27. Titulus sancti Pétri Bathoniensis ecclesiae.
Anima ejus et animae omnium fidelium defuncto-
rum pcr misericordiam Dei, in Christi nomine, re-
quiescant in pace. Orate pfo nostris.
28. Vox scolarium ejusdem urbis.
Quid furitis nonnae.»* Quid amatis carmen inaiie?
Dicite rem tandem, rem tandem dicite plane.
Quid nos buccicrepa sermonum mole gravatis ?
Quid teritis tempus, ventosaque verba rocalis,
Insuitis versus et ploralns puériles?
Quid mors, sera licet, vcnas irrupit aniles?
Nonne pudet, queso, nobis indicere fletum,
Quod defecit anus, subiil quod femina lœtum?
Gerle jure subit letalem femina sortem :
Importavit enim muliebris suasio mortem.
Addo quod illius fertis super œthera vitam,
Nec dubitatis eam soJio regni redimitam.
Hoc igitur quantum careat ratione videtis,
Quod vos de domina, cum gaudeat ipsa, doletis.
Propterea, moneo, mœrori ponite metas,
Et manibus plausus, et laudes édite laetas.
Sin lacrimis plenas huic indulgetis habenas,
Dandum livori, non vero credo dolori.
Nam maia si mors est, subit illam femina jure;
Si bona, non illam patiturbona femina dure.
XIl» SIÈCLE. 493
29. Titulus sanctae Mariai et sancti Aldelmi confes-
sons Malmesberiae.
Anima ejus et animae omnium fidelium defuncto-
rum requiescant in pace
30. Titulus sanctae Marise Teokesberiensis eccle-
siœ.
Anima ejus et animae omnium fidelium defuncto-
rum requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris :
Giraldo abbate, Turstano, Mauro, Edmundo.
31 . Titulus sanctae Marige et sancti Renelmi Wincel-
cumbensis ecclesiae.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris defunctis,
Balduino, Petro et ceteris omnibus.
32. Titulus sanctœ Mariae et sancti Ecgwini Eoves-
hammii cœnobii.
Virginitas summae genitricis digna Mariae
Mathildi requiem tribuat, decus atque levamen,
Quo mors natalis fiât ejus perpetualis,
Laeteturque polo Domino sumens bona solo,
Ac nihil adversum patiatur, sedbene versum
Sit quicquid voluit bene, dixit jure, vel egit.
Prsefuit in terris animabus; sentiat astris
Gaudia quadrati ; faciat quod gratia Christi. Amen.
Orate pro nostris, Alepeardo episcopo atque ab-
bate, Mannio abbate, Agelwio abbate, Walterio ab-
bate; Ordmero, Collingo, Petro, monacbis, et ceteris
omnibus. Anima ejus et animae omnium fidelium de-
functorum requiescant in pace. Amen.
33. Titulus sancta^ Mariac Persorensis ecclesiae.
13
194
ROULEAUX DES MORTS
Ghriste Deus, rudlo dltans justos paradiso,
Mathilde miserere, tuae miserere puellœ,
Quae tibi, dum vixit, devota mente cohaesit,
Haesit, obedivit, coluit, dilexit, amavit.
34. Titulus sanctae Trinitatis Eboracensis.
Anima matris vestrae Mathildis abbatissae et omnium
fidelium defunctorum requiescant in pace. Orate pro
nostris, Fulberto abbate, ^Ifrido c[omite], Eadmundo
c[omite],Turslino, Hugoneabbatibus, Sewardo priore,
Osberno, et ceteris omnibus.
35. Titulus sanctae Mariae sanctique Michaelis Mal-
vernensis ecclesiae.
Anima Mathildis abbatissae et animae omnium fide-
lium defunctorum requiescant in pace. Amen, Orate
pro nostris, Philippo, Benedicto, Augustino, et ceteris
omnibus.
36. Titulus sanctae Trinitatis et sanctae Mariae Co-
vetrensis ecclesiae.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
per misericordiam Dei requiescant in pace. Amen.
Orate pro nostris.
37. Titulus sanctae Mariae Totebeiae.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
in Christi nominé requiescant in pace. Amen. Orate
pro nostris, Henrico monacho, Berta, Engenulfo, Wil-
lelmo monacho, Hildeberto, Nicholao, Rotberto, Al-
flet, Amicia, Adeleldis, Radulfo.
38. Titulus sanctae Mariae Blidae.
Anima ejus et animae omnium fidelium defuncto-
I
XIP SIECLE. 195
rum in Christi nomine requiescant in pace. Amen.
Orale pro nostris, Rogerio fundatore cenobii liujus,
Odone monacho, Stéphane monacho, Tethardo mo-
nacho, Rogerio monacho, Radulfo monacho, Benigno
monacho , Ansfrido monacho , Willelmo monacho ,
Jolianne monacho, Viviano monacho, Columbano, et
ceteris omnibus quorum nomina Deus scit.
39. Titulus sancti Germani Sahsbiensis cœnobii.
O vos fulgentes opibus, mundana sequentes,
Cum miseri si tis , vana quid appetitis ? ,
Cur non pensatis quantum noceat quod amatis ?
Quantum quippe nocet vita beata doce
Permanet ecce parum possessio divitiarum.
Divitiae pereunf, dampna tamen pariunt.
Has, quœ migravit, nunquam Mathildis amavit,
Sed baculo fidei rexit ovile Dei.
Insignita bonis et amatrix religionis
Hœc matrona fuit, vivere dum potuit.
Si tamen hanc lesit quicquam vitii, quod inhaesit,
Indulgendo, pius abluat ipse Deus.
Et quoniam talis fuit haec mater specialis,
Cum Ghristo solio regnet in aethereo.
Orale pro nostris, pro abbate videlicel Benediclo,
ecclesise nostrae primo fundalore, el pro céleris quo-
rum nomina scripla sunt in Ubro viventium. Amen.
40. Tilulus sanclae Trinilalis Norwicensis ecclesiae.
Anima ejus et animae omnium fidehum defuncto-
rum requiescant in pace. Amen.
Versus Olhonis juvenis.
Gommendant alii, commendant scripta Mathilaim
Et vitae nieritum justiciaeque mo4um.
196
ROULEAUX DES MORTS.
Scribere disposai lanta^ prœconia laudis ;
Sed mihi verborum copia pauca fuit.
Primitias Domino dum libat virginitatis,
Perpétua meruit virginitate frui.
Virgo dicata Deo, rébus subtracta caducis,
Percepit merito prœmia digna suo.
In laudes gemitus redeant, in gaudia fletus :
Nil dignum lacrimis vila perennis liabet.
Transiit ad vitam felix et plena dierum,
Et meruit sponsi régna videre sui.
41 . Titulus sanctae Mariae Eboracensis.
' Versus Benedicti.
Quam vos defletis, non nos deflemus obisse,
Cœlestem patriam quam nos speramus adisse.
Hinc vestram matrem non exhorremus abisse,
Perpetuam cœnam quam non dubitamus inisse.
Dilectae matris non débet morte gravari
Quisquis eam crédit jamjam super astralocari,
Carnea jam moles nescit lacrimis reparari ;
Spiritus astra petens se scit sine fine beari.
Vivere si posset, vobis deberet amari ;
Vivere non potuit, vobis débet tolerari,
Funere pro carae nil prodest collacrimari,
Dum lacrimis vestris vitae nequeat revocari.
Non vos flere decet si carnis débita solvit,
Nam Salvator eam peccati lege resolvit ;
Sed gaudere decet quod carnis claustra reliquit.
Nam, nisi faljamur, cœlestia régna petivit.
Littera nam pressens nobis monstrare videtur
Pro bonitate sua quod ei bona vita paretur.
Littera jam praesens non débet falsa putari,
Quae contestatur sed debent magnificari.
Littera jam praesens nunc nobis significavit
Quod bene vos rexit, quod vos dum vixit amavit ;
Littera testatur quod vobis profuit illa ;
XU" SIECLE. 197
Dum tamen enlluit fomes virtutis in illa,
Praefiiit et vobis, contestans littera dicit ;
Profuit atque sibi, dum carnis lubrica vicit,
Hcec Sathanae laqueos multo conamine stravit,
Dum se subjectas virtutibus accumulavit,
Hostis et antiqui semper molimina fregit,
Et sibi subjectis jus levitatis abegit,
Cœlica lucra sibi vivendo docendo paravit.
Ut capiatis idem, servate quod aedificavit.
Régula justitiae fuit ejus semita vitae ;
Quam sua facta tegant vestisque decus polimitae ;
A[t]que domus Domini dilexerat illa decorem,
Cui proposse suo multum donavit honorera.
Omnibus illa bonis virtutibus irradiabat ;
Et donec vixit, semper tibi, Christe, vacabat.
Extollamus eam quia vivens tôt bona fecit,
Quse, quod defletis, pondus violabile jecit.
Mathildem vestram pariter nune magnificemus,
De qua spem certam quod semper vivat habemus.
Sed quia nullus homo praesenti vivat in sevo
Qui donec vivit peccati sit sine nsevo,
Mathildi culpae si quid carnalis adhaesit,
Deleat ipse Deus, cui vivens semper inhœsit. Amen.
Vestrae Mathildi succurrat virgo Maria. Amen.
Propitietur ei sanctissima virgo Maria. Amen.
Vestram Mathildem tueatur virgo Maria. Amen.
Et sit ei clipeus pia mater virgo Maria. Amen.
Versus Ricardi.
O hominum sine lande genus, quod, vivere natum,
Ipsum se proprio perdidit arbitrio !
Nil sine laude magis quam quod natura decoris
Non invita suo jure carere tulit.
Factus homo sine fraude bonus, qui, si voluisset,
Viveret œternum, nec cariturus erat
Imperio rerum. Jam mente superbus iniqua,
i9% ROULEAUX DES MORTS.
Noluit utiliter subditus esse Deo.
Unde, priore bono vacualus, ad ima locatur,
Efficiturque minor inferiore suo.
Omnis quippe Dei sequitur natura favorem,
Naturae regem destituens hominem.
Infelix igitur nunquid sine fine peribit ?
Non, inquam, Deiis est qui dédit auxilium.
nie mori veniens de nostro sumpsit ut esset
Articulum mortis solvere causa Deo.
Tali nempe modo de nostro nostra redemit ,
Ut foret inde salus, venerat unde dolor.
Lex tamen ob culpam, culpa pereunte, remansit,
Ut semper maneat unde laboret homo.
Id ratione quidem constat dictante probatum,
Quo melior proprio spes foret ex merito.
Haec tibi, Mathildis, tantorum causa laborum
Et levis et dulcis spe meliore fuit.
Hac quoqne de causa non rerum cura coegit
Quin rébus malles praeposuisse Deum.
Et quia fecisti, prosit tibi gratia Christi,
Qui tibi virtutem contulit atque fidem.
Versus Pétri
I
Si posset lacrimis revocari vestra Mathildis,
Jam multis lacrimis esset revocata Mathildis.
Sed quia nonpossunt lacrimaerevocare Mathildem,
Ergo preces studeant super astra locare Mathildem.
Si quid commisit per carnis debilitatem,
Ignoscat Ghrisjus sibi per solitam pietatem.
Quod petitis vestris donari praetitulatis,
Hoc petimus nostris donari subtitulatis :
Scilicet domno Stéphane, primo ecclesiae nostrae
abbateet fundatori, Rainfrido priori, Hildeberto priori,
Raimut)do monacho , Rogero monacho, Farmano mo-
nacho, Haymerico monacho, Thoro monacho, Wil-
1
XIP SIÈCLE. 199
lelmo monacho, Turcliillo monaclio, Brandoni mona-
cho, Algaro monacho, Liwino monacho, Berengario
monaclio, Colemanno monacho, Godefrido monacho,
Erengrino monacho , Petro monacho , Osberto mona-
cho, RosceHno monacho, Alano comiti, ecclesiae nos-
trae benefactori ; Rotberto monacho , Sirico monacho,
David monacho, Waltero monacho, Willelmo mo-
nacho, Radulfo monacho , Hadwino monacho, Rum-
faro monacho , Willelmo monacho , Laurentio miona-
cho, Girardo monacho, Osberto monacho, Godefrido
monacho , Sumberlet monacho, Hugoni monacho, et
ceteris amicis nostris quormn nomina scribant[ur] in
libro vitae. Amen.
42. Titulus sancti Pétri Eboracensis ecclesiae.
Heu ! Res crudelis, res dirae conditionis !
Pallida mors regum tiirres inopumque tabernas
Sorte pari puisât, nec eam quis munere plaçât.
Turpes, formosos, indoctos atque peritos,
Notos, ignotos, trutma compensât eadem.
Quae si divitiis posset piecibusve moveri,
Vel si religio molliret castaque vita,
Tu laqueos morlis rupisses jure, Mathildis.
Rex libi cœlorum, consolator miserorum,
Pace frui vera cœli concédât in aula !
Goncio sacrarum te suscipiat monacharum !
Orate pro nostris, Aldredo archiepiscopo , Thoma
archiepiscopo, Girardo archiepiscopo, Girardo archi-
diacono, Dinando archidiacono, Rannulfo archidia-
cono et tliesaurario , Aldredo canonico , Saxfordo
canonico, Giraldo canonico , Willelmo archidiacono ,
Alvero canonico.
200 ROULEAUX DES MORTS.
43. Titulus sanctae Mariœ Lincoliensis ecclesiae.
Heu quantum primi laciimarum culpa parentis
Altulit ; est et adhue ea nostrae sarcina gentis.
Carminé quo potero te dignas enumerare
Laudes, Mathildis, vel pectore quo memorare ?
Débita jam carnis solvisti morte pudica,
Fraude pater primus meruit quae captus iniqua.
Caste vixisti; vitam vivens meruisti.
Morte pia moriens miseram mortem renuisti.
Vos deflere liquet; sedjam gaudete, sorores,
Hanc vestram matrem miseros posuisse dolores.
Exiit exilium patienter, plena dierum.
In patriam rediit lux, gloria, flos mulierum.
Conjugis hortatum si primus homo renuisset,
Non sua posteritas mortalia jura subisset.
Sed quia plebs humana gravi telo fuit icta,
Pro veteri noxa mors est sibi pœna relicta.
Haec igitur moriens, quœ versibus his memoratur,
Laetitia quam promeruit sine fine fruatur.
44. Titubis sancti Barlholomei et sancti Guthlaci
Crulandiae.
Anima ejus etanimae omnium fidelium defunctorum
in Christi nomine reqiiiescant in pace. Amen. Orate
pro nostris, Tburkytelo abbate, Oskytelo abbate, Ul-
skytelo abbate, Godrico abbate, Algerico abbate, In-
giilfo abbate, Wlfgeto abbate, Suivato priore, Afgaro
priore, Feggo monacbo, Leofwino monacho, Bristano
monâcho , Askyllo monacho , Thnrgislo monacho ,
Triggo monacho, Ulfo monacho.
45. Titulus sanctse Mariae et sancti Nicholai SpaUin-
gensis ecclesiœ.
Anima ejus et animae omnium fidehum defunctorum
in Christi nomine requiescant in pace. Amen.
\
XII' SIECLE. 201
QuoJ pelitis vestris (sororibus) nostris impendite
cunctis (fra tribus).
Hildiiio abbati, Hamoni abbati, Natali abbati, Âr-
raldo abbati', et cseteris noslrae congregationis pro-
fessis.
46. Titulus sancti Benedicti Holmensis ecclesiae.
anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen.
Nil prodest animse metri genus omne Mathildis ;
Sed prosunt animae pia vota precesque Mathildis.
Parcat huic petimus Dominus pius ergo Mathildi,
Et sanctos petimus sufFragia ferre Mathildi,
Ut possit curam Michaelis inire Mathildis,
Nec subeat curam Satanae peritura Mathildis.
Sique tamen vitae sanctae fuit ista Mathildis,
Perpétuas vitae copulatur jure' Mathildis.
Orate pro nostris, Alpwodo abbate, et caeteris om-
nibus quorum scit De us nomina.
47. Titulus sancti Benedicti Ramesiae.
Si genus et species mundique potenlia leto
Obstarent, possentque dies producere nostros,
Multus homo superesset adhuc quem vita reliquit,
Forsitan et Mathildis, quam jam pulvis obedit.
Ergo fortuna cur fiditur in fugitiva ?
Quisque sibi cito provideat : mors certa propinquat.
Utque Deus miserescat opemque ferat cito nobis,
Dicamus cuncti : « Glemens, Deus, esto Mathildi. »
Quod cupitis vestris defunctis poscite nostris :
Ailwino comiti ; i^tberico, Alfwardo, Eadnodo, epi-
1. Hilduin, Arraud, Hamon et Noël, abbés de Saint-Nicolas d'Angers.
Le prieuré de Spalding dépendait de l'abbaye de Saint-Nicolas.
202 ROULEAUX DES MORTS.
scopis; Athestano, Alfwino, Ailsino, Aldwino, abbati-
bus; Turberno priori, Turberno monacbo, Vinceiitio
monacbo, Alfwio monacHo , Radulfo monacbo, Wil-
lelmo monacbo, Alfredo monacbo, Almaro monacbo,
et ceteris.
48. Titulus sanctae Mariae Huntendoniœ.
Anima ejus et animae omnium fidebum defunctorum
requiescant in pace. Orate pro nostris, Ingelrammo
canonico, et ceteris omnibus quorum scit Deus no-
mina.
49. Titulus sancti Albani protbomartyris Anglorum.
Fletibus a tantis carae cessate sorores,
Feminei cordis tandem levigando dolores.
Vixit in hoc mundo fragili vix corpore sospes
Mathildis; mundo fuit haec, sibî mundus et hospes.
Quœ dura si vixit, prsesens ut cartula fatur,
In cassum fletis, quoniam super astra levatur.
Atque, Deum sitiens, labentia despiciebat ;
Actibus implendo verbis bona quœque docebat,
Et quia sustinuit pro Christo quosque labores,
Nunc subeat requiem et sine fine diem.
Orate pro nostris, Leofstano abbate, Freoderico
abbate, Paulo abbate, Hermanno monacbo, Rodberto
monacbo, Willelmo, Benedicto, Herfrido, Jacobo,
Radulfo, Audoeno, Hugone, Hunfrido, Rogero, et pro
ceteris omnibus quorum scit Deus nomina..
50. Titulus sancti Pétri Westmonasterii.
Vita brevis satis esse levis sic jure probatur ;
Dura moritur, cui lux oritur ; sed dum reparatur,
In melius transit pejus, si vita probatur.
Nam quod erat, sed mortis erat , melius renovatur,
XIT» SIECLE. 203
Inque Dei virtute mei species animatur.
Hinc resecet culpasque necet quicumque vocatur
Ad regimen, factus spécimen, quod quisque sequalur.
Jamque tibi, Mathildis, ibi qiio justus amatur
Sit requies, quo vera quies Ghristus videatur.
His vos solamur, nostrisque petita precamur :
Eadwardo rege , Edgida regina , Vitali alibate ,
Roberto abbate, Nicholao, Egelvardo, Willelmo, cete-
risque fratribus nostris.
51 . Titulus sancti Pauli.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Orate pro nostris.
52. Titulus sancti Salvatoris de Bermundesia.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace.
53. Titulus sanctse Mariae Sudhwerkensis ecclesiae.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen.
54. Titulus sancti Andreœ apostoli Rovecestrensis
ecclesiae.
Anima Machtildis et animae omnium fidelium de-
functorum requiescant in pace. Amen. Oravimus pro
vestris, et vos orate pro nostris, Gundulfo episcopo,
Siwardo, Arnosto, episcopis; Arnulfo priore, et ce-
teris defunctis nostris.
55. Titulus sanctae Mariae Mellingis ecclesiae.
Anima Machtildis et animae omnium fidelium de-
functorum requiescant in pace. Amen. Oravimus pro
vestris, et vos orate pro nostris, Gundulfo episcopo,
204 ROULEAUX DES MORTS.
Albereda, Belesend, Kmma, Gerlendis, ErmensendisJ
Mathelda, Asa, et ceteris defunctis nostris.
56. Titulus ecclesiae Christi Cantuariae.
Requiescat in pace. Amen.
57. Titulus ecclesiae sancti Pétri et sancti Augustini,
Anglorum apostoli.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen.
58. Titulus sancti Martini de Bello.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Orate pro nostris, regibus, abba-
tibus, monachis, parentibus, benefactoribus.
59. Titulus sancti Martini Troarni.
Mortis damnator vitœque pius reparator
Partem donet ei, quae fine caret requiei.
Orate et vos pro nostris defunctis cuuctis, Mabili
comitissa, Rogerius comes, Mabilia.
60. Titulus sancti Salvatoris de Constantino.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Oravimus pro vestris ,
orate pro nostris defunctis, scilicet pro domno Beni-
gno abbate, Nigello vicecomite, Eudone vicecomite
Rainaldo , Osmundo , Hugone , Everardo , Nigello
Anschetillo, Rotberto, Audoeno, Gaufrido, Rogero
Turoldo, Gisleberto, Rogero, monachis; Hunfrido
Rotberto, Willelmo, Eleazaro, Rogero, Rotberto
Rannulfo, laicis; Anschilla, Agnete, Sewrida, Helde-
sende, Ascelina, feminis, etcunctis fidelibus.
)ilia ^M
XIi« SIÈCLE. 205
61 . Titulus sancti Pétri Lexovieiisis ecclesiae.
Hanc divinus amor sic labe removit ab omni,
Quod merito vitae régna superna colit.
Non igitur quisque lacrimas effiindat inanes,
Per quas ad vitam nemo redire potest.
Si sibi vult aliquis certum conferre juvamen,
Assiduas dicat con pietate preces.
Vos quarum mater dulcis fuit illa, sorores,
Votis et precibus ferte fréquenter opem.
Nos quoque possimus dévote mente precari,
Ut det ei requiem cunctipotens Dominus.
Item.
Debetis vestros luctus inibere, sorores ;
Tali namque modo non reparatur homo.
Hujus ad exemplmn debetis vivere cunctœ,
Quas Gadumensis habet régula, sorde carens.
Et sicut docuit vos ire per atria vitae,
Omnes possitis ire meo monitu.
Orate pro nostris, Hugone episcopo, Gisleberto epi-
scopo, Fulchero episcopo, Gulolano decano, Turgiso
doctore, Aitardo archidiacono.
62. Titulus sanctae Mariae Lexoviensis.
Orate pro nostris, Hugone episcopo, Lecelina co-
mitissa, Emma cometissa, Basilia abbatissa, Âdelaide
priorissa , Margarita monacba , Âdvenia monaclia ,
Hahavid monaclia, Havid monacha, Emma monacha,
Beatrix monacha, Gonnora monacha, Maria monacha,
et aliis omnibus quorum animae requiescant in pace.
Amen.
Cuncta petuut lapsum quaecunque vocantur ad ortum,
Et rapit in mundo mors omnes ordine nullo.
^<J*> ROULEAUX DES MORTS.
Non pareil juveni, nec scit misererier ulli ;
Sed licet in toto dominetur pessima mundo,
Non lainen hanc patiturChristiis, quo cuncta regunturj
. In propriis servis quicquam perquirere juris,
Sed pietatis opem cunctis impendit eandem ;
Vestrae qui ma tri concédât oraudia cœli.
l'erte juvamen [eis] quos subtitulavimus istic.
63. Titulus sanctae Trinitatis Andegavensis.
Oravimus pro vestris, orate pro abbatibus et fra-
tribus nostris defunctis, quorum nomina Deus no vit,
et utinam scribantur in cœJis. Amen.
64. Titulus sanctae Mariae Cormeliensis ecclesise.
Anima ejus et animai omnium fideliuni defunctorum
requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris, pro
Willelmo comité, Emma, Hadvis , Rogerio comité,
domno Gisleberto abbate, item Willelmo abbate,
Rannulfo priore, Benedicto monacho, Rotberto mo-
nacho, Gauff'rido monacho, Romano monacho, Gisle-
berto monacho, Durando monacho, Boso monacho,
Osmundo monacho, Rayuerio monacho, Anschitillo
monacho, Alveredo monacho, Ricardo monacho,
Ansfi ido monacho, Gisleberto laico, et ceteris quorum
nomina Deus scit.
G5. Titulus sancti Pétri Pratelli.
Anima ejusetanimœ omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris, Anlfrido,
Willelmo, Gauzfrido, scilicet abbatibus, necnon et
pro monachis nostris Heltone, Berna rdo , Gauzfrido,
Goscehno, Ricardo, Matheo, Ricardo laico, Osbernus,
Adehza, cum aliis multis quorum Deus scit nomina.
XIP SIÈCLE. 207
Hidulfus monachus, Henricus monachus sancti Lu-
ciani, Petrus monachus, Alexis monachus, Vitahs
laicus, A.sal, Euricius canonicus, Rodulfo monacho,
Gisleberto laico, Adam laico, Emma, Willelmus
miles. Animae eorum requiescant in pace. Amen.
66. Titulus sancti Leodegarii Pratelli in eadem
villa.
Odilia, abbatissa sancta? Mariae Belvacensis, Oda
monacha, Mathildis monacha.
Dnm sic poUeret super hoc, dum fama volaret,
Abstulit hanc nobis gemmam regina Mathildis,
Tradens cenobium sibi matris jure regendum,
Quod sub honore Dei conslruxerat ipsa Gadomic
Quae fuerit post haec, non est recitare necesse,
Gum titulus cartae bene dixeril. Et satis inde
Fundimus ecce preces, cordis suspiria fientes,
Ut cuncti Christo signât! crismate sancto
Subveniant animae matris tam magnificandae,
Nec minus illarum subduntur nomina quarum :
Emma abbatissa, Ansfrida abbatissa, Richilda abba-
tissa, Albereia abbatissa, Adelina et Albereia, dominse
nostrae, Basilia, Hatuisa, Adeliza, Papia, Ascelina,
Teuscenda, Agnes, Emma, Juliana, Richilda, Mabilia,
Ascelina, Albereia, Godelina; ini kalendas septembris
obiit Elizabeth monacha et Deo sacrata nostri cenobii.
67. Titulus sanctae \lariae Gresteni.
Anima ejus et animae omniumfideliumdefunctorura
requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris, Her-
1 . « Il y a cinq vers raturez avec un couteau. »
ROULEAUX DES MORTS,
luino mon;icho, Rotberto comité, Malliilda, Rôt
berto monacho, Ragnulfo laico (?), Godefrido mo-
nacho, Dodone monacho, Lewino monacho, Himfrido
monacho, Willelmo laico, Leuricio laico, et pro alii
quormn nomina Deus novit, ut requiem habean
sempiternam. Amen.
68. Titulus sanctae Mariae Becci.
DilecUe matres et amandne jure sorores,
Mors vestrae matiis non est plangenda Matliildis.
Ante Dei vultum mors est preciosa bonorum.
Illa quidem cunctis fuit exemplum bonitatis,
Abbatissarum laus atque decus monacharum,
Flore pudiciciœ resplendens justiciaeque ;
Cumque Deo teneris oblata fuisset ab annis,
Fama cunctorum virgo permansit in œvum,
Propositum sacrum servans incontaminatum.
Liberet a cunctis quam virgo puerpera cunctis*,
Et societ sanctis in amaena sede quietis.
Tandem supremi cum venerit hora diei,
Jungatur positis in dextra parte beatis.
Et vos pro nostris petimus orare velitis :
Domno Herluino abbate, et domno Anselmo ar
chiepiscopo, et omnibus aliis monachis nostris.
Ut pietas Dornini dignetur eis misereri,
Ne videant mortem sed vitam morte carentem. Amen.
Odelina, Havisa, Emma, Albereda, Havisa, Bence-
lina, Justa laica, Radulfus, laicus, Lescelina, Rodulfus,
Godardus, Restoldus laicus, Willelmus laicus, Ingulfus
laicus. Amen.'
o
1
I
1. Il faut peut-être ( culpis. »
2. « Recentioi-i manu et atrameulo. a
XIP SIÈCLE. 209
69. Titulus sanctae Crucis sanctique Leufredi eximii
patris.
Anima Mathildis hujus et animse omnium fidelium
defunctorum in Christi nomine requiescant in pace.
Orate pro nostris, AJberico abbate , Odilone abbate ,
Ricardo abbate, Hugone priore, Hugone monacbo,
Bosone monacbo, Ricoardo monacbo, Henrico mona-
cbo, Gausfrido monaclio, Rotberto monacbo, Teode-
rico monacbo, Alberto monacbo, Hilduino monacbo,
Gisleberto monacbo ad succurrendum , Hugone laico,
filiis suis, Guillelmo monacbo, et pro omnibus abis
fratribus et sororibus nostris, quorum animse requies-
cant in pace. Amen.
70. Titulus sancti Pétri Gemmeticensis.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris, Rotberto
arcbiepiscopo , Rotberto, Guntardo abbatibus; Gre-
gorio, Huberto, Walterio, Willelmo, Rodulfo, Ram-
nulfo, Tebaldo, et omni[bu]s aliis quorum animae re-
quiescant in pace. Amen,
Godardus laicus, Ansfridus laicus*.
71 . Titulus sancti Wandregisili abbatis cenobii
Fontanellœ.
Fons vitae dulcis, dissolvens pocula mortis,
' Hanc tibi consocia, vitam requiemque ministra;
Fratribus et requiem nostris concède perhennem;
Vos eadem nostris precibus conferre velilis.
Orate pro domno abbate Mainardo, Girardo, Gra-
dulfo, Rotberto, Girberto, abbatibus; JNicholaomona-
1. « Recentiori manu et atramento. >
14
210
ROULEAUX DES MORTS.
cho, Aszone monacho, Ambrosio monacho, Gregorio
monacho, Gisleberto monacho, Johanne monacho,
Milone monacho, JuHano monacho, Ansberto mona-
cho, Gisleberto laico, Rogerio monaclio, Rotberto,s
Rogerio, Martino, Rotberto, Anselmo, Adelino, Gode-
frido monacho, Fulcone monacho , Benedicto mona-
cho, Fulcoldo monacho, Willelmo monacho, Walterio
monacho, Goisfredo monacho, Goscehno monacho,
Hugone monacho, Rogerio laico, Gomundo laico,
Ricardo laico, Alberico laico, Terboldo laico, I\o
laicus, Herberto laico, Warengero laico, Goscelino
laico, Ascelino laico, Radulfo priore, Drogo priore,
Rogero priore, Ivo, Benedicto priore, Hugo priore,
Rotberto , Waltero , Teoderico , Goscelino , Warnero,
Tetboldo, Havisa, Heluina, Bencehna, Maria, Richeldis,
Avisa. V kalendas septembris obiit Willelmus, sacer-
dos de Rotenio et monachus sancti \yandregisili ad
succurrendum.
72. Titulus sanctse Mariae Vilarensis.
Sedibus aethereis maneat sociata Mathildis ;
Absit ei pœna; juvet illam virgo Maria.
Angelicus cœtus, divina lege repletus,
Propitius fieri quaerat sine fine Mathildi.
Ecclesiae lumen fuit haec, miserisque juvamen.
Cœli doctrinaî.cupiens submittere sese,
Subdita divinis rébus terrena reliquit.
Christus ei requiem concédât habere perhennem.
Elizabet abbatissa fundatrix hujus ecclesiae, Beatrix
abbatissa, Advenia, Bona, Sefridis, Juliana, Albereda,
Adelaidis, Albereda, et aliae multae quarum Deus mi-
sereatur.
XIP SIÈCLE. 211
73. Titulus sanctae Trinitatis Fiscanni.
Anima ejuset animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Orale pro nostris, Ricardo
et Ricardo, ducibus; Willelmo, Johanne, Willelmo,
abbatibus; Johanne, Tanquardo, Johanne, Nigello,
Osmundo, Winemaro, Rogerio, Hetselino, Sigifrido,
Heltone, Giraldo, Herberto, Hugone, Rotberto, Gi-
raldo, ïuraldo, et aUis quorum nomina in aeterna bea-
titudine sint asscripta. Amen.
74. Titulus sanctae Fidis Longevillœ.
Anima ejus et animae omnium defunctorum fidelium
lequiescant in pace. Orate pro nostris, Waltero Gif-
fardo, Nargaldo priore, Gotranno, Herbranno, et aliis
quorum nomina in aeterna beatitudine sint asscripta.
Amen.
75. Titulus sancti Victoris martyris.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen.
Qui fraterna petunt, pensent fraterna rependi ;
Orent ut tempus veniat nostri miserendi.
Undique concutimur, nulla spem dante quiète.
Defuactis saltem requies sit nescia mete.
Orate pro nostris, Radulfo, Coisfredo, Geroldo,
Rotberto, abbatibus, et pro Gisleberto, Gertranno,
Osberno, Osulfo, Fulchuino, et ceteris fratribus.
76. Titulus sanctae Mariae Rotomagensis.
Haec sacrata Deo mulier summi mulierum
Régis sponsarum mater honesta fuit.
Haec matronarum matrona decusque suarum,
Namque sibi vixit, vixit et ipsa suis.
212 ROULEALTX DES MORTS.
Hœc tandem, merilis fulgens et plena dierum,
Mundanae sortis conditione ruit.
Ergo fralerna Dominum pietate precemur,
Qua tenus œternam donet ei requiem.
Orate pro nostris, Mauricio, Johanne, Willelmo
archiepiscopis ; Ricardo archidiacono , Benedicto ar
chidiacono, Rogero canonico, Thoma canonico, Wil-
lelmo canonico, Rogero, Burningo, Rainaldo, et aliis
quorum nomina Deus scit.
Item
Si quit defuncto versus lacrimœque valerent,
Versus ac lacrimas effu'ndere quique studerent ;
Sed quia nil prodest versus lacrimasve notare,
Sic etenim vitam nullus poterit reparare,
Votis instandum, precibus reor invigilandum.
Ut quicquid maculae contraxit conditione
Corporea cujus haec cartula dénotât actus,
Donet Christus ei sedem prœstans requiei,
Ut duce virgineis Christo conjuncta coreis,
Perpetuae lucem patrise mereatur habere.
77. Titulus sancti Amandi Rothomagensis.
Orate pro nostris, Emma abbatissa , Benscelina de-
cana, Cecilia canonica, Basilia monacba, Hatvid de-
cana, Emma monacba, Supplicia monacba, Eremburgis
monacba, Emma monacba, Cecilia monacba, et omni-
bus aliis quorum animae requiescant in pace. Amen.
78. Titulus sancti Pétri sanctique Audoeni Rotho-
magensis ecclesiae.
Haec mater, morum probitas nutrixque sororum,
Gontempsit florem mundi, servando pudorem.
Ergo, Messia, genuit quem virgo Maria,
Ne reprobi testes noceant sibi, gaudia praestes.
i
<1p-V
XIP SIECLE. 213
Orate pro nostris defunctis, Nicholao abbate, Rot-
berto, Fulberto, Nicholao, Rotberto, Turoldo, Ricardo,
Rogerio Murieldis, Rotberto, Willelmo, Odone, Gos-
frido, Ursone, Rogerio, et aliis omnibus quorum no-
mina Deus scit.
79. Titulus sanctœ Trinitatis Rotomagi.
Christe, Dei patris virtus et gloria matris,
Noslros errores miseratus necne dolores,
Qui bona das gratis, huic tende manuin pietatis,
Ut tibi conjuncta fragili sit corpore functa,
Ac tecum vivat, quam vita mors fera privât.
Orate pro nostris abbatibus, Isemberto, Rainerio ;
Gozelino monacho , Odone monacho , Nicholao mona-
cho, Godefrido monacho, Goiffredo monacho, Radulfo
monacho, Âzone monacho, Radulfo monacho, Benigno
monacho, Viviano monacho, Balduino monacho, Ted-
fredo monacho, Walterio monacho, et aliis omnibus.
Gislebertus de Aquila.
80. Titulus sancti Pauli Rothomagi.
Mon hanc condempnet sententia judicialis ;
Kegna superna Dei sibi gratia detvenialis,
Nec quod peccavit perpes vindicta sequatur.
Qua gaudet requie justorum turma fruatur.
Orate pro nostris, Hugolina, Alberada, Ansfrida,
Emma, Benedicta, Caterina, Richildis, Emma, Dei-
frida, Ermeneldis, Mathildis.
81 . Titulus sancti Salvatoris Ebroicensis.
Anima ejus et animœ omnium fidelium defunctorum,
in Christi nomine, requiescant in pace. Amen. Orate
pro nostris, et nos pro vestris, Hersinda abbatissa,
214 ROULEAUX DES MORTS.
Agnes priorissa, Avicia monacha, Murieldis moiiacha,
et ceteris aliis quorum nomina Deus scit.
82. Titulus sanctae Mariai Ebroicensis ecclesiae.
Anima ejus etanimae omnium fideliumdefunctorum,
in Christi nomine, requiescant in pace. Amen. Orate
pro defunctis nostris, Gisleberto episcopo, Rotl>erto
archidiacono , Hugone cantore , Teizone , Roberto ,
Willelmo, sacerdotibus.
83. Titulus sancti Taurini episcopi Ebroicensis
ecclesiae.
Anima ejus et animae omnium fidelium Dei defun-
ctorum, in Christi nomine, requiescant in pace. Amen.
Quod petitis vestris, nostris persolvite functis.
Orate pro domno Fulcheranno abbate, Frotmundo
abbate, Restaudo abbate, Tovone abbate, Radulfo ab-
bate, Arnulfo abbate, Acardo monacho, Mauro mona-
cho, Rainaldo monacho, Osulfo monacho, Rannulfo
monacho , Hugone monacho , Hunfredo monacho ,
Osmundo monacho, Ernaldo priore, Rogero monacho,
Rotberto monacho, Vitale monacho, Benedicto puero,
Gualtero monacho, Guillelmo laico, Hunfredo presbi-
tero, et pro aliis omnibus defunctis quorum nomina
Deus scit.
84. Titulus sancti Pétri Castellionis.
Anima ejus et animae omnium fidelium Dei defun-
ctorum requiescant in pace. Orate ergo pro nostris,
pro domno Guillelmo abbate, Theotardo abbate,
Gunduino priore, Rotberto, Gerelmo, Radulfo c,
Herberto monacho, et pro ahis.
i
I
XIP SIÈCLE. 215
Item ejusdem cœnobii.
Lux fugiens et nox veniens carmen breviabit,
Versiculos paucos in rotuloque dabit.
Quanquam tardetur grave quidquid ' notare videtur,
Hoc brève scribo taraen : hœc requiescat. Amen.
85. Titulus sanctae Marie Lirae.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctonmi
requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris abbati-
bus, Rotberto, Barnone, Erpbasto, Ernaldo, Hilde-
berto; et pro monacbis, Gundranno, Gundelino,
Fulcuino, Gunfrido, Guarino, Bencelino, Ernaldo,
Rotberto; Hugone Asino; Willelmo comité, Adeliz,
Willelmo de Britolio, et pro omnibus fratribus et be-
nefactoribus nostris.
86. Titulus sanctae Mariae sanctique Pétri apostoli
ac sanctiEbrulfi confessons Uticensis cœnobii.
Anima ejus et animae omnium defunctorum fidelium,
in Christi nomine, requiescant in pace. Amen. É
87. Titulus sanctae Mariae Bernai.
Anima ejus et animae omnium fideliumi defunctorum
in Cbristi nomine requiescant in pace. Amen. Orate pro
nostris, Vitali abbate, Radulfo abbate, Riclierio priore,
Fulberto priore, Benedicto, Radulfo, Anscbitillo, Au-
berto, Willelmo, Warnerio, Rogerio, Radulfo, Hugone,
Acardo, Nicbolao, Willelmo, Odelina femina, Ra
dulfo, et aliis quorum nomina Deus scit. Hugone,
Beatrix.
1 . La mesure du vers semble demander la leçon c quidque. »
il 6 ROULEAUX DES MORTS.
88. Titulus saiiclae Mariae Divae.
Anima ejiis et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. x\men. Orate pro nostris, Ainardo
abbate, Lecelina comitissa, Fulcone, Benedicto, Ro-
dulfô, abbatil^us; Herberto mçnacho, Hunfrido mo-
nacho, Roscelino monacho, Vitale monacho, Willelmo
monacho, Rodulfo laico, Rotberto laico, et pro omni-
bus fratribus et benefactoribus nostris.
89. Titulus sanctae Mariae sanctique Severi confes-
sons.
Félix semper erit haec abbatissa Mathildis,
Si bene sic vixit, ut praesens cartula dixit ;
Terrea possedit, cœlestia semper amavit ;
Fletibus ecce caret, gaudia semper habet ;
Perpetuam requiem det sibi Ghristus. Amen.
Orate pro nostris defunctis, Ascelino abbate, Gui-
done monacho, Rogerio laico, Odone, Rogerio, et aliis
omnibus, Unfrido, Ricliildis, Ada, Guillelmo laico,
Tetbergi.
90. Titulus sancti Vigoris Cerasiensis.
Quam cupimus nobis, sint vobis dona salutis,
Qui finem matris tractatis questibus atris.
Ob matris laetum, moneo vos, linquite fletum :
Tollitur angelicis qui vixit taliter ulnis
In cœlum, verax ut signât epistola vestra.
Nos tamen hune superas precibus tollemus in aurds j
Vos eadem nostris persolvit^ jura vicissim :
Scilicet Durando abbate, Almodo abbate, Guarino
abbate, Radulfo, Gualtero, Frodone, Nicholao, Ri-
coardo, Rotberto, Ansfrido, Gualtero, Columbano,
Petro, et alii quorum nomina Deus scit.
I
I
I
XIP SIECLE. 217
91 . Titulus sanctae Mariae Montisburgi.
Anima ejus et animae omnium fidelium defuncto-
rum requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris, ut
oravimus pro vestris, scilicet domno abbate Rogero,
Ricardo de Reveris, Willelmo moiiacho, Rocelino
monacho, Roberto monacho, Turgiso monacho, Odo
monaco, Osberno monaco, Serlo monacho, Tursteno,
Roberto, Gislebertus filius Rogerii de Magnevilla,
Agnes mater ejus, Anschitillo, Willelmo, Nigello,
Lescelina, Emma, Mabilia, Eddeva, Lamberto, et pro
aliis quorum nomina Deus novit.
92. Titulus sanctae Trinitatis Exaquii.
Vos faciat Isetas qui fecit in aethere metas,
Ut faciein régis cernalis cunctipotentis.
Sit qui dicat amen, cui sit sub pectore flamen.
Pellifer adveniens, partes nostras quoque tangens,
Vester conspicuam devolvit in ordine cartam,
Quae fatum vestrae matris vitam quoque plene
Continet, ad sedem quam rex vehat altus et aedem,
Quo gaudent sancti splendentes lumine cœli,
In requie summa potientes pace diurna.
Gloria quse capiat nos et vos hoc Deus addat,
Et vos cum vestra vivatis matre beata,
Et nos prelatos cernamus in sethre locatos.
Reddite vos nostris quod vultis nos dare vestris :
Eudoni dapifero, Rogero, Radulfo, Godefrido, Gauf-
frido, abbatibus; Radulfo monacho, Anschitillo mona-
cho, Rogerio, Bertino, Safaro, Wimero, Willelmo,
Roberto, Ebroino, Salomoni, Roberto, Herberto, Ri-
cardo, Tetmaro, Vitali, Rogerio, Nicholao, Benedicto,
Turstino, Anschitillo, Roberto, Radulfo, Ricardo, Ha-
218 ROULEAUX DES MORTS.
dewisae, Willelmo, Dere, et aliis quorum nomina.
Deus scit.
93. Titulus sancti Bartholomei Novi Beneventi.
Anima Mathildis abbalissae et animae omnium fide-
lium defunctorum requiescant in pace. Amen. Orate
pro nostris defunctis, scilicet domno Unberto priore,
Raimundo, Bosone, Atone, Rainaudo, Bernardo, Ai-
moino, Geraldo, Gosberto, Arnaldo, Goscelino, Be-
raldo, Geraldo, Constantino,Radulfo, etceteris quorum
nomina Deus scit.
94. Titulus sanctae Mariae Constantiensis ecclesiae.
Mathildis ! si te potuissent reddere vitae
Plangere, tristari, lacrimas dare, versificari,
Fletibus instarem, vel versibus invigilarem.
Sed labor hic quare, si te nequeam reparare ?
Non igitur lacrimis aut versibus invigilabo,
Sed precibus, psalmis, te supplice voce juvabo.
Missae cantentur, cordis suspiria dentur ;
Talia solamen facient his atque juvamen.
Linquite jam planctum ; pro planctu reddite cantum.
Non est hoc Isetum quo vos deceat dare fletum ;
De quo gaudendum credo, non esse dolendum.
Nam mundi florem spernens hsec atque decoiem,
Se castigando, carnem quoque mortificando ,
In se plantavit virtutes, noxia cavit ,
Mundo pugnavit, Domino sua seque dicavit.
Cui se conjunxit dum mundi carcere vixit,
Cui se donavit, quem solum semper amavit,
Huic conjungatur, et amœna luce fruatur.
Orate pro nostris, scilicet Gaufrido episcopo, Ragi-
naldo, Alveredo, Tescelino, canonicis ; Roberto sacer-
XII« SIÈCLE. 249
dote, Herberto, Gisleberto, p Kotgerio, Âmelio, Cina,
.\rberto, Geraldo, Amlerberga, Armodis, Iterio, Ge-
raldo, Geraldo, Geraldo, Aimarico, Bernardo, Imberga,
Cnaldo^ Hermando).
95. Titulus Abriçensis ecclesiae sancti Andreae.
Si qui scripserunt Mathildis facta, fuerunt
Vel sunt veridici, nec more loquuntur amici.
Deponat ' fletus olim junctus sibi cœtus,
Atque vacet cura, quia non est jam moritura.
Nunc est gaudendum, vel votis subveniendum,
Pulvere cum vitse sit nulla caro sine lite.
In se regnare quam Paulus flebat amare ;
Sed dum supponi poterat mortis ditioni,
[Semper] erat flendum potius semperque timendum
veri ne posset amore moveri
.... tara post mortem fando futura
preciosa dolenda malorum
.... ire nos stringunt vincula jure
ut nulla coerceat aetas
si quid discedit amenus.
Sed dona precesque dédisse
Qui facit succurrit amico.
Item.
Prima parens primusque pater, dum magnificari
Se cuperent, subito lapsu sedem requiei
Amisere, datumque fuit sub morte perenni
Triste piare nefas et justas solvere pœnas.
At Verbum de pâtre Deo, de lumine lumen,
Virginis ex utero Deus est satus intemeratae,
Qui cum [m]ore rei morti succumberet, inde
1. « Recentlori manu et atramento. »
2. Peut-être pour ; « Ernaudo. »
3. tt Deponatur, » dans la copie.
ROULEAUX DES MORTS.
Taiiquam de somno surgens, ut dixerat ante,
Diluit omne malum, peccataque nostra resolvit,
Et dédit ad patriam, jam longo tempore clausam,
Ut redeant homines, mandata Dei facientes.
At mundi vitam fragilem transgressa Mathildis
Sanctorum felicibus associata choreis,
Obtineat pacem per secula cuncta perhennem.
Bernardus monachus, Stephana, Giraldus mona-
chus, Gaucelinus. Orate pronostris, Jolianne, Michaele,
episcopis ; Hugone, Guarnerio, Gaudino, archidia-
conis; Johanne scolastico, Ursone decano, Willelmo
et Petro, thesaurariis ; Anchitillo, Michaele canonicis.
96. Titulus sancti Michaelis archangeli de periculo
maris.
Istius matris flamen societur in astris
Civibus œthereis, precibus sancti Michaelis.
Nec mortis nomen nec averni sentiat oraen.
Consocientur ibi fratres hic subtitulati :
Rannulfus, Mathias, Scollandus, Rannulfus, abbates ;
Mainus monachus, Walterus monachus, Ansgerus mo-
nachus, Odo monachus, Herbertus monachus, Rotber-
tus monachus, Willelmus monachus, Naymo mona-
chus , Rotbertus monachus , Rogerus monachus ,
GausHnus monachus, Ermenaldus monachus, Hugo
monachus, Willelmus laicus, Herveus clericus, Hame-
lius miles, Osbernus laicus, Willelmus laicus, Ewen
laicus, Osbernus, Petrus monachus, Willelmus laicus,
Rannulfus Tisun laicus , Henricus laicus , Hugo
laicus, Johannes laicus , Hildiarda femina, Absendis
femina, Beliardis femina, Ermenildis femina, et cun-
cti ahi quorum nomina liber vitaeretineat. Wimundus
XIP SIÈCLE. 221
clericus, Rannulfus laicus, Leodegardis femina, Radul-
fus laicus, Wimarcha femina, Mathildis femina.
97. Titulus sancti Melanii Redonensis.
Nemo potest nulla penitus culpa maculari,
Quam qui commiltit, oinnipote[n]sve ferit.
Unde vel exigua matrem constat maculatam ;
Cui prece succurri turba pudica petit.
Ast astu Zabuli nequam quamcumque patravit,
Pœna suspensa, deleat omnipotens.
Orate pro nostris, Eveno, Gervasio, Herveo, abbati-
bus; Huberto,Karadoco, Giraldus, Gaufridomonacho;
Rogerio, Maino, Silvestro, episcopis; Conano, Alano,
Gaufrido, Conano, comitibus ; Berla, Constantia,
comitissis, et ceteris quorum nomina Deus novit.
98. Titulus sancti Georgii Redonensis.
Anima ejus et animse omnium defunctorum re-
quiescant in pace. Orate pro nostris, Adela abbatisa,
Hodierna abatisa, Mathilde, Agnete, Hddiburge, pro
Roberto sacerdote, et pro aliis quorum nomina non
sunt scripta volumine in hoc.
Garce tegi nostra non respuit omnicreator ;
Sed pielate sua nostri generis reparator
Virginis intactae dignatur claustra subire,
Ut genus liumanum cœlestia possit adiré,
Quod mors sœva suo pressum sub jure tenebat,
Atque gravans ilhid non respirare sinebat.
Istius igitur non est de morte dolendum,
Immo psallendum est sanctis atque canendum,
Quorum per nimium consorcia gaudet ademptam,
Sese cum videat tanto de turbine demptam.
Haec bona Mathildis fuit ecclesiastica multum,
â22 ROULEAUX DES MORTS.
Atque suo sponso devota per omnia tantum.
Sed bonitas et simplicitas nobis notuere :
Nam de matre bona processit filia vere
Stulta, nimis viciosa, satis data nequiciei,
Nempe suo sponso nunquam devota fideli.
Suscipîat mater cum sponso gaudia cœli.
99. Titiilus saijcti Meuvenni Guadellensis.
nia fuit mulier mundum quae prima peremit ;
nia fuit mulier quae mundum morte redemit.
Hœc Adam primum suadendo duxit ad immum ;
. Obediens virgo revocat de morte fidèles.
Femina peccavit, sed crimina virgo piavit.
Ergo paci data Mathildis [non] plangite fata;
Mathildis omnes orent pro morte fidèles :
Nam sprevit mundum, vittans quasi nauta profundum,
Sprevit divitias et mundi philosofias ;
Vestes, thesaurum, argentum Sprevit et aurum :
Quicquid in his habuit pauperibus tribuit.
Ergo mercedes Christi redemptur in œdes
Pro meritis justœ, nam semper vixit honeste.
Hanc in sede pia gaudentem sancta Maria
Collocet, ut videat, tartara ne timeat.
Dicite pro nostris quod vultis dicere vestris :
Pro Roberto abbate, pro Judicaelo abbate, pro Hin
guetino abbate, et pro nostris raonachis Mauricio,
Agano, Benedicto, Walterio, Hingando, Lungomaro,
Mainkyo, Ariiulfo, Danieio, Herveo, et pro cunctis
fideli[bu]s defunctis.
100. Titulus sanctae Mariae Heremipenpont.
Anima ejus etanimae omnium fidelium defunctorum
requiescantinpace. Orate pro nostris, ut oravimuspro
vestris, scilicet domno Adgano, Mauricio, Hingando
XIP SIECLE. â-îS
episcopo, Bénédicte, et pro aliis quorum nomina Deus
ijovit.
101 . Titulus sancti Salvatoris Rotonensis.
Mathildis vitam vivendo duxit honestam ;
Mathildis munda, prudens fuit et pudibunda,
Pulchra, decens, casta, nulli pietate secunda ;
In vultu mœsta fuit et sermone modesta.
Dum nesciret adhuc discernere, tradita Ghristo,
Christo servivit, cum quo feuper œthera vivit.
In claustro nutrita fuit, viciumque perosa
Jejunans, vigilans, paciens obprobria multa,
Mundum contensit animo mundanaque jura.
Abbatissa fuit tandem, Dominumque secuta
Pauperibus larga multum fuit et sibi parcha ;
Parca sibi victu fuit haec necnon et araictu :
Sic prsepollebat cunctis, cunctisque placebat.
Sed sine ssepe mora rapit hinc Dominus meliora ;
Haec etenim rapitur, sed ei jam vita paratur :
Vita paratur ei, non hase, sed vita perennis. »
Sic haec perpetuo cum Christo régnât in ewo.
Ergo servite Domino Dominumque timete,
Omnes qui vultis vobis haec tanta parari.
Anima ejus et animae omnium fidelium defiinctorum
requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris, ut oravi-
mus pro vestris, Glemarroco abbate scilicet donno
abbate Bili, Juslinus abbas, Almodus abbas, Gauterius
abbas, Heoiarnus monachus , Godefredus monachus,
Daniel, Eudonus prior, Stephanus monachus , Reves-
cenus, Eudonus monachus, Arscuidus monachus, Au-
fredus, Bernardus, Berhaudus, Marcherius monachus,
Mainfinidus eremita , et pro aliis quorum nomina
Deus scit.
102. Titulus sancti Gildasii de Saltu.
224
ROULEAUX DES MORTS.
•-•«;*
'^>'
Anima ejiis et animae fidelium defiinctomm re-
quiescant in pace. Orate pro nostris, Rodaldo abbate,
Magno abbate , Hurvodio abbate, et aliis fratribus de-
functis.
103. Titulus sancti Martini Vertavensis.
Anima ejus et omnium fidelium defunctorumanimae
requiescant in pace. Amen.
Quod petitis vestris, hoc cunctis reddite nostris,
Ut det eis regnum perpes qui régnât in aevum.
104. Titulus sancti Pétri Nannetis.
Turba puellaris cur plangis ? Cur lacrimaris ?
Cur gémis et quereris ? Cur tua membra feris ?
Qui semel exivit, lacrimis non denuo vivit;
Non dolor aut lacrimae proficiunt animae.
Ergo luos fletus depone, piissime cœtus ;
Funde preces potius, hoc erit utilius;
Nostraque censura si vobis est placitura,
Quod melius scimus, consilium dabimus.
Abbatissa gregis CeciHa filia régis
Facta sit : illud erit quod melius poteril.
Non videt in rébus, quamvis videt omnia, Phœbus
Quae magis eniteat, quam magis hoc deceat.
Arcbidiaconi.
Haec anus et virgo, cum preferretur honore,
Cunctis obsequio subdita semper erat ;
Se vilem reputans, preciosior omnibus inde,
Non habuit fastum, cum generosa foret.
Viva Deo, mundo jam mortua, pauca reservans,
Multa dabat, multis dives egensque sibi.
105. Titulus sancti Pauli apostoli Cormariensis.
Cui se devovit, qualis fuit haec, bene novit.
XIl* SIECLE. 223
Quicquid abest merito, quod casu traxit avito,
Deleat omnipotens, trinus et unus. Amen.
Orale pro uostris, Simone, Bernerio, Johanne, Bartho-
lomœo, et aliis fratribus nostris.
1 06. Titulus scolarium siib Dulgerio, nulli philoso-
phorum secundo, cancium.
Haec oleo, myrra, nardo, se thure piavit :
Sic nova facta viam virtutum mente para vit.
Haec deitatis ope mundi fugientia pressit ;
Sprevit divitias haec deitatis ope.
(Non igitur fientes pro morte sua videamur,
Sed simili modulo Ghristum gaudendo sequamur.
Si posset lacrimis ad vitam quis revocari,
Vobis compatiens, hortarer tune lacrimari;
Sed cum nos totiens homines videamus obire,
Ad vitam potuit pro fletu nemo redire.
Cum nil proficiat, ergo deponite fie tus,
Atque preces potius hic curet fundere cœtus.
Interiit mater, patrem pro matre rogate,
Atque rogando patrem, matrem sibi conciliate.
107. Titulus sancti Florentii Glonensis.
Ante Dei vultum cum nil remanebit inultum,
Sit sibi solamen trinus et unus. Amen.
Quod vultis fieri vestris, hoc reddite nostris :
Abbatibus Frederico et Sigoni, et toti conventui.
108. Titulus sancti Mauritii Andegavensis.
In sexu fra^ili virtus non parva probatur,
Quod natura petit, si quoddam vi superatur.
Femina set fuit haec, quae tandem desiit esse,
Gumque fuisset homo, fuit hanc obisse necesse.
Femina cum foret haec, non vixit femina carne,
15
226 ROULEAUX DES MORTS.
Ne maie vivendo sese sociaret Agarne.
Ergo cum vellet peccare, nec exequeretur,
Jam non immerito nobis laudanda videtiir.
Quod si coutigit hanc de carnis mole gravari,
Contingat, génitrice Dei mediante, piari.
109. Titulus sancti Nicholai Andecavensis cœnobii.j
Oravimus pro vobis, orate pro defunctis nostris,
pro abbate Natali, et jrro aliis fratribus nostris.
Amen.
110. Titulus sanctae Trinitatis Belliloci.
Anima ejusetanimae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Oravimus pro vestris, orate pro
nostris, pro abbate Bertranno, pro Judicaelo^ pro Hu-
gone, pro Mauricio, pro Rainaldo, pro Andréa, pro
Arraldo et pro Arduino, et pro aliis quorum nomina
Deus soit. Leodegario, Bernardo.
111. Titulus almae Crucis Pictavis.
Oravimus pro vobis, orate pro nostris : Petronilla
abbatissa , Geila , Ylaria , Guitburgis, Elisabet, Rain-
send, Rixendis, Arsendis,Cecilia, Adinoris, Petronilla,
Adinoris, Isemburgis. Animae omnium fidelium de-
functorum requiescant in pace. Amen.
112. Titulus sancti Teoderici abbatis.
Anima ejijis et animœ omnium fidelium defuncto-
rum requiescant in pace. Oravimus pro vestris, orate
pro nostris, pro abbate Alberto, Rainbaldo, Richero,
Rodulfo.
113. Titulus sancti Albini, episcopi Andecavensis.
Anima ejus requiescat in pace, et animae omnium fi-
XIP SIECLE. 227
delium defunctorum requiescant in pace. Orate pro
iiostris, pro \ivis et defunctis.
114. Titulus sanctorum Christi martyrum Sergii et
Baclii.
Anima ejiis requiescat in pace. Oravimus pro ve-
stris, orate pro nostris, Turgiso et Aurico.
115. Titulus saneti Mauri.
Anima ejus et animœ omnium fidelium defuncto-
rum requiescant in pace. Amen. Petro abbate, Gi-
rardo al^bate, Petro monacbo , Stephano monacho,
Her\eo monacho, Rannulfo monacho, et pro aliis nos-
tris defunctis, quorum Deus scit nomina.
116. Titulus sanctae Mariae Cunaldi.
Anima ejus recjuieàcat in pace. Oravimus pro vestris,
orate pro nostris, scilicet Pelro abbate, Bernardo mo-
nacho, Gaufrido monacho, Gerberto monacho, Hyla-
rio monacho, Stephano monacho, Petro monacho,
Arnaldo monacho, Garnerio monacho, et omnibus
aliis. Nicholao.
Huic abbatissae det Christus gaudia vitae ;
Ut cum virgineis possit migrare coreis.
117. Titulus saneti Florentii Salmuriensis.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Orate pro nostris defunctis, Fre-
derico abbate, Sigone abbate, Ademàro, Johanne, In-
genulfo. Vitale, Fulcone, Gautberto, Girardo, Um-
baldo, et pro omnibus aliis nostris defunctis.
118. Titulus saneti Pétri Burgulii.
Si mors est aliquid, a ut est substantia praesens,
Aut est acciduum, vel nichil esse liquet.
228 ROULEAUX DES MORTS.
Res enim ambigua est quoniam substantia non est,
Subjectumque suum non nocet occiduum. •
Conveniens [et] enim est haec diffinitio raorti :
Non igitur superest nomen habere rei.
Ergo nil esse dicendum credo necesse,
Dicat Aristoteles, vel Plato, vel Socrates.
Vos qui lugetis et sic de morte doletis,
Parcite; non doleo, quod nichil esse probo.
Non est carminibus indiga, sedprecibus.
Huic succur[r]e, Deus, ne lœdat eam manichaeus,
Cumque beatarum grege fac regnare tuarum.
Mater multarum fuit ista Dei famularum,
Quas bene si pavit, Deus hanc super astra levavit,
Deinde coronavit, et cœtibus associavit
Angelicis, curet (?) Dominoque suisque futura.
Anima ejus requiescat in pace. Orate pro nostris
Rotberto cantore, Aymerico abbate, et aliis multis.
119. Titulus sancti Martini Turonensis.
Versus Arduini.
Femina femineum domuit non femina sexum,
Mathildis, mente non femina, femina carne ;
Femina uata quidem, sed in actibus exuit illani,
Ex quo nata, Deo data, plena Deo, monachata ;
Sic crevit corpus, crevit cum corpore virtus ;
Post pastoralis, non hoc facîentibus annis,
Sed meritis, illi bacnlus datur illa neganti,
Sicque decem lustris vivens et quatuor annis,
Deque bona totidem nunc optima facta,
Mundum deseruit et cum Ghristo requiescit.
120. Titulus sancti Juliani martyris Turonensis.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Oravimus pro vestris, orate pro
XIP SIECLE. 229
nostris, Bernardo, Gaufrido, Geraldo laico, Geraldo,
Drogone, Tetbaldo, Algerio, Letardo, et aliis.
1 21 . Titulus sanctœ Mariae Bellimontis.
Legibus inferni careant, et gaudia cœli
Possideant animae praesenti luce potitae.
Vos quibus auxilium petitis de more benignum,
Quodque bonum vestris rogitatis, solvite nostris :
Habvise abbatisse, Aremburgis priorissa, Adelina,
Milisindis, Ascelinae, et abarum quarum nomina scit
Deus.
1 22. Titulus sanctae Mariae Nucariensis.
Res inepta, maie cepta, importuno tempoie,
Fol vilane, sero, mane, morieris frigore;
Ergo vade, ne te trade morti pro pecunia.
Abbatissœ psalmi, missae, confèrent sufFragia,
Non scriplura vel pictura rotuli, quem bajulas,
In quo versus tu perversus supplex scribi postulas.
123. Titulus sancti Pétri sedls Pictavis.
Ssepe dedi verum de natura mulierum,
Quam naturale sit eis et perpetuale
Fallere credentes, nec amare nisi insipientes.
Nunc quoque pro more solito mihi stabat in ore
Carminé detegere probra quae scio de muliere ;
Sed pro roUigeri precibus placet ista taceri,
Qui nil turpe sibi cogit prece supplice scribi.
Hujus ergo favi precibus, convicia cavi.
Quando vivus ero, plene me dicere spero
Quando prior veniet rotulus
Cœlica gaudia fine carentia conférât isti
Quae lavât omnia crimina noxia gratia Christi .
Item ejusdem.
Rima superposita dat scire monastica vita
Quo jam ascendit quorsum sua régula tendit.
230 ROULEAUX DES MORTS.
Orale pro nostris, Isemberto pontitice, Umberto
decano, Radulfo, Petro Galterii, arcbidiaconis, Gau-
fredo cantore, Theofredo subcantore, et aliis quorum
nomina scit Deus soins.
124. Titulus sancti Hilarii Pictavensis episcopi.
Hanc in sorte pia sanctonim, sancta Maria,
Inter virgineas dignare locare choreas,
Quîe tibi cum Christo, mundo dum vixitin isto,
Ultra quam fari valeo, studuit famulari. '^^^■1
125. Titidus sanctae Radegundis reginae Pictavis. ^^^H^
Christe, sator rerum, lumen de lumine verum,
Huic confer matri pœnas nescire baratri,
Et statuas cœlis, quibus emicat ordo fidelis.
RoUiger, haec a me fer non noxia famae.
Item ejusdem est.
Proh dolor ! Eva, parens humanae conditionis,
Fons et origo fuit horrendae perditionis.
Costa viro sumpta fuit, inde creata virago,
Fraude sua cujus dampnatur tota propago.
Decipiendo virum fit signum decipiendi :
Sic qui crédit eas, habet exemplum pereundi.
Femina tota malum, res atra, miserrima, vilis :
Qui se crédit eis, est ille nimis puerilis.
Dum quid sit mulier per singula scribere vellem,
Rolliger a nobis conatur tollere pellem.
Orate pro nostris, Winemaro priore, Gosberto can-
tore, Petro cantore, Johanne succentore, Stephano,
Fulcone, et pro aliis.
Versus Tescelini.
Régula splendida castaque, sobria, sanctificata
Omnibus est quibus ordo placet vel vita beala.
Norma prioribus est data patribus, at ratione
XII^ SIECLE. 231
Jam mala dévia plena per omnia protlitione.
Namque parentes recta docentes instituera
Omnibus istam ducere vitam qui volnere,
Ut sibi conscia mens foret annua si volet, an non,
Postque dolenti nec renuenti defore damnum
Insidiantur, sic modo dantur grata domellis ,
Ut moveantur vel rapiantur munere cellis.
Gens raala, turgida, fallere conscia, fallere tentât
Dulcibus aspera, lumine dévia, seque cruentat :
Hanc, juvenes canique senes, moneo, fugiatis.
Auxilium vel consilium fert impietatis.
Vos ducibus gratas et conjugio copulatas
Admoneo, nigrum cœtum contemnite pigrum.
Ad benedicendum quem creditis ad faciendum ;
Non censetur ita de cunctis; tu quoque vita,
O juvenilis, quis latet imis res puerilis.
Ortor item quod anus vos omnes despieiatis,
Ludere liberius dilectis ut valeatis;
Consiliis obsunt vestris, turbare parata
CoUoquia tractant, et ob bas vitatur amata ;
Turpis anus, rugosa cutis stat, turbida vultu ;
Invidet his pulcras quas cernit divite cultu.
Regia progenies se talibus extulit istis ;
Quam Deus a^hereis justus locet ipse choreis.
126. Titulus sancti Joliannis evangelislae Novi Mo-
nasterii Pictavis.
Oravimus pro vestris, orate pro nostris, pro domno
Gaufredo, Aquitanorum duce; pro domno Widone
ablDate, Geraldo abbate, Letbaldo abbate , Johanne
priore, Witale sacrista, Ricardo elemosinario, Lamberto
sacrista, Garino, Tetbaldo, Johanne, Gaufredo, Jaqui
linus, Heliardus, Hubertus, Ingelaydis, et aliorum
quorum nomiua Deus scit.
* 127. Titulus sanctae Trinitatis Pictavis.
232 ROULEAUX DES MORTS.
Oravimus pro nostris, orate pro vestris. Anima ejus
et animae omnium fidelium Dei defunctorum, in Chrisli
nomine, requiescant in pace. Amen. Prodomna Ala co-
mitissa, pro Alaidis abbatissa, pro Hodîerna abbatissa,
pro Agnes abbatissa, Leocricia, pro abbatissa Engeol-
trudis,pro Petronilla,proErmengardis, pro Anastasia,
pro Arsendis, pro Maencia, pro Gersendis, pro Guil-
lelmo milite, pro Bertrando milite, pro Alaidis, pro
Lucia, pro llaria, pro Ilaria, pro Aina, pro Gelia, pro
Maria, pro Petronilla, pro Miscia, pro Aina.
128. Titulus sancti Cipriani Pictavis.
Orate pro nostris, oravimus provestris, proRainaldo
abbate, Ademaro laico, et Stephano laico, Bernaido
laico, Adelelmo laico, Gaufredo laico, Henrico laico,
Petronilla laica, et aliis pluribus. Ausendis laica.
129. Titulus sancti Benedicti episcopi Quinciaci.
Quod vultis fieri vestris, hoc reddite nostris.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris, Johanne
abbate, Gunbaudo abbate, Odone monacho, Felice
monacho, Pétrone d[iacono], Rotberto d[iacono], et
aliis quorum nomina Deus scit.
130. Titulus sancti Juniani Nobiliacensis.
Animae abbatissae hujus et aliis fidelibus defnnctis
detDeus braviumvitaeperhennis. Poscimuslioc nostris
quod precatis vestris. Orate pro domno Petro abbate,
Bertrando abbate, Rainaldo priore, Gervasio cantore,
Andréa monacho, Petro monacho, Elia monacho, Ber-
nard© monacho, Petro monacho, Adfredo monacho.
^
X]l« SIÈCLE. 233
Iterio monacho, Rainaldo moiiaclio,Ramnulfomona-
cho, Ugone monacho, Jordano laico, RaduKo laico,
A^iraldo laico , Rainaldo laico , Segoino monacho,
Ugone laico, Toma laico, Benedicto laico, Zacaria
laico, Agnete femina, Aimerico laico, et pro omnibus
aliis defunctis, ex aqua et spiritu sancto regeneratis.
131. Titulus beati adjutoris Maxencii.
Anima ejus et omnium fidelium defunctorum re-
quiescantin pace. Amen.
Quod petitis vestris, nostris impendite cunctis :
Pro abbatibus Aimerico, Archimbaldo, Benedicto,
Adam, Ansegiso, Garnerio ; Giraudo priore, Lamberto,
Rainaldo, Audeberto, Guillelmo, Guillelmo, Hunberto,
Goffredo, Stephano, Petro, Alaardo, Giraudo, Nicho-
lao, logelberto, Girberto, Girberto, Gauterio, Garne-
rio, Aimerico, Petro, Giraudo, Gauterio, Aimerico,
Acfredo, Martino, Hugo, Radulfo, Durando, Petro,
Dorino, Andréa, Hunberga, Bea, Rainaldo, Petro, Gi-
raudo, Audeberga, Uneldis, et cum aliis omnibus qui
sunt cum Christo.
132. Titulus sancti Leodegarii, episcopi et mar-
tyris.
Hic Leodegarii titulus describitur almi,
Ut qui nunc fletur non pœna sibl dominetur.
Hoc regina poli quod poscimus impetret illi,
Cui nihil ipse negat qui nasci legit ab ipsa ;
Hoc Leodegarius presul martyrque beatus,
Omnes et sancti, retinet quos regia cceli.
Oravimus pro vestris, orate pro nostris, scilicet pro
domno abbate Philippo, Arnaudo abbate , Martino
234 ROULEAUX DES MORTS,
abbate, Gauslenus abbas, Hunbertus abbas, Jobann
monachus, Raiiiaudus monachus, Gaufiedus mona-
cbus, Constantinus monacbus, Jobanne laico, Andréa
laico, Engelberto laico, Gaufredo laico, Hunberga
monacba, Constantia, Emma, et ....
Istis et reliquis miserere Deus pietatis. Amen.
133. Titukis sancti Vincentii Nioliensis.
Anima ejus et f^nimae omnium fidelium defuncto-
rum requiescant in pace. Orate pro nostris.
Carcere de fragili, facto de cespite vili, ,
Procedunt animée prœfixo tempore nostrœ.
Quae dentur pœnae, quae poscant sidéra plene,
Nulli nosse datur, dum carnis in œde moratur.
Post cursum vitae, sub defeetu stabilitîe,
Cunctis clarebit, nulli dubitare licebit.
Jamque tamen mundo qui degimus in moribundo,
Novimus hoc clare, nec enim fas est dubitare
Quod requies dignis debetur, pœna malignis.
Spiritus in stellis radiet sine fine Matildis,
Exoramus cœli regem pro plèbe fideli.
134. Titiilus sancti Pétri Maliacensis.
Anima ejus etanimae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Orate pro nostris.
135. Titulus sanctoe Mariae Magdalense Vizeliacensis
cœnobii.
Anima ejus etanimae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Orate pro nostris, Josceranno,
Artaldo, abbatibus, et pro aliis, Stephano monacbo,
Gerardo monachô, Bertranno monacbo, Hugone mo-
nacbo, Antelino monacbo, et pro céleris quorum Deus
nomina scit.
I
XiP SIÈCLE. 23S
136. Titulus saiicti Germaiii Autisiodorensis.
Animaejusetanimae omnium fidelium defunctorum
reqiiiescant in pace. Oravimus provestris, idem facien-
tes pro nostris; Bertranno, Iterio, Eustachio, Isem-
bardo, Rotberto, Eustorgio, Duranno, Walterio, et pro
ceteris quorum Deus nomina scit.
137. Hic titulus Gephae, Pauli simul et Genovefae.
Quod mundum vicit Mathildis epistola dicit.
Sed si cœlestem sponsum fecit sibi testera,
Sponsus cui nupsit ad se super œthera duxit,
Et bene dotavit, quia sponsam mirificavit.
Si quid ei naevi mora longi contulit œvi,
Jam levé purgamen det sibi Gliristus. Amen.
138. Titulus sanctse Mariae Lucionensis.
Forsitan est verum quod fertur de muliere :
Unde rogat rotulus ? Voluit devota placere
Cœlesti sponso, cujus praecepta tenere.
Subjectas monachas studuit prœlata docere.
Quod ne sit verum non immerito dubitamus,
Cum talem sexum nimium fragilem videamus.
Femineus sexus nobis mortem generavit :
Nam gustans vetitum, nos mortis lege ligavit.
Femineus sexus mundum dampnavit edendo;
Dampnat adhuc mundum mala feimina decipiendo.
Cœlis ista tamen pace requiescat. Amen.
Orate pro omnibus nostris defunctis, pro abbatibus
et fratribus nostris, Petronilla, Stepbana, Constantinus,
Genuinus, Gireldus, Rotberga, Petronilla.
139. Titulus sancti Pétri Sanctonicae sedis.
Cujus sit cartae titulus prima lego parte.
Est Ghristo grata Mathildis virgo dicata,
Quae, dum vivebat, nubsisse Deo cupiebat.
236 ROULEAUX DES MORTS.
Christo velata, regali stirpe crer.ta,
Sprevit mundana, quae mundi gaudia vana ;
Postea multarum princeps fuit haec monacharum.
Per vitae meritum, sub corde diu stabililum,
Christi digna domo fuit abbatissa Quadomo,
Mathildis regimen nullum tribuit sibi criinen,
Nec sibi nec multis pullo velamine cultis,
Recte* quod docuit, vivere dum potuit.
Plures instruxit monachas et ad hethera duxit.
Finita meta mundi, stet in ethere laeta,
Transeat ad cœlum, sprevit Veneris quia cœlum.
Mathildi desit, si quicquam criminis haesit,
Et condonetur si quid nocuisse videtur.
2
Hujus, Christe, tuae, pie rex, famulae miserere,
Quae vivons voluit normam pro posse tenere ;
Sed si contraxit quae posset culpa nocere,
Toile sibi culpam, quae nullam possit habere.
Huic abbatissae, quam carta refert obiisse,
Omnes est aequum solvere vota precum.
Quae, si credatur rotulo, quod testificatur,
Moribus enituit, femina sancta fuit.
Christo sacrata virgo fuit inviolata ;
Templum facta Dei, semper adhaesit ei.
Corpus servavit, mentem quoque non maculavit,
Quamvis hoc raro fecerit uUa caro.
Nam licet a tactu coipus servetur et actu,
Mens desideriis aestuat in viciis ;
Cogitât incestum, nec servat quid sit honestum ;
Quaeque cupit temere vult ea perficere,
Perque voluntatem corrumpit virginitatem,
Atque per illicitum pêne périt meritum.
1 . c Tecte » dans la copie.
2. « Il y a icy vingt-six vers omis, étant demi raturez, sans en pou-
voir lire un seul entier. »
XIP SIÈCLE. 237
Jam tamen haec meritae suscepit prœmia vitae,
De qua dictamus, [cui] pi a vota damus.
Jam nitet in cœlo, jam candida, jam sine vélo,
Divinis donis consociata bonis.
Religiosorum tamen illi turma virorum,
Ut nos carminibus, subveniat precibus.
Vertitur in cinerem caro per primam mub'erem ;
Non caro corrueret, ni muber fieret.
Femina formatur, hominum genus unde creatur,
Mortis principium, carnis et exicium.
Femina formatur, per quam vir decipiatur.
Heu ! facinus dirum, perdidit Eva virum.
Prodidit invitum data conjux prima marituin ;
Sumsit enim vetitum conjugis ob monitum.
Addit Adam tenebris amor et monitus muliebris ;
Prima cohegit eum mortis adesse reum.
Prima ruina mali conjux fuit Eva sodali ;
Sentimus meritum, scilicet interitum.
Omnis idem sentit vir, sentit femina, sentit
Infans, et juvenis spiritus atque senîs.
Hœc abbatissa, ceu monstrat cartula missa,
Sensit idem fatum, matre priore datum.
Sed quaret illa malis, quse casta fuit monialis;
Non sibi mors nocuit, vivere cum rapuit.
Per fidei cultum fuit ecclesiastica multum ;
Nunc virtus fîdim (?), credo, pepercit ei.
Si quid, dum vixit, maie fecit vel maie dixit,
Emundet facinus omnipotens Dominus.
140. Titulus sancti Michaelis de Heremo.
Anima sua et animae omnium fîdelium defunctorum
requiescant in pace. Amen, Oravimus pro vestris,
orate pro nostris, scilicet pro domno Ascone abbate,
lldeberto abbate , Johanne abbate , Aldoino priore ,
Johanne priore, Bartliolomeo monacbo, David prior,
I
^
"^38 ROULEAUX DES MORTS.
Bartholomeo monacho, Radulfo monacho, Gliterio
monacho, Rainaudo monacho, Raiiiaudo laico, Aime
rico monacho, Uguone monacho, Rainaudo monacho,
Ermengaudo monacho, Petro monacho, Jolianne
monacho , Guillelmo monacho , Johanne , Gisleberto
monacho, Gyroppla, Raginaldus monachus, Mau
ricins.
Perstat culpa gravis dictis augere favorem :
Lingua nequid verbis ullum prœstare valorem.
Mos est doctonim prolixe versificare,
Et quae nescierint sua carmina multiplicare.
Corporis exitium retinet deplangere curam,
Atque malœ vitœ vitam snperaddere puram.
Qui vivendo malus fuit, aut maie morigeratus
Versibus illorum fertur mansisse beatus ;
Spiritus est flendus, non corpus quod moriatur ;
Quod cinis a cinere, vermis de verme creatur,
Et quae nil juvat. Hanc mulierem laude beari '
In cœlis Christus jubeat sine fine locari. Amen.
Oravimus pro vestris. Orate pro nostris abbatibus,
cum ceteris fratribus.
141 . Titulus sancti Juhani de Prato.
Plurima Mathildis te laudat turba virorum,
Sed laudes hominis nequeunt dare régna polorum.
Cui sua facta nocent, nullius carmina prosunt ;
Cernit cuncta Deus, nec falli numina possunt.
Laudari tamen haec débet pro culmine moriam,
Ut per eam multi capiant exempla bonorum.
Nobilis et sapiens, se caste custodiebat;
Pauperibus dives, sibi vivere parca volebat.
Pax fuit atque salus, dum vixit, amorque sororum,
Quas magis exemplo quam vi depressit honorum.
His ornata bonis fuit abbatissa Mathildis.
XII" SIÈCLE. 239
Quae sibi subveniant, noceat ne callidus hostis,
Ut, cum summa dies claudetur, judice viso,
Cœtibus angelicis laudes canat in paradiso.
Oravimus pro vestris, orate pro nostris. Johannes
abbas, Eremburgis, Hodierna, Richildis, hae quaerunt
veniam.
142. ïitulus sancti Eutropii, martyris, alque Sanc-
tonicae urbis primi pontificis.
Anima ejus et omnium fidelium defunctorum per
misericordiam Dei sine fine requiescant in pace.
Amen.
Quod petitis vestris, placeat vobis dare nostris,
Scilicet Galterio, Ratbaldo, Berengario, Petro, Mar-
tine, Mainardo, Airaldo, Rannulfo, Benedicto, Ada-
laidi, Marise, Rainaldo, et aliis quam pluribus, quorum
scit nomina Deus.
Sorte beatorum fruitur cœtus monachorum ;
Nunc affliguntur, nunc viles despiciuntur ;
Pro cunctis orant, alienaque crimina plorant.
Viles, pannosi, Domiqo fiuut preciosi.
At qui ridetis, nichil ex ratione videtis :
Dampnant gementes vestras insania mentes.
Vobis ploratus*, gemitus, dolor immoderatus ,
Accedet ', fientes eritis tune ista luentes.
Sunt in mœrore monachi nimioque dolore,
Nil sibi fidentes, de judicio metuentes,
Expectant diram districti judicis iram,
Judicis adventum, quo quaeque retecta patebunt.
143. Titulus sancti Viviani Sanctonensis.
Si prœsens rotulus monachi de morte fuisset,
1. < Ploratis » dans la copie.
240 ROULEAUX DES MORTS.
Mors illius mihi monachi multum placuisset :
A monachîs vellem miindum nimis [vacuari],
Posset ut infernus contentus eis saciari .
Intrabunt alii regnum super aslra perhenne.
Sed solis illis debetur pœna gehennae
Sanctus enim Petrus
Illos arcebit ne cœlos ingredi[antur].
Deo
Primis temporibus veri sanctique fuerunt,
Et nichil in mundo monachi proprium lenuerunt,
Tota mente Deo semper servire parati,
Ex meritis vitae per mundum magnificati ;
Montes et silvas desertaque rura colebant,
Cumque suis rébus totum
Parcus erat parum victus vestitus eonim.
Nec fuit bis unquara mutatio grata locorum.
In cellis vitam soli stabiles heremitae,
Angelicae similem duxere per omnia vitae.
Ipsi, vitantes omnino superfluitatem,
Amplectebantur et amabant sobrietatem.
Quid dicamus? Virtus illis non defuit uUa,
Primis temporibus quos texit nigra cucuUa.
A nostris fuerat veterum modo vita sequenda,
Esset et a nostris eadem modo norma teuenda ;
Sed penitus vitam normamque patet periisse,
Quam supra dixi veteres monachos habuisse.
Altéra vita modo, sed et altéra norma tenetur,
Quae primae recta contraria fronte videtur,
Innumeras modo divitias monachi coacervant,
Quisque facit Ibculos, et cuncta recredita servant.
Sunt mercatores, redditque pecunia fenus.
Quando refert [unum] nummum nummus ' duodenus,
Atque, quod est pejus, rectores ecclesiarum
per olerum, per acervos divitiarum
n
1. La copie porte : « nuiiierus. x>
XII» SIÈCLE. 241
Inslabiles etiam per castra
Velato capite demissi ne videantur,
Quam concurrat (?) nullum
Aratra (?) mare nutrit quicumque
pletus totum consumit eorum,
For lia que portant olorem
Et naturali superaddunt illa calorem,
Unde implen
Quos liabitus monstrat quasi multum religiosos.
Cetera quœ faciunt, non est fas hic modo dici.
Ergo, musa, tace, quamvis mihi sint inimici; ^
A populo cupiunt sancti justique videri,
Quae sunt interius nolentes illa fateri.
Sed cum difFamet monachos genus omne malorum,
lUos precipue malus ambitus inflat honorum ;
Pontificatus enim demonstrat Sanctonicensis,
Quem voluit rapere vesania Cluniacensis.
Petro defuncto, non parvae religionis,
Et posito super aethereœ sedem regionis,
Nascitur in clero cunctos quœ * quœstio turbat :
Quis sit Sanctonicae successor episcopus urbis ?
Tandem consilio convenit clerus in unum,
Eiigit et de canonicis communiter unum,
In quo tanta quidem morum pollebat honestas,
Ut nil deesset ei quod am[ar]et tanta potestas.
De quo quam monaclii fecerunt perditionem,
In populo magnam simulantes religionem,
Dicere non possum, jam rolligero properante.
Lectori nunc sufficiant quae diximus ante.
Claris orta viris baec abbatissa Matbildis,
Contempto mundo, nupsit virguncula Christo,
Quœ vivens caste, per cetera prorsus honestœ
Exemplar cunctis fuit exbimium probitatis.
1. a CuQctis quo » dans la copie.
16
;g42 ' ROULEAUX DES MORTS.
Orate pro nostris, Gaufredo, pro Helia priore, Ful-j
caudo, alio Fulcaudo, Arnaudo, Bernardo, Alexandre,!
Ricardo, Giraudo, Fulcherio, Ramnulfo, Johanne,'
Petro, et pro omnibus aliis, Valeant monachae amicaej
nostrae.
144. Titulus sanctae Mariae Sanctonensis sanctimo-
nialium.
^
0 mortalis homo, casus reminiscere mortis,
Quana non evadet pulcher seu corpore fortis ;
Hac pueri juvenes pariterque scbcs gradiuntur.
Singula quid referam? quae carnea sunt moriuntur.
Haec abbatissa longo sub tempore vixit,
De veniente bonove malo Domino benedixit.
Dum fuit in pulla, de qua loquimur modo, veste,
Ut potuit se pro Christo famulavit honesie.
Quidquit habebat ea gaudens praebebat egenis,
Thesaurum in cœlo manibus faciens alienis,
Prospiciensque sibi, studio vitansque sagaci
• Ne manibus t'urum raperetur et igné voraci,
Produxit vitam dum vixit ad omnia castam.
Talibus ornata, subiit mortis tameu hastam.
De cujus morte grex ejus abere dolorem
Noscitur immensum; tantum portabat amorem !
Semper in exempluni pariter nos hanc habeamus,
Conregnare Deo factori quod valeamus.
Quidquit adest nobis tribuat Deus ipse necesse.
Ad hanccum sanctis cœli annuat esse. Amen.
Orate pro fidelibus defunctis, scilicet pro domna
Constancia abbatissa, Jeburgis abbatissa, Hersende
abbatissa, pro domna Florentia abbatissa. Forma de-
canaj Ridiilde priore, Eremburge, Ascelina, Adela,
Petronilla, Agne, Maximilla, Hylaria, Gersende, Ade-
laide, Josberga, Hyrtrude, Adelaide, Hersende, Au-
XII' SIÈCLE. 243
gaude, Saturnina, Sibilla, Maria, Senegunde, Gisla ,
Hydegard, Amelina, Adenor, Anastasia, Dia, Christina,
Dea , Ascelina, Emma, Ermengarde, Fulquend, et
omnium aliarum quarum nomina Deus scit. Adam ,
Helias, Constantinus , sa[cerdote], Rotbertus, et pro
Gaudone comité.
Versus abbatissae
Cum caro nostra lutum, vermis, cinis efficiatur,
Non est mirandiim si morti subiciatur,
Et si post mortem cinis in cinerem redigatur.
Ast hoc mirandum, cum norit quod moriatur,
Quœ valet in vita bona cur homo non operatur,
Res homo mortahs cito transit et adnichilatur,
Nec hcet ut rursus in munJum regrediatur.
Tune juxta meritum merces vel pœna paratur ;
Gloria fit merces, ubi vita salusque moratur,
Ignis tormentum, cui finis inesse negatur •,
Ardores illos tormentaque non moderata
Spero quod evadet haec abbatissa beata,
Cujus mors nobis per cartam notificata,
Gujus sunt etiam per eandem gesta relata.
Ipsa fuit Christo sub religione dicata;
Vifginitate quidem sua sponsa fuisse probata.
His igitur meritis, ut opinor, ad astra levata,
Gaudet in aeternum cum virginibus sociata ; *
Si nundum gaudet, quasi non bene purificata,^*
Quae Ghristum peperit, sit ei defensio grata. •
Est manifesta satis humanœ debilitatis,
. Cunctis difficilis, conditio fragilis.
Corruit omnis homo pro gustato maie pomo ;
Nam nisi pro pomo non moreretur homo.
Mors fuit ipsorum patrum mala culpa priorum,
Et nos qui sequimur illud idem patimur
244 ROULEAUX DES MORTS.
Omnis, indignum facinus, crudele, malignum,
Per quod ceu fumus et veliit umbra sumus.
Nunc vitœ metas incurrit quœlibet œtas,
Mors perimit juvenes, et rapit ipsa senes.
Pauper, famosus, ignobilis et generosus
Propter Adae meritum teudit ad interitum.
Mundus vastatur per mortem quœ dominatur ;
Cuncta ruunt citius, sed meliora prius.
Hoc etenim clare potes in Mathilde probare :
NuUa fuit melior, postera sive prior.
Quicquid virtutis dat vere dona salutis,
Totum continuit, intégra virgo fuit.
Sed quamvis talis praephata fuit monialis,
Mater virgo Dei, quaesumus, adsit ei.
145. Titulus sancti Leodegarii Comniacensis ec-
clesiae.
Nescio quid scribam de tam sacra moniali ;
Nescio quid dicam de virgine tam speciali :
Nam si sic vixit ut primitus intitulatur,
Nosco procul dubio quod in alta sede locatur.
Nam si sic vixit ut monstrat epistola prima,
Nosco procul dubio quia non descendet ad ima.
Anima sua et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Oravimus pro vestris,
orate pro nostris, scilicetpro domno abbateGirberto,
Guillelmo abbate, Amplardo monacho, Alaimundo
monacbo, Bernardo monacho, Asxo monacho, Ber-
nardo monacho, Franchone, Petro monacho, Lai-
mundo monacho, Stephano monacho, Bernardo laico,
Petro laico, Constantinus archidiaconus , Bernardo
priore laico, Ugo monacho, Ugrio laico, Aivertus mo-
nachus, Lambertus monachus, Ramnulfus, Elias mona-
chus^ Willelmo laico, Constantino laico, Galvai laico.
^
XIP SIÈCLE. 245
146. Titulus sancti Pétri Engolismensis.
Vestrae Mathildi post mortem inde (?) detur,
Quam bene proraeruit, merces sibi multiplicetur.
147 Titulus sancti Ausonii martyris ejusdem urbis.
Animée omnium fidelium Dei per misericordiam
requiescant in pace. Almodis, Adeladis, Germana,
Ainaldis, Garsendis.
Versus.
Si moriatur anus, non est plangenda puellis :
lUaium votis haec inimica fuit.
Quippe dolebat anus, si quas vidisset amari.
0 Causa fuit livor : nuUus amabat eam .
Est serpens inter ranas anus inter amantes : v
His serpens, illis insidiatur anus.
Haec obiit, laudate Deum, gaudete puellae,
Jam modo liberius vivere quaeque potest.
Iterum versus facti post pocula vini.
148. Titulus sancti Amandi, praesuliseximii.
Oravimus pro vestris, orate pro nostris, pro domno
Francono abbate, Algerio abbate, Ramnulfo abbate,
Constantino priore, Iterio priore, Jolianne monacho,
Stéphane monacho, Ademaro monacho, Ramnulfo
monacho, Arnaldo monacho, Petro monacho, Gau-
berto monacho, Iterio clerico, Iterio laico, et aliis
amicis nostris quorum nomina Deus scit. Amen.
149. Titulus SoUemniaci cœnobii apostolorum Pé-
tri et Pauli honore dicati.
Oravimus pro vestris, orate pro nostris, pro domno
Aldoino, Rotberto, Guidone, Ademaro, abbatibus;
Petro , Bernardo , Geraldo , Aldegario , Gaufredo ,
246 ROULEAUX DES MORTS.
Asterio, Bernardo, Gauberto, Bemardo, Stéphane,
Arnaldo, Stéphane, Ubih, Gauberga, et ahis quorum
nomina scribantur in cœlis.
150. Titulus sancti Pétri Millebecci.
Rollifer, audito, non débet versificari,
Quisquis pro Domino cupit hic bene m„ tificari.
Rollifer, intueor vatcm non esse jocundum :
Pallidus et mœrens jactat se tempnere mundum.
Rollifer, haec scribo dum pello gaudia mentis,
Nam timeo nimiimi gladium Domini venientis.
Rollifer, evadis; résonant jam signula \espris,
Sed precor hue ad nos venias his rite peractis.
Orate pro fratribus noslris , Petro abbate , ArSlido
monacho, Martine monacho, et ceteris.
n
1 51 . Tiiulus sanctorum apostolorum Pétri et Pauli
Botavillae.
Oravimus pro vestris, orate pro nostris. Anima ejus
et animœ omnium fidelium Dei defunctorum, in Christi
nomine, requiescant in pace. Amen. Pro domno Dal-
matio abbate, Iterio abbate, Guione abbate, Leutaudo
priore, Aino, Stéphane, Willelme, Arberte, Ugone,
Giraudo, Bernardo, Arnaudo, Aemare , Willelme,
Stéphane, Bernardo, Gaufredo, Aimerico, Iterio, Gar-
drade, Iterio, Ugone, et aliis quorum nomina Deus
scit.
Versus dectoris Betevillœ.
Et miser et miscrae mortis mortalis hiberis (?),
Quando quidem mortis crudeli lege teneris.
Quid prodest igitur si diviciis cumuleris,
Argento, gemmis, auro, qno si pocieris,
Vel si pro sociis preciosa veste tegeris,
I
^
XTl" SIECLE. 2ltl
Si tandem tandem mortis jaculo ferieris?
Nescis cui linques thesaurum cum morleris :
Cur miser affectas hœc unde dehinc crucieris,
Ni bene, dum vivis, res ipse tuas modereris?
Quid tibi proficiet, mundum si forte lucreris,
Si post hœc animœ detrimentum pacieris ?
Dum licet, infelix, quare tibi non misereris?
Pœniteas, si quod fecisse malum memoreris,
Et ne praesumas prœsumere quod prohiberis ;
Sed da paiiperibus large quod habere videris.
Consilium nostrum si forte tenere proberis,
Judicis in dextra cum salvandis statu eris,
Et post cum sanctis cœlesti sede frueris.
Quid sis vel fueris, Mathildis morte moneris,
Cui veniam, si quid deliquit, forte preceris.
1 52. Titulus sancti Florentini Bonaevallis.
Anima ejiis et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Oravimus pro vestris,
orate pro nostris fratribus defunctis, Roberto abbate,
Galterio abbate, Rogerio, Garino, Constantino, Guil-
lelmo, Guillelmo, Guidone, Radulfo, Radulfo, Herveio,
Loesfentco, Odone, Herberto, Rolberto.
153 Titulus sancti Eparchii Engolismensis.
Anima ejus et animée omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris defunctis,
pro Gaufredo abbate, pro Siguino abbate, pro Mai-
nardo abbate, pro Iterio monaclio, pro Geraldo mo-
nacho, pro Aizone monacho, pro Ademaro monacho,
pro Stepbano monacho, pro Arnaldo monacho, pro
Rotberto monacho, pro Arnaldo monacho laico, et
aliis quorum nomina Deus scit.
248 ROULEAUX DES MORTS.
1 54. Titulus sanctae Columbae, virginis et martyris,'
et sancti Lupi prœsulis.
Quod vestrae petitis , precamur itidem iiostris,
Wilencho abbati, Arnulfo abbati, Frederio monacho,
Hugoni monacho, Gisleberto monacho, Bernardo mo-
nacho, Herberto monacho, Petro monacho, Stephano
monacho, Odoni monacho, Rodulfo laico, et pro cun-
ctis fidehbus Dei defunctis.
155. Titulus sanctae Mariae adque sancti Benedicti
NantoHensis cœnobii.
Ora\imus pro vestris, orate pro nostris, pro Aime-
rico abbate, pro Petro abbate, pro Arnaldo abbate,
pro Audeberto abbate, pro Fulchone monacho, pro
Stephano monacho, pro Arnaldo monacho, pro Petro,
pro Iterio, pro Arnaldo, pro Petro monacho, pro Gon-
stantino laico, pro Petro monacho et laico, pro Erme-
negardis femina, pro Béatrice femina. Anima ejus et
animae omnium fidelium Dei defunctorum per mise-
ricordiam Dei, in Christi nomine, requiescant in pace.
Amen.
Il
156. Titulus sancti
praesulis.
Salvatoris sanctique Genulfi
1 57. Titulus sancti Salvatoris mundi sanctique Gil-
dasii Dolensis.
Quaesumus, Domine, pro tua pietate miserere animœ
famulae tuae, et a contagiis mortalitatis exutam in
aeternae salvationis partem restitue. Orate pro nostris,
pro domno Durando abbate, Otberto abbate, Hugone
abbate, Mascelino abbate, Constantino monacho, Gi-
XII' SIÈCLE. 249
raudo monacho, Arberlo mouaclio, Gofîrido monacho
laico, et pro aliis multis.
1 58. Titulus sancti Pétri Insulae Germanicai.
Anima Mathildis abbatissîE et aninice omnium fide-
liiim defunctorumrequiescant in pace.Quodnos vestris,
idipsum impendite nostris, \idelicet abbati Bernardo,
ipsiusque successori Gausmaro, Odoni armario, Asce-
lino, Roberto et Rodulfo, ceterisque defunctis nostris
omnibus.
1 59. Titulus sanctae Mariœ Noviandi.
Anima ejus etanimœ omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris, pro
Henrico abbate, Engelberto le\ita monacho, Ste-
phano monacho, Henrico monacho c, Widone, Gei-
lero, Hugone, GunsceUno laico, ceterisque.
160. Titulus sanctorum Sebastiani martyris, Grego-
rii papae, Medardi episcopi, apud Suessionem.
Quod fragili cursu facili sit terminus œvo
Mors aperit, mors ense ferit tôt milia sœvo,
Dumque ferit, feriendo terit, nec parcere quaerit;
Non meritum videt, aut gemitum pensât repetitum.
Hanc teneri subeuntpueri, subit apta juventus,
Hanc sapiens, rudis et faciens qaidvis violenius;
Pauperibus vel divitibus domus una paratur.
Rex etiam frustra veniam sub morte precatur ;
Sic modicos et magnificos eadem premit urna.
Dumque premit, nichil esse gémit se vita diurna.
Ergo docet mors, quando nocet, mors ut caveatur,
Utque, Deo miserante, reo medicina petatur,
Quœ quoniam praestat veniam reparatque fidelem,
Pro maculis ut non jaculis uecis afficiatur,
Si quid ei fuit igné Dei quod discutiatur.
250 ROULEAUX DES MORTS.
Item.
Stella, parens, que, labe carens, solem generasti,
Sume precem, confunde necem, quam praecipitasti.
Item.
Virgo reum, pariendo Deum, quae salvificasti,
Virgo Dei, spes nota rei quem vivificasti,
Pande pium matri gremium primi patriarchae ;
Ut niteat fac, ut vigeat deitatis in arce ;
Virginibus, data virgo quibus fuit ista magistra,
Consilium fer et auxilium, removendo sinistra.
Item.
Virgineis precibus niveis da, virgo, choreis
Omne datum quodcumque ratum facit esse beatum.
161. Salvi Gandenses, salvi sint Blandinienses.
Scolares.
Nulli dicendum cur sit nobis moriendura :
Pocula nam sseva cunctis hœc miscuit Eva ;
Suasu serpentis primi commissa parentis
Sentimus cuiicti, gustando pocula leti.
Ergo si vita cessit Mathildis ab ista,
Non admiremur, praecessit, nosque sequemui
Quam Deus haut sinat horrendos sentire gehennae
Ignés ; ad regnum sed ducat, quaeso, perhenne.
162. Titulus sanclorum martyrum Crispini et Cri-
spiniani Suessionensis.
Anima ejus et animae omnium fideliumdefunctornm
requiescant in pace. Amen.
1 63. Titulus sanctorum apostolorum Pétri et Pauli
Consiacensis ecclesiae.
Anima ejus et animœ omnium fidelium defunclorum
XII= SIECLE. 231
requiescant inpace. Amen. Orale pro nostris, Gode-
schino, Berengerio, Jolianiie, Alberto, et pro omnibus
aliis fratribus et sororibus nostris.
1 64. Titulus sanctse Marioe Columbensis.
Oravimuspro vestrisdefunctis, orate similiter et vos
pro nostris, Beringerio, Gotfrido, Gauterio, Herberto,
abbatibus; Gathone, Alberto, Widone, Girelmo, Al-
berto, Teobaldo, Willelmo, Gisleberto, Isembardo,
Rotberto, Winemaro, monacliis, et aliis defunctis fra-
tribus vel benefactoribus nostris.
165. Titulus sancti Pétri Fossatensis.
Parlem beatoe resurrectionis oblineat anima ejus \i-
tamque œternam habere mereatur in cœlis. Amen.
Orate pro nostris, pro domno Burlcbardo monacho
comité, pro domno Rainaldo monaclio episcopo, Guil-
lelmo monacho comité, Odone abbate, item Odone
abbate, Gulferio abbate, Hilduardo monacho, Gui-
lelmo monacho, Hildrico monacho, Hugone monacho,
Athone monacho, Odone monacho, Gunterio mona-
cho, Guifredo monacho, David monacho, Andréa
monacho, Petro monacho, Rainerio monacho, Cla-
rembaldo, et aliorum quorum nomina Deus scit.
166. Titulus sancti Germani Parisiensis.
Anima ejusetanimse omnium fidelium defunctorum,
in Christi nomine, requiescant in pace. Amen.
Quod vestris petitis, persolvite subtitulatis :
Childeberto, Gothranno, regibus ; Rotberto, Petro,
Isembardo, abbatibus; Gislemaro, Alberico, Girardo,
Gualcherio, et reliquis quorum nomina Deus scit.
252 ROULEAUX DES MORTS.
167. Titulus saiicti Thomae Sparnonei)sis cœnobi?
Anima ejus requiescat in pace. Orate pro nostris,
Olberto et Guidone.
168. Titulus sancti Pétri Carnotis.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescantinpace. Amen. Orate pro Eustachio, et pro
Rainbaido et pro omnibus aliis.
169. Titulus sancti Maglorii Parisiensis. ,
Gaudeat in cœlis ; ibi nam fuit ista fidelis, ^^^ll
Non habuit vile studio quod rexit ovile. ^iHI
Hmc modo laetatur, Dominum supplexque precatur, ^^
Ut solito more Leviathan servet ab hore.
Nostris defunctis petimus vos subveniatis :
Urdrico, Haimone, Ascelino, Alfredo, abbatibus ;
Walterio, Danieli, Ebroino, Bernardo, Frodoni, Ar-
nulfo, Mainardo, et ceteris omnibus.
170. Titulus sanclae Mariae Parisiensis.
Quilibet ex nobis plene si discutiat rem,
Quilibet inveniet quare de rotulo nichil ad rem.
Hic labor et vàcuus et inutilis esse videtur :
Mortuus omnis habet quod vivus quisque meretur.
171. Titulus sancti Pétri Resbacensis cœnobii.
Anima ejus et animœ omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Orate pro defunctis abba-
tibus et monachis nostris.
Dum lego sudores, dum mecum tracto dolores,
Quos rex sustinuit qui miseros coluit;
Dum recolo mortem qua[m] pertulit in cruce fortem
Mortuus unus homo, vivat ut omnis homo,
XII« SIECLE. 253
Non video flendum, non mortis sorte dolendum,
Mors quoniam periit, lex gratus * interiit.
Quam bonus hic sanguis, quo lœlifer occidit anguis,
Quo mala tôt pereunt, quo bona tôt redeunt !
Dicam quid mirum, tamen hoc non sit tibi mirum,
Nec, lector, reprobes quod ratione probes.
Mors bene viventi, mors fit Pascha sapienti,
Qua mundi tenebras transit et inlecebras ;
_^ Deserit et vallem meroris, adit quoque callem
Quo venit ad requiem perpetuamque diem.
Si sic hsec vixit ut praesens pagina dixit,
Moribus eximiis praedita vel studiis,
Multum Icetatur ; sic nobis mortua fatur :
Gaudeo quod careo pondère corporeo.
Ni separaretur a nobis, ni moreretur,
Pax ubi summa, piam non coleret patriam ;
Non lœtaretur, non optata frueretur
Sponsi Isetitia, clara pudicitia.
Omnes flores*, dilectse, dico, sorores,
Quae raatrem gemitis, quae lacrimis fluitis,
Tendite post matrem, post castam currite matrem,
Devotis studiis, moribus atque piis.
Dilectae nobis, petimus sint prospéra vobis,
Mathildique quies et sine nocte dies. Amen.
172. Titulus sancti Pétri Caziaci.
Anima ejus et ariimae omnium fidelium defuncto-
rum requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris,
Johanne, Rotdulfo, Rotberto, Ayberto, abbatibus;
Gisleberto, Warino, Fulcoino, Petro, Rainaldo, mo-
nachis; Tetbaldo, Stephano, comitibus; Fulberto ,
Tetbaldo, Bernardo, Herberto, Lamberto, laicis.
1. Il faut peut-être lire : « Lex necis.
2. Ce passage est évidemment altéré.
254 ROULEAUX DES MORTS.
173. Tituliis saiîcti Ferreoli Solmacensis ecclesiic.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum,
in Christi nomine, requiescant in pace. Oravimus pro
vestris, orate pro nostris, Odone et Widone, abbati-
bus ; Gislefredo et Ingerberto , ceterisque nostris fra-
tribus cunctisque defunctis fidelibus.
Si taliter ut dicitis vixithaec virago, nonnostraprece
ipsa, sed nos indigemus ipsius ope. Constat enim eam
ascendisse cœli culmina, quae sic vixit adliuc in terris
posita, nec lugenda est quasi mortua, quae semper Deo
studuitmente servire devota. Quare siccentur lacrimae,
nec doleatur de ipsius morte, quia, quae bene vivendo
multum profuit, in cœli curia posita, quibus voluerit
auxiliari poterit. Parcite, inquam, sanctimoniales, a
fletibus, et congaudete vos in cœlis haber e adjutricem,
quam in terris meruistis habere matrem. Nos vero, dé-
bita caritatis solventes, Dominum exoramus ut quic-
quid haec vestra mater deliquit (neque enim homo est
sub cœlo qui faciat bonum et non peccet) miserentis
Dei pietate deleatur.
174. Titulus sanctae Mariae Suessionensis.
Vestrae Malhildis obitum cum nostra Malhildis
Audisset, doluit, nec lacrimas tenuit;
Admonuitque chorum supplex humilisque suorum,
Ut ferrent secuni munia digna precum ;
Mathildis, dico, quai divite gaudet amico,
Quae cor virgineum servat amando Deum.
Has abbalissas, uno sub nomine niissas,
Uniat in requie, qui dator est veniœ.
Nostra tamen juvenjs vivat modo, postea plenis
Fructibus ante Deum laeta sequetur eum.
XII« SIECI.E. 255
175. Titulus raartyrum Gervasiiet Protasii Suessio-
nensis matris ecclesiae.
Versus scolares.
Per speciem morum graditur spes certa laborum :
Namque bonis larga, solo de crimine parca,
Luxque niteris mundo Mathildis, honora virago,
Cui se devovit virgo sanctissima novit.
Incutiens morsum, cessit mors puisa retrorsum.
Hœc caste vivens, sponso conjuncta fideli,
Exoptata diu mereatur gaudia cœli.
Ergo per bas laudes pietas tua suscilet aures,
Atque Deo miserante reo medicamina dentur,
Ut plus quam meruit sibi praemia multiplicentur
Item.
O coutuibatae desolataeque sorores,
Questus et luctus retinete piosque dolores.
Jésus Ghristus enim, qui nùtu cuncta creavit,
Quique crucis ligno discrimina nostra piavit,
lUam suscipiens cœlesti sede locavit,
Angelicisque choris misera tus eam sociavit.
Ipsum pro nobis, Mathildis honora, precare,
Ut nos post mortem vitam mereamur habere.
Orale pro nostris, Tebaldo, Hugoiie, Manasse, epi-
scopis; Hugoiie decano, Ansoldo, Odone, Alexi, Gar-
nero , canonicis ; et pro ceteris fratribus noslris.
Amen.
176. Titulus sancti Nicolai de Vedogio.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Oravimus pro vestris,
orate pro nostris, Letbaldo abbate, Pétri, Hagano,
Radulfo, Tetbaldo, et omnibus aliis quorum Deus no-
mina soit.
286 ROULEAUX DES MORTS.
177. Titulus ecclesiae sancti Johannis Baptistœ Lau-
dunensis sanctimonialium.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant cum Cliristo in pace. Orate pro nobis, et
nos pro vobis.
178. Titulus sanctae Mariae Laudunensis ecclesiae.
i
Nec parcis dominis, nec parcis, mors, dominabus;
Omnia mortificas, exceptis, mors, animabus.
Felices animae, quae lanta dote beantur
Quod, moriente suo collega, non moriantur,
Sed pietate Dei cœlestibus associantur.
[nter felices animas reputavimus istam,
Quae pro cœlesti vita neglexerit istam.
Lauduni florem, mundo ploramus abisse
Nostrum pastorem, divina putamus adisse.
Paruimus vobis, peragendo vota petita,
Et nostris eadem solvat dilectio vestra .
1 79. Titulus sancti Vincentii Laudunensis.
Jussa Dei violando, rei periere parentes,
Unde ei sunt fynerei * similes morientes.
Femineo gustu subeo mortem maculatus,
Virgineo partu redeo fioque beatus.
Virgo, pias, ne deficias, compesce querelas;
Non sacias tua per socias, sed vota révélas.
Parce, precor, non iste décor vult ferre labores;
Parce, precor, non contere cor per mille dolores ;
Non periit tua, sed petiit cœlestia, mater ;
Non periit, sponsum petiit gaudens tua mater.
Oravimus pro vestris, orate pro nostris, domno
Elinando episcopo, Roricone episcopo, Piainero ab-
%
1. Sic.
n
XIP SIECLE. 257
bâte, Rogero abbate, Gozuino monacho , Roberto
monacbo, Gerardo monacho, Gualtero, Alrico, item
Alrico, Ralduino, Emmone, Rodulfo, Godefredo, Rai-
naldo, et aliis multis quorum nomina Deus scit.
180. Titulus sancti Pétri Avennatium puellarum.
Qui régis orbeni dasque salutem, rex bone regum,
Christe, fideli da mulieri régna polorum,
Et super aethera dona manentia prsebe sophia.
O genitrix pia, digna per omnia, virgo Maria,
Hanc hominum prece fac requiescere régis in arce.
Tu, Petre claviger, orbis et arbiter, esto magister,
Fraudeque crimina dœmonis haec quia multa patravit,
Esto levamen, tu placidus tamen istius. Amen.
Nomina, si nossem, defunctarum titulassem.
Requiescant in pace.
181 . Titulus sancti Pétri Altivillaris.
Ponlificis magni clarissima virgo Mathildis
Laude bona peperit imitabile pignus amicis
Virginibus, per quod régis subeant himeneos.
Hœc, ut enim docuit per prima volumina pellis,
Circumplexa Syon circumdedit ariete primo,
Nec mora prosiliens ejus super ardua turrem
In virtute Syon mox virgineum posuit cor,
Distribuitque domos, et verbo dixit amico.
Altéra progenies audire velut bene posset ;
«HicDeus, hic Deus est, Deus hic sine temporenoster. »
Quo sermone brevi dicto, penetraha magni
Clara sacerdotis intrat Jerosolimitani.
Et quia lege pari par debuerat sociari,
Mox ratione data per pontificalia signa,
Non viduam, non abjectam, non se meretricem
Dixit, et ostendens quam texuerat sibi vestem,
Nam sibi texuerat variam, mox corpus obumbrat
Yirgineum régis, et toto pectore régis
17
258 ÏIOULEAUX DES MORT
Pectus et os haurit, ac imagine spirituali
Inclinata die média cum proie Mariae
Pascitur atque cubât et ei se recta supinat.
Hsec vos virgineae vexilla pudica choreae,
Has aquilas digitis victoribus édile campis ;
Querile de cœlo delapsum gnotisealton,
Nec post ite gregis vestigia, pascite magni
Agnas pontificis, haedos nunquam videatis,
Utque, quod est séraphin natura spirituali,
Gratia det vobis natura spirituali .
Aerias nubes archangelicasque cohortes.
Virgineis alis transcendite viscera summi;
Pertrectate patris, et verbum nobile patris
Virgineis gremiis infundite ; nec paveatis,
Nam capreae quamvis et hinnulo * similis sit,
At per aromaticos montes salit, et pede sancto
Ocius occurret, ut vos cum matre coronet.
Item versus.
Gloria, pompa, decus, regnum, facundia, luxus,
Stirpis nobilitas, libertas, fama, voluptas
Garni quandoque quid proficiunt moriturae?
Occidit omnis homo, carnis putrescit origo ;
Nam feno similis semper labat, et fugit orbis;
Floret, siccatur, rarescit et adnichilatur.
Hanc nec lugere poterit sortem cohibere,
Nec reparatur dum lacrimatur vita cadentis,
Sed renovatur, dum lacrimatur, causa doleiïtis,
Desine lletus fundere, cœtus, de nece matris,
Quam sibi junxit dextera summi lucida patris.
Nam bene vixit, jus et amavit, quomodo pandit
Cartula praesens, cuncta recordans facta Mathildis.
Itemque.
Quid tibi, mors fera, parcere nescia, die, rogo, quaeris?
%
1. La copie porte « hinuleo. s
XIP SIÈCLE. 259
Insaciabilis, inrevocabilis, omnia tollis,
Nec juvenilia flore viventia corpora spernis,
Sed tua vulnera membra per omnia prodiga spargis;
Sed licel aspera sit tua sors nimis et metuenda,
Prœmia dividit et sua munera cuique reponit,
Suppliciumque reis fit et ardua gaudia justis,
Cœtibus haec quorum mulier societur in aevum.
Alioquin.
Tempora temporibus dum trudit labilis annus,
Déficit et moritur caro quge vixisse videtur.
Exitiale malum dédit hoc spes vana parentlim,
Qui divos fieri se sunt a daemone lusi.
Sed vere constat et vera scientia monstrat
Hinc bene sublatum, nec iniqua morte solutum,
Corpore finiri, vivum post funus haberi.
Ergo, rima, metum fuge ; fletus, turba sororum,
Re[j]ice, nec matris hujus de morte queraris :
Nam si re fuerat quod verbo Uttera signât,
Cœtibus angelicis sociatur, nescia mortis.
Preterea. ^^Bj
Quid fles, mortalis? cur quae mortalia quaeris?
Stat lux quaeque gravis, stat viduata bonis.
Perdidimus rerum jam vera vocabula du dum :
Pax habiit terris, verus amor fidei,
Justiciae cultor nusquam, bonitatis amator ',
Nemo Dei quae sunt, quae sua quaerit homo.
Vultus quippe bonus magis ac bona mens retinetur ;
Vivere pœna bonis, gloria summa malis.
Mors est sanctorum requies cum fine piorum ;
Est aeternalis mors ea pœna malis.
Dum vixit cultrix Christi, quia vixit amatrix,
Est sibi parta quies Iseticiœque dies.
Sit vestris requies et nostris gloria perpes
260
ROULEAUX DES MORTS.
Iterum.
Actibus his vanis repletus mundus inanis
Omnis vanescit et vanescendo iiquescit.
Vertitur in cinerem quod gignit terra per orbem,
Omnis homoque cinis vertitur in cinere.
Istaque* sicut se peccasse soit aptet apud se.
Nam bene qui moritur in cœli sede locatur.
Orate pro nostris, Nochero abbate, Goderano ab-
bate, Norjoido abbate, et pro aliis omnibus, pro mo-
nachis, Ricbero monacho, Balduino monacbo, Wil-
lelmo monacbo, Girardo, Albodo, Godefrido, Hugone,
Milone, Girardo, Hugone, et pro aliis omnibus de-
functis.
1 82. Baptistse Christi Jobannis titulus Suessioni in-
posîtus, ritmice compositus, bic breviter inscribitur.
Vestra Mathildis obiit,
Communein legem subiit.
Si quid gessit in corpoie
Pravum atque inhoneste,
Hoc gémit nunc miserrime,
Et a vobis praesidium,
Quibus fuit subsidium,
Quserit et multum postulat,
Ut vota vestra sentiat.
Ergo votis et precibus
Subveriite reatibus,
Quse commisit in actibus,
Ut jungatur cœlestibus.
Nosque illi sufFragium,
Gunctis defunctis debitum,
Impendamus devotius,
1. La copie porte « Ista quœ. »
XIP SIÈCLE. 261
Ut siiccurratur citius.
Necnon ut, Christi matris precibus,
Adnumeretur cœtibus,
Deum semper laudantibus.
Vosqiie, ut nos, piissime,
Nunc Deum intercedite,
Ut nostris det confratribus
Quod vestris consororibus
Largiri exoravimus,
Scilicet pro abbatibus Odone et Rogero, Alberto et
Bernardo sacerdotibus, Hiigone et Ebrardo diaconis,
Bertino et Rainoldo subdiaconis,
Et ceteris pro omnibus,
., Vestris orationibus,
Ut fruantur cœlestibus,
Pulsate Christi gratiam,
Ut consequantur requiem,
Fidelibus repromissam.
183. Titulus sancti Dionisii Ariopagitse.
Laudibus humanis non est laudare necesse.
In vita cujus laus fuit ipse Deus.
Sed quia peccantis minus est laus congrua sanctis,
Laus fuit ipsa Dei, laus sit et ipse sui.
Verum mirari decet hanc nos, hanc imitari.
Ut super astra poli consociemur ei.
Quae vos, dum vixit, cœlesti dogmate struxit,
Implendo factis ore quod admonuit.
Ast quoniam nemo fit tutus ab hoste raaligno,
Quem non inficiat vel tenuis macula,
Vestris orastis precibus succurrere functis;
Solvimus bas illis, basque rogamus et bis :
Dagoberto, Rotberto, Karolo, Philippe, regibus;
Hugoni, Ivoni, Alberto, abbatibus; Odoni, Herberto,
Dalmatio, Girardo, monachis; Goscelino laico.
262 ROULEAUX DES MORTS.
1 84, Titulus sanclœ Mariœ Argentoilensis ecclesiix
Sit tibi, Mathildis, requies super ardua cœli,
Et quod peccasti mundet pia gratia Christi.
Quos rex in cœlis, sicut petit ordo fidelis,
Collocet seternis cœli super astra supernus.
Anima Mathildis fruatur gaudiis cœli. Orate pro no-
stris, Adelaidi abbatissœ, Basiliœ abbatissae, Ceciliamo-
nacha, Adela monaclia, Helvidis monacha, Itisburga
monacha, Hilild monacha, Gela monacha, Helvidis
monacha, Adelaid monacha, Emerindis monacha.
Mors, gladius vibrans, animam cum corpore vastans,
Amisit vires, Dominum dum sœva perurget.
Cum Dominus simplam mortem gustavit ad umbram%
In nobis duplicis disrupit vincula mortis.
Subveniemus ei, vos noslris subveniatis.
185. Titulus sancti Johannis Baptistae in suburbio
Carnoti.
Anima ejus et animée omnium fidelium defuncto-
rum, in Cliristi nomine, requiescant in pace. Orate
pro nostris, Balduino, Stephano, Benedicto.
186. Titulus sancti Pétri Nielfae veteris.
Anima ejus et animse omnium fidelium defuncto-
rum, in Christi nomine, requiescant ip pace. Amen.
Gauterio abbate, Hugo monachus, Ingelbertus mona -
chus, Fulco monachus, Amalrico monacho, Bernerio
monacho, et ceteris. Guillermus monachus.
187.Titu'us ecclesise Baltildis adque Mariae.
Virginibusque suis, aliarum lax^ monacarum.
1, Ce mot est fort douteux. On lit dans la copie : a ad'bram. »
2. Pour « lex a?
XII» SIÈCLE. 263
Nomine sub Domini Galensis abbatissa salutes,
Judicis adventum quae prosint ante tremendum.
Larga Dei famulis fuit abbatissa Galensis ;
Supplice cum corde clamabat nocte dieque :
Eslo Deus nobis cunctis, indulge malignis ;
Nomen pandatur Mahidis cum vocabatur :
Quam cupiant omnes sibi sociare fidèles.
Orate pro sororibus nostris, Tebelina, Berta, Odela,
Duda, Ermengardis, Ermengardis, Roscelina, Berta,
Havidis, Berta, Ricildis, Halvidis.
188. Titulus sancti Pétri Latiniacensis.
Anima ejus et animse omnium fideliumdefunctorum,
in Christi nomine, requiescant in pace. Amen.
1 89. Titulus sanctae Mariae sanctique Stephani pro-
tomartyris Meldensis ecclesiae.
Versus Gonberti.
Caecus amor mundi fit causa malis pereundi,
In quo securus non vivet homo moriturus.
Nobilitas, census, species, facundia, sensus,
Praedia, censuras, primatus, praepositurœ,
Vina, dapes, vestis, seu quicquid in orbe potestis,
Mox elabuntur, neque nos in fine sequuntur.
Carmina vel prosae, quae fiunt ridiculosae,
Nil prosunt vobis, et sunt quasi ludicra nobis.
Non ostentator monachus neque versificator
Subvenient aninaae, cui non sunt carmina curae ;
Sed veniam donet Deus et super astra coronet,
Ac imploremus lacrimis meritisque rogemus ,
Ut sit ei requies illa suprema dies.
Orate pro nostris, videlicet Waltero episcopo, Ar-
nulfo decano, Bernerio archidiacono, OUarido cantore,
Ollando prseposito, et ceteris.
264 ROULEAUX DES MORTS.
1 90. Titulus sanctae Crucis sanctique Faronisepiscopi
et confesso^'is Meldicae urbis.
Anima ejiis et animae omnium fidelium defuncto-
riim, in Christi nomine, requiescant in pace. Amen.
191 . Titulus ecclesiae beat! Dyonisii Remensis.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Oratepronostris,Gervasio,
Manesse, arcbiepiscopis ; Guausberto abbate, Airico,
Algaldo, Fulchrado, Erlebaldo, Stephano, Ailulfo ,
Gualtero, Hairico, Guitero, Petro, et ceteris.
192. Titulus sancti Nichasii Remorum arcliiepi-
scopi.
Anima ejus et animae omnium fidelium defuncto-
rum requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris,
Remigio, Jobanne, abbatibus ; Gausberto priore, et
ceteris.
193. Titulus sancti Remigii Francorum apostol
Ut feni flores, arescunt carnis honores ;
In se quippe caro, florescens tempore raro,
Ut flos marcescit, etiam sic ipsa senescit.
Flos ut enim crevit, eadem quoque sic adolevit.
Sed sicut claiet quod ager, qui floribus aret,
Rursum florescit, sic et caro, quae requiescit,
Quam sua mors urget ut décidât, ipsa resurget,
Et partim doxam partim pœnam prope noxam
Judice suscipiet Christo, divisaque fiet.
Pastor habens ille lectum clementer ovile,
Seque fovens dignos quos fecerat ille benignos,
Virgo, libi lux sit quem virginitas tua suxit.
I
XIP SIECLE. 265
Item.
Laudem quemque salis décorât laus virginitatis,
Gratus flos, cujus sydus mundi fuit hujus,
Justiciœ solem dum virgo capit sibi prolem ,
Qui nos irradiât, ne luce carens homo fiât.
Hsec lux hocque decus extat Deus, arbiter aequus,
Qui judex noster, frater fit corpore noster,
Et quos exactor pressit, délibérât actor,
Nos vita reduce ditans et perpete luce.
Gaudet virginei mundus sub flore trophaei,
Factus in hoc salvus, quem virginis edidit alvus.
Gaudeat haec etiam Mathildis, perque Mariam,
Quae genuit vitam, capiat sine tempore vitam.
Item
Funeris exequias paciens in carne soluta
Mors mortis metae nescia vita fuit,
Et lux in tenebris illucens obtenebratis,
Cassata morte vivere vita fuit.
Ergo quas patitur qui corporis efficitur mors,
Sunt palmse, sed non funeris exequia;.
Unde palet liquido quia vivit et est sine meta,
Dum carnis funus spirilus efficitur.
Huic igilur vita miserens se conférai, et si
Quas habuit sordes, evacuel venia.
Item
Cum mundi Deus omnipotens elementa creasset,
Et primum patrem paradisi sede locasset,
Legem donavit prolhoplastus quam violavit ;
Serpens namque virum [decepit] fraude maligna,
Plasmator quem condiderat bonitate benigna,
Pro quo tartareas peccalo missus ad umbras,
Dampnavit simul seterna nos nostraque morte,
Et nobis orci patuerunt undique porte.
Hoc satanœ nœvo periit gens omnis ab sevo,
266 ROULEAUX DES MORTS.
Sed fit dampnali patris hœc pielas recreatrix,
Quae non extantis cognoscitur esse creatrix,
Et vitae morte caruerunt oninia morte.
Per quam Matildi sint plene gaudia lela ;
Exultet sponso conjuncta suo sine meta ;
Vivat in geternum, regem cernendo supernum. Amen.
Ad vitœ trutinam translatos post libitinam
Nostros cum vestris moderator ponderet orbis.
1 94. Titulus sancte Remensis Mariœ metropolis
Ordo puellaris, frustra pro funere matris
Profluis in lacrimas, cum noris nil valituras ;
Nec poteris non flere tamen bona commemorando,
Quœ tibi pr.TStabat hgec prœstantissima mater;
Sed neque, si verba dedero vel carmina multa,
Maithildi prodesse reor, cui dulce precamen
Ad veniam prosit, nostris quoque fratribus. Amen.
Rainaldo et Manasse, archiepiscopis ; Rezelino de-
chano, Ricliero caiitore, Fiilcone, îsembardo, ceteris-
que fratribus.
195. Titulus sancti Basoli confessons Christi.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum,
in Christi nomine, requiescant in pace. Amen. Orate
pro nostris, Burchardo abbate, Richerio,Ennardo, cum
ceteris fratribus.
196. Titulus sancti Pétri Catalaunensis cœnobii.
Nobilitas, scnsus, décor omnis, copia, census
Ad non esse fluunt et fluitando ruunt.
Nam vice pratorum titulus florescit honorum ;
Sed labat atque mit, stare quod haut potuit.
Flos etenim feni cadit, actus flamine leni,
Sic homo qui fuerat, perdit et id quod erat.
Fenum siccatur, homo marcet et anichilatur;
%
XII» SIECLE. 267
Quem sua sors fragilem, mors facit instabilem.
Garnis inanita fece luget terrea vita,
Et jam perpetuo cessât ab esse suo.
Sévit enim dura sua mors diffundere vira,
Nec parcit juveni decrepitoque seiii.
Has mortis metas veteres transisse poetas,
Nos ut ad alla vocent, carmina prisca docent.
Auclorum legum, sub funere corpora regum
Conclamata tacent atque tacendo jacent.
Hos mundi flores lugent transisse sorores,
Matris quas obitus compulit in gemitus,
Sed viduata domus felici matre Cadomus
Gaudeat, et fidei prsemia poscat ei.
Item
Aléa fatalis habet et caro materialis,
Ut ferat interitum quicquid erit genitum.
Unde Gadomensis matrem gregis abstulit ensis
Qui qu3e terra capit dissipât atque rapit.
Desine, grex, flere, quia vult sibi Ghristus habere,
Ut tua carta docet quam cecidisse nocet.
Non fuerat stabilis ; habet hoc, quia portio vilis,
Lege cinis veteri redditus est cineri
Nam genus et sensus et multa copia census
Si non perpétua non viguere sua,
Quae fuerint, hominis vitae probat ultima finis,
Gum nil habet proprium mortis ad imperium .
Ergo cur plangor ? cur mentes atterit angor ?
Non sua deseruit, sic ruitura fuit.
Orate pro nostris, Odilardo, Lanberto, Warnero,
Guidone, abbatibus; Willelmo, Guidone, sacerdoti-
bus ; Ricbardo monacho.
197. Titulus sanctae Celiniae Meldis.
Aninia ejiis et animée omnium fidelium defunctorum
ROULEAUX DES MORTS.
requiescantinpace. Amen. Orate pro nostris, videlicet
Christiano monacho, Hugo, Odo, Petro, Rainaldo,
Dodato, Gauffredo.
198. Titulus sanctae Mariœ Jotrensis ecclesiae.
Hcec sunt nostrorum solatia summa labonim,
Regnet ut in cœlo cum sponso virgine virgo,
Et cum virginibus, quibus est possessio Christi,
Que* nisi virgo potest nova sponso cantica cantat.
Ergo devota Jotrensis concio tota
Votis exorat ut, quam bona vita décorât^
Inclita Matildis jungatur cœtibus illis,
Qui regno Christi potiuntur pane perhenni
Pro anima Matildis abbatissae, et Herme sororis
ejus, et Adeline, Ermesendis, Elisabeth, Adelaidis,
Erenburgis, Rascendis, Agnetis.
199. Titulus sanctae Mariae Almenescarum.
Animae omnium fidelium defunctorum requiescant
in pace. Orate pro nostris Adelaidis abbatissa , Havisa
abbatissa , Richilis monacha , Alpaldis monacha ,
Emma monacha, Ita monacha, Eremburgis monacha,
Emma monacha , Havisa monacha, Emma monacha,
Muriel monacha, Rogerio comité , Mabilia comitissa.
200. Titulus sanctae Trinitatis Remensis.
Animae omnium fidelium defontorum requiescant
in pace. Orate pro nostris, de Guitero, Simone, Che-
raldo, et de ceteris.
201 . Titulus sancti Symphoriani martyris.
Grex desolate, génitrice tua viduate,
Non opus est lacrimis : hoc irreparabile darapnum est.
1. La copie porte « Quem. i
^
^mm
XIP SIÈCLE. 269
Garnis deposita lœtatur mole Matildis.
Sed quia non vivit quisquam sine labe,
Funde preces potius, precibus quia functa juvantur,
Nec vestrae matri décrit devocio nostra ,
Iterum
A pâtre delatum luimus moriendo reatum,
Et nichil evadit sed fluitando cadit.
Unde coacta mori licet apta Mathildis honori
Hanc iniit legem, mœstificando gregem.
Grex igitur flendo monet ut sibi compaciendo
Demus, ut est aequum, munus opemque precum.
Ergo petita ferat, cum jus et débita quaerat,
Sicut ei vita sil super astra sita.
Et quia diffusus ubivis e[s]t criminis usus,
Haut Stigis illa ream pœna trucidet eam.
In pace anima ejus et animae omnium fidelium de-
functorum requiescant. Orate pro nostris, Deodato
decano, Lanberto, Hervaudo, Tebaudo, Angello , Ri-
cbero, Alexandre, Haiderico, Waltero, et pro Ste-
phano pâtre meo, et ceteris omnibus.
202. Titulus saneti Pétri Remensis cœnobii.
Pro bono mortali quod sprevit mente sagaci,
Florentum semper nemorum amœna virecta
Félix possideat, per cunctaque ssecula vivat ;
Virginibusque sacris j ungatur mater spiritalis,
Quemque habuit sponsum videat in œthere Christum .
In requie surama gaudens sine fine quiescat.
Orate pro nostris, Fredesinda abbatissa, Oidela ab-
batissa, Reina, Ledvide, Gehide, Alburge, Helvide, et
pro ceteris omnibus.
203. Titulus saneti Memmii, Cathalaunensiuni epi-
scopi.
270 ROULEAUX DES MORTS.
Si dolor et lacrimae nostras revocare sorores
A claustris herebi ditis quo carcere possent,
Nata Jovis rapta nec tartara sœva subire,
Nec guslata semel ad dulcia grana redire,
Nec mutare vices nec débita jura valemus :
Sic igitur leviter communia dampna feremus.
Orate pro nostris, Philippe abbate episcopo, et Da-
vid abbate, Gerberto decano, et ceteris. Animée eorum
et omnium fidelium requiescant in pace. Amen.
204. Titulus Omnium Sanctorum.
Anima ejus etanimae omnium fidelium defunctoriuu
requiescant in pace. Amen.
205. Titulus sancti Stephani Catlialaunensis.
Claruit in Christi factis abbatissa Mathildis,
Decretum legis bene servando monialis.
Quae quia vixisse bene dicitur et tenuisse
Justiciae normam, mundum quoque postposuisse,
Perpetuam requiem Deus huic concédât habere,
Gumque suis faciat sanctis super astra sedere.
Vos ergo tristes nimium ne flete sorores,
Quarum * cœlestes animis infixit amores,
Sed precibus cœli poscatis in arce locari.
Orale pro nostris, Philippo episcopo, Warino de-
cano, et ceteris qui ex hoc seculo migraverunt.
206. Titulus sancti Sepulchri.
Anima ejus etanimae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen.
207. Titulus sanctae Mariae Trecorum sanctarum
monialium.
1. a Quorum, > dans la copie.
XIP SIÈCLE. 271
Anima ejus et animae omnium fidelium defmictorum
requiescantinpace. Amen.
Haec genitrix mundo filiarum mansit in Christo ;
Pigris namque sua cunctis donaverat ipsa,
Flaminis odore fuerat, dum vixit in orbe,
Plena viris multa fomenta parabat cunctis*.
Hinc repetens summa felix jam fertur ad astra,
Mundum dimisit, cœlestia jamque petivit.
Congaudent fratres, et vos gaudete sorores.
Ad Dominum preces pro veslris fundiraus omnes ;
Pro nostris digne Domino vos digna referte ;
Nomina quae vobis dirigamus linea vestri^.
Adelaidis abbatissa, Letvidis abbatissa, Prehensidis
cantrix, Gersendis ihesauraria, Adelina, Aelinadecana,
Adelota, Ricbildis, Heberia, Cecilia.
208. Titulus saneti Johannis Baptistae.
Gonlempsere Dei primi praecepta parentes,
Idcircoque rei, felici dote carentes,
Orbis funerei tenebras meruere dolentes;
Quorum propago, ceu quœdam temporis imago,
Grimine poUuta, virtutum tegmine nuda,
Ac tenebris plena, prostrata jacet sine meta,
Casu communi dum tollitur a sibi caris.
Non igitur si quis moritur, juvat Inde dolere,
Cum doleamus, nec valeamus eum retinere.
Mors rapit omnia per sua praelia, nec prohibere
Audet ei vivens aliquid, nec jura tenere.
Ergo ne doleas oramus, grex monachalis ;
Matri quippe txise stat gloria perpetualis.
Si nimiis illam lacrimis posses revocare,
Dignum valde foret te fletibus invigilare.
1. Ces deux vers sont visiblement altérés.
2. Sic.
272 ROULEAUX DES MORTS.
Ut radiis sydus, sic moribus haec rutilare
Atque pudicitise vernanti flore micare,
Discipulasque suas Christumque studebat amare.
Ne lamentetur grex inde peto monachalis,
Est Abrahae sinibus quia virgo recepta Mathildis.
209. Titulus sanctae Maria; Senonensis civitatis ante
portam.
Versus Germundi monaclii.
Nescio quis fari sapiens aut versificari
Dinne de tali possit sanctimoniali.
Nam que narrantur, si vera fuisse probantur,
Non te Matildis baratri tenet ampla [vorago];
Sed cum pictuia tibi testificante litura,
Félix virgineis gaudes sociata coreis.
Gaudeo quod gaudes, sed laudibus addere laudes
Si voie praîdictis, timeo me jungere victis.
Haec me dixisse, quoniam puduit tacuisse, sufficiant
Virginis almificse qui viscera, Christe, sacrasti,
Perdita mirifice qui secula nostra beasti,
Qui patris imperio genus humanum reparasti,
Orbis ab exilio protoplastum qui revocasti,
Terris quam privas, da gaudeat ista fidelis
Inter cumvivas cœlestis addita cœlis ;
Nesciat infernum miseris ablata querelis;
Vivat in seternum suscepta sinu Michaelis.
Hoc Pater, hoc Verbum tribuas, lioc Spiritus aime,*
Orbis agonista meruit quse munera palme.
210. Titulus sancti Pétri Vivi et sancti Saviniani
martyris.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace.
211. Titulus sancti Martini Trecorum canonicorum
regularium.
XIP SIÈCLE. 273
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace.
21 2. Titulus sancti Lupi.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris, pro
Girardo prœposito, et pro Odone, et ceteris canonicis.
Me, lugubris homo, cur indignaris obisse ?
Accipe*, quaeso, diu nichil hac aetate fuisse.
Interii quia viva fui ; fit namque necesse
Quatinus omnis homo quod nunc est desinat esse.
Femina virque, precor, memores estote futuri,
Ne simul incipiat cum corpore spiritus uri.
Judex quippe videt facitis queecuraque supernus,
Et bona quaeque probat, mala quaeque cremabit avernus.
Istos versus fecerunt canonici sancti Lupi Trecensis
episcopi .
213. Titulus sancti Pétri Trecorum.
Cellulse cœtum débet esse lœtum,
Nam parens cellae tenebras procellae
Tartari nescit, sed ei patescit
Regia cœli.
Sydus excellens micat in supernis, "*;
Moribus cunctas decorans paternis,
Floribus sertis roseis refertis
Splendet in astris.
Ergo désistant gemitus inanes ;
Sentiant laudum sacrosancta mares,
Jam Deo dignum modulentur hymnum
Corda sonorum.
Lucem Stella ferens inter monachas specialis,
Inter labentes non labitur haec monialis.
1. La copie porte « Accipiet. »
18
274 ROULEAUX DES MORTS.
Digna Deo virgo se mundo mortificavit,
Assumensque crucem, sese tibi, Christe, sacra vit.
Lampadis ergo gerens oleum non deficientis,
Cum sponso januse subit interiora patentis.
Cum juvenis quisque puer atque senex moriatur,
Miror cur hujus mundi laus ulla petatur ;
Cumque bonse vitae cœlo vir quisque fruatur,
Admiror cur non devota mente petatur.
Cuncta caduntprorsus, née habent mundana recursum,
Quare tendamus mentes ad sydera sursum,
Et quia cuncta cadunt, hsec si cecidit monialis,
Non doleo si vita sibi sit perpetualis ;
Quinque prudentes, oleum pietatis liabentes,
Sponsum poscentes et lumina vera gerentes ;
Illœ te salvant, Mathillis, te benedicant.
214. Titulus sancti Remigii Senonensis.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum,
in Christi nomine, requiescant in pace. Amen. Pro
Guillelmo abbate.
215. Titulus sancti Dyonisii Nongenti castri Pertici.
Anima hujus abbatissae et animae omnium fidelium
in Christi nomine dormientium requiescant in pace.
Amen. Orate pro nostris, domno Humberto priore
nostro, Benedicto priore, Bernardo priore, Humberto
monacho, Adalardo monacho, Willelmo monacho,
Widone monacho , Willelmo monacho , et pro ceteris
fratribus nostris quorum nomina Deus scit. Requies-
cant in pace.
Item versus discipulorum.
Si lacrimae cuiquam cœlestia régna pararent,
Defunctum quemquam si carmina nostra juvarent,
Unusquisque sibi tôt carmina composuisset,
Sicut, et ipse reor, quod cartula plena fuisset.
XIP SIECLE. 875
Sed quia nil prosunt lacrimse nec versificari,
Arbitror instandum votis, sed et invigilandum
Psalmis, pro tali, pro virgine tam speciali,
Quse, quoniam raunda, prudens nimis aut pudibunda
Necnon casta fuit, ut dixit epistola prima,
Hoc bene confirmo, nunquam descendet ad ima,
Immo virgineis jungetur virgo choreis.
Item alios.
Regia cœlestis huic débet jure parari,
Spiritus atque suus prœcelsa sede locari,
Hœc quia dum vixit carnis vicium superavit,
Et pura mente factorem semper amavit.
Nil sibi servabat, sua pauperibus tribuendo ;
Deseruit mundum, terrestria despiciendo ;
Sprevit mundana, promisit virginitatem,
Et tenuit votum, fugiendo mobilitatem.
Regibus orta fuit, potuisset sceptra tenere;
Hœc quia deseruit, requiem merealur habere
Item de [ejodem alius.
Nobilis et caste vixit et absque malis.
Haec quse pauperibus poterat dare distribuebat;
Eloquio cunctis dulcis et hsec fuerat,
Atque suas monachas sibi submissas bene rexit.
Regnum quapropter ista Dei meruit.
Omnipotens Dominus hanc noster ad sethera vexit,
Gognoscens regnum promeruisse suum.
Item alius.
Eva prior mundo morsu mortem generavit;
[Altéra], mundo quod dederat prior, Eva fugavit.
Ergo Deo digne famulentur mens, manus, ora,
Namque reservantur meliores ad meliora.
NuUum divitiae, genus et sua lingua retardent,
Namque gehennales ignés acuuntur et ardent.
276 ROULEAUX DES MORTS.
Unde bonis requies, et pœna malis tribuetur.
Quisque suum juxta meritum digne patietur.
Hanc igitur rotulus quam désignât cecidisse,
Actio testatur loca florida promeruisse.
216. Titiilus sancti Stephani et sanctae MariaeSeno-
nensis ecclesiae.
Anima ejus requiescat in pace. Orate pro nostris,
pro Richerio archiepiscopo, et ceteris.
Versus scolares. Poncius magister.
Non verisimiles fert prologus liic rationes,
Martini similes Matliildi dans stationes.
Verba fidem faciunt cum rébus conveniendo,
Depereunt eadem sibi non sua diripiendo.
Constat Martinum virtutibus enituisse,
Et precibus vitam defunctis restituisse;
Mathildls meritum nondum loca plura replevit,
Figmentisque piis et solo carminé crevit.
Ergo quis hanc illi temerarius assimilavit ?
Qua prece, quo prsecio scelus heu! miser istud amavit?
Parcat ei Christus, Martiims et ipse beatus,
Nec condempnet eum commissus voce reatus,
At pro Mathildi, quam déplorant moniales,
Vota Deo fundunt confratres spirituales.
Spiritus illius sponso placeat venienti,
Cui fertur vivens animo servisse volenti.
217. Titulus sancti Juliani raonacharum.
Abbatissae debent mori,
Quae subjectas nos amori
Claudi jubent culpa gravi.
Quod tormentum jam temptavi.
Loco clausa sub obscuro,
Diu viid pane duro.
i
XIP SIECLE. 277
Hujus pœnse fuit causa
Quod amare dicor ausa.
218. Titiilus sancti Stephani Autissiodorensis.
Insipiens plorat monachae si forte gravantur;
Pro monacha sola defuncta mille parantur.
Si quas non raperet mors de numéro monacharum,
Non orbis totus numerum sufferret earum.
21 9. Titulus sancti Martini de Campis.
Anima ejus et animae omnium fidelium requiescant
in pace. Amen. Orate pro nostris quorum nomina
scripta sunt in libro vitœ.
220. Titulus sancti Martini Corensis ecclesiae.
Hugo monachus fecit hoc*.
Absolve, Domine, animam ejus et animas famu-
lorum famularumque tuarum et omnium fidelium
defunctorum ab omni vinculo delictorum, ut in re-
surrectionis gloria inter sanctos tuos resuscitati respi-
re[n]t. Oravimus pro vestris,idem facientes pro nostris,
Humbaudo abbate, Wauterio priore, Constantino mo-
nacho, Iterio laico, Odalina, et aliorum.
Item versus.
Conspicuum satis est nil scripta valere polita,
Ad dandam requiem, nisi prsecedat bona vita,
Sufficiat tantum precibus parère roguantum,
Ut sit ei requies, die homo, Deus, super es.
221 . Titulus sanctorum apostolorum Pétri et Pauli
sanctique confessoris Christi Leonardi abbatis.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum,
1. « Sic inscribitur circa litteram T. » Note du copiste.
278 ROULEAUX DES MORTS.
in Christi nomine, requiescant in pace. Quod fecimus
vestris, rogamus facile nosîris, pro Hugone abbate,
Gaufridus prior, Vido monacbo, Abo c, Hunbaudus
puer, Jobannes c, et cunctis ceteris defunctis. Valete.
222. Titulus sancti Salvatoris Nivernensis.
Anima ejus requiescat in gloria. Orate pro nostris
defunctis, Warino priore, Ricardo, Azone, et pro abis.
223. Tituhis sanctae Mariœ et sancti Stepbani Ne-
vernensis cœnobii.
Anima ejus et animae omnium fidebum defunctorum
requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris, pro
Rotberto episcopo, pro Willelmo comité, et pro abis.
224. Titulus béate Marie de Caritate*.
225. Titulus sancti Sulpitii arcbiepiscopi Bituri-
censis.
226. Titulus sancti Pétri Virsionensis cenobii.
227. Titulus sancti Martini Masciacensis.
228. Titulus sancti Jobannis Baptiste et ewangeliste
sanctique Walterii Tornacensis ecclesie,
229. Titulus sancti Leonardi confessoris Christi
Nobiliacensis cenobii.
230. Titulus sancti Jobannis ewangebste Aureliensis
cenobii regularium canonicorum.
231 . Titulus sancti Augustini Lemovicensis.
232. Titulus sancte Marie matris Dei Lemovi-
censis.
233. Titulus sancte Trinitatis Cicestrise.
234. Titulus sancte Marie Bercignensis ecclesie.
235. Titulus sancti Neoti Ernulfiberie.
1 , Le texte des titres suivants manque dans la copie faite pour Mabillon .
XII" SIÈCLE. 279
236 Titulus sancte Marie ïroneie.
237. Tilulus sancti Pétri Burgensis ecclesie.
238. Titulus sancti Pétri et sancte Adeldryde virgi-
nis Eliensis ecclesie.
239. Titulus sancte Marie de Achra.
240. Titulus sancti Johannis evangeliste de Ponte
Fracto
241 . Titulus sancte Marie Wigornensis ecclesie.
242. Titulus sancti Pétri apostoli Abbatisberiensis.
243. Titulus sancti Pétri apostoli Cerneliensis ec-
clesie.
244. Titulus sancte Marie Rumesigensis ecclesie.
245. Titulus sancti Pétri de Gloecestra.
246. Titulus sancti Martialis Lemovicensis.
247. Titulus sancti Pétri sanctique Walterii Stir-
pensis.
248. Titulus sancti Salvatoris Karrofensis ecclesie
249. Titulus sancti Stephani prothomartyris Bassa-
censis.
250. Titulus sancte Marie Exoldunensis.
251 . Titulus sancti Lauriani Wastinni.
252. Titulus sanctse Suessionensis Marie monialium
253. Versus Hugonis lii sunt hujusque nepotis,
XXXVII
Encyclique sur la mort du B. Giraud de Salles.
Le B. Giraud de Salles, l'un des disciples de Robert d'Arbrissel,
mourut le 20 avril 1 120. Nous en possédons la vie, écrite au trei-
fmO ROULEAUX DES MORTS.
ïième siècle dans l'abbaye de Notre-Dame des Châteliers ; elle
été publiée par D. Martène* et par les Bollandistes^. L'auteur a
intercalé dans son récit l'extrait d'un écrit de Guillaume, évèque
de Poitiers, et des abbés-ermites, qui était, à n'en pas douter,
l'encyclique d'un rouleau relatif à la mort du B. Giraud. En voici
le texte :
Vitam religiosissimi ac famosissimi viri Giraudi
tangimus summatim, non seriatim exponimus. Epi-
stolam succingimus, non historiam teximus. Puer in-
gressus est cœnobium, inde migravit ad eremum ; su-
blimiter degebat in cœnobio, sublimius vixit in eremo ;
excellenter religionem incboa\it, excellentius termina-
vit. Non iïlgypti oUas, non Sodomae flammas, non ar-
gent! auras, non vanitates respexit et insanias falsas.
Ascensiones in corde suo disposuit, de virtute in vir-
•^ tutem ascendit, ad supremumtecti pervenit, canticum
graduum intonavit. Vestis ejus erat cilicium, potus
aqua, legumen prandium, vitaejuscruxetmartyrium,
nec aeger, nec incolumis cilicio carebat, nec aeger nec
incolumis nisi semel comedebat, in omnibus gestis
suis Hilarionem reddebat, Antonium praesentabat ,
immo Christus ineovivebat. Totus ardebatet alios ao-
cendebat : nunc Jobannes in eremo, nunc Paulus in
publico, faciebat et dicebat, super montem excelsum
ascenderat, unde Sion evangelizabat, multos inflara-
mavit, multos ad eremum convocavit, multa loca aedi-
ficavit, in quibus normam beati Benedicti usque ad
minimum iota servandam ordinavit. Quidplura? Chri-
stum amavit, Christum praedicavit, Christum imitatus,
ad Christum evolavit; si quid tamen rubiginis aurum
1. CoU., VI, 989.
2. Oct., X, 2bk.
XIP SIECLE. 281
contraxit \e\ imperfectum margarita, \estris purgetur
beneficiis, orationibus et lachrymis. Si hoc non est ei
necessarium, sed evolavit ad Christum, oratio vestra
revertetur in sinum vestrum.
XXXVIII
Rouleau du bienheureux Vital, abbé de Savigny.
\K22.
Le bienheureux Vital, fondateur de l'abbaye de Savigny, au
diocèse d'Avranches, mourut en odeur de sainteté le 46 septem-
bre H22. Les auteurs contemporains s'accordent à attester l'ar-
deur de son zèle et le succès de ses prédications. La vie de ce digne
émule de Robert d'Arbrissel et de Bernard de Tiron a été compo-
sée au douzième siècle, par Etienne, évêque de Rennes*.
Le rouleau qui circula en France et en Angleterre à la mort du
B. Vital était gardé comme une précieuse relique par les moines
de l'abbaye qu'il avait fondée. Il est aujourd'hui conservé aux
archives de l'Empire, dans l'armoire de fer; il est long de 9 m. 50
et large de 0" 225. Le commencement du rouleau, qui conte-
nait l'encyclique et un certain nombre de titres funèbres, n'existe
plus.
Heureusement l'encyclique se trouve en grande partie dans
l'opuscule d'Etienne de Fougères, qui vient d'être indiqué. L'au-
teur mentionne expressément l'emprunt qu'il a fait au rouleau :
« His itaque de vita sancti aliquanto prolixius pertractatis, quod-
dam breviarium facientes, adhuc quasdam ejus virtutes breviter,
sicut in rotulo qui de morte ejus scriptus est habentur, annotemus,
et tandem ad ejus transitum veniamus. »
Baluze s'était procuré en 1679 une copie du rôle du bienheu-
1. Une copie de cet opuscule se trouve dans V Histoire de la congré-
gation de Savigny (ms. de la bibliothèque de Fougères).
282 ROULEAUX DES MORTS.
reux Vital, qui est maintenant à la Bibliothèque impériale*. Mais
au dix-septième siècle, le rôle était déjà mutilé, et la copie de
1679 ne contient qu'un seul des titres dont le texte manque sur
l'original ^.
Les extraits du rouleau qui sont à la fin de VHistoire Ms. de la
congrégation de Savigny offrent encore moins de ressources que la
copie de Baluze. C'est d'après ces extraits que M. Badiche a parlé
du rouleau dans la notice qu'il a consacrée au bienheureux
VitaP.
En 1 83S, M. Léchaudé d'Anisy appela l'intérêt de l'administra-
tion sur le rouleau de Savigny, qu'il avait trouvé dans les archives
de la sous-préfecture de Mortain*.
Ce précieux document fut une des pièces que M. de Wailly
transporta en \ 839 de Mortain aux archives du royaume.
En \ 84d , les titres émanés des abbayes de Saint-Thierri et de
Corbigny furent reproduits en fac s/mile dans la Paléographie uni-
verselle de Silvestre (pi. •182).
L'encyclique et la table des titres furent publiées en 1 847 dans
la Bibliothèque de Vécole des Chartes^.
En 1848, la Société des antiquaires de Normandie fit paraître le
texte complet du rouleau, avec des fac si mile ^.
Hic igitur pater ab infantia disciplinis liberalibus
eruditus, postquam ad virilem etatem pervenit, in re-
rum abundantia positus , cepit amare paupertatem,
simulque illud eyangelicum ante oculos ponens : « Qui
non renuntiat omnibus que possidet, non potest esse
meus discipulus, » sicut de beato Benedicto dicitur , quo-
1. Collection Baluze,' 45, f°s 371-389.
2. C'est le titre de l'abbaye de Lessay, n. 1 de la présente édition.
3. Biographie unie,, XLIX, 279.
4. Annuaire du dép. de la Manche, 8" année, p. 101. — Champollion,
Documents historiques inéd'ts^ I, 344.
5. 2^ série, III, 402, dans ma notice sur les Monuments paléographi-
ques concernant l'usage de prier pour les morts.
6. 2* série, VII, 229, dans un Rapport de M. de Forme ville, quia
été publié à part.
XIP SIÈCLE. 283
niam aridurn, mundum cuni flore despexit. Hic igitur
divine iniserationis manu a labentis seciili hujus ruina
ereptus, eremiticam vitam, in loco qui Domni Petra
dicitur, decem et septem fereannis strenue duxit,non
sine frequenti visitatione probatarum lionestarumque
sui temporis personarum, domini videlicet Roberti.
de Arbrexel, qui cenobium quod Fons Ebraudi dici-
tur edificayit, et domini Bernardi de Tyron, cum aliis
clarissimis ejusdem professionis personis; qui in pre-
dicto loco Domni Petre, more sanctorum patrum, col-
lationes persepissimas facientes, de sancte ecclesie
statu et animarum utilitatibus disserebant. In qua pro-
fessione quam sancte sehabuerit, quantum seculi con-
temptor et paupertatis amalor, quam parcus sibi,
largus egentibus, quantum jejuniis, vigiliis, orationi-
bus et aliis sanctis operibus intentus fuerit, supra-
dictarum ad eum personarum familiaris et frequens
conyentus indicat, dicente propheta : « Cum sancte
sanctus eris. »
Quantum vero divini verbi fidelis atque indefessus
exstiterit dispensator, comprobetur fratrum suorum,
qui eum comitabantur, labore intolerabili et ex labore
defectu, cum, ipsis sedentibus et in ejusobsequio sibi
invicem succedentibus, ipsum in predicationibus nun-
quam sedere, defessisque sepe auditoribus, nunquam
viderunt deficere. In quo offîcio si quis verbis com-
prehendere velit, quot nequam hominum insidias,
quot sitis et famis contumelias, quot estus aliasque
aeris intempéries toleraverit, casse labore consumptus
deficiet. Hic tamen nihil terreni appetens, u non que
sua sunt , sed que Jesu Christi , » querebat , ad hec
tantum laborans, ut inter discordantes pacem. restitue-
284 ROULEAUX DES MORTS.
ret, egentibusvictumet vestimentum, vagis hospit
reis veniam, meretricibus légitima conjugia, leprosis
domos ceteraque necessaria provideret ; cui Dominus
tantam gratiam conferebat, ut licet difficilia et impos-
sibilia aggrederetiir, Dei adjutorio nunquam deerat
effectu. Dum igitur hiis et liujus modi operibus sancli-
tatis per decem et septem annos deservisset, tan-
dem precibus fratrum coactus, quorum sanctitatis
ejus causa non minima ad eum multitudo conflu-
xerat, plusquam septies viginti utriusque sexus pater
effectus estpersonarum, prestantius, justa Gregorium,
judicans multis prodesse, quam sibi soli vivere ; nec
tamen, inregimine positus, pristinampaupertatem de-
seruit, predicationi nihilominus incubuit, ecclesiarum
maximus fundator, pauperum constantissimus defen-
sor, tyraniiorum acerrimus reprebensor, gregis sibi
commissi rectus ac modestus pastor et piissimus pro-
visor.
1 . Titulus sancte Trinitatis Exaquii.
Anima Vitalis et omnium fidelium defunctorum re-
quiescant in pace.
2. Titulus sancti Stephani Cadomi.
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum
requiescant in pacci Amen. Orate pro nostris, pro Wil-
lelmorege, pro Lanfranco et Guillelmo, arcbiepiscopis ;
Gisleberto et Roberto, abbatibus, et aliis fratribus, pa-
rentibus, am.icis et benefacloribus nostris, quibus om-
nibus det Deus vitam œternam. Amen. Orate pro con-
sanguineis ejusdem Vitalis, Rainfredo pâtre ejus, Rohae
matre ejus, Ricardo, Rainaldo, Turstino, Adelina,
I
XIP SIECLE. 285
Avenia, Awunda, Hadwisa, Murielde, Amelina abba-
tissa. Anima ejus et anime omnium fidelium defun-
ctorum requiescant in pace. Amen.
Cum sint nota satis preconia strenuitatis ,
Cur a tantillis scriptis insistitur illis?
Est potius flendum cum flentibus atque dolendum,
Quod mors absque raora sic consumât meliora
Dicitur a vita Yitalis, sit sibi vita.
Quotque sonat nomen sibi felix compleat omen.
3. Titulus sanctœ Trinitatis Cadomi.
Dura vixit, muudo quem sprevit cessit ab isto
Vitalis, summus sit sibi vita Deus.
Quis valeat fari digne, vel quis meditari
Quam dulci studio profuit hic populo?
Illius occursus omnis metuebat iniquus,
Qui faciendo malum non timuere Deum.
Ille pius dictis hos affabatur amicis ,
Et, promendo bonum, linqueret omne malum
Suadebat ; multi suadente fuere retracti
Hoc errore suo, seque dedere Deo. dH
Hujus erant comités pietas, concordia; lites ^^^H
Vitabat; summus, quomediante, Deus i
Cordibus in multis fundebat semina pacis.
Exemptum talem morte dolete patrem ,
Fratres, quos traxit vitiis secumque gregavit.
Et bona, dum licuit, quis documenta dédit.
Jam geme Normanna tanto pâtre gens viduata :
Non est quo verbis nunc satiere bonis ;
Hic te, dum licuit, Domini sermone cibavit.
Hoc aliisque bonis gaudeat ipse polis. Amen.
Orate pro nostris, Mathilde regina, et Willelmo
ejus fdio, atque pro fdiabus ejus Adilide, Mathilde,
Constancia; pro abbatissa nostra Mathilde; Adelaidi,
Rohaisa, Hatvisa, Murieli, Emma, Robaisa, Basilia,
286 ROULEAUX DES MORTS.
Emma, Adela, Helvisa, Helvisa, Rosza, Emitia, A(îë^
laisa, Eremburgi, Ermelina, Avitia, Ascelina, Hatvisa,
M , Emmelina, Wimara, monialibus, et pro cun-
ctis nostre congregationis defunctis, quorum anime
in pace requiescant.
4. Titulus sanctae Mariae Baiocensis ecclesise.
Postquam Vitalis cecidit, rigor aecclesialis,
Desolatorum solatio, dux monachorum,
Vobis esse datum, fratres, fletis grave fatum.
Quare posse mori permittitur illius ori ,
Quod divinorurn fonx extitit eloquiorum ?
Hujus in ingressu concordia, paxque recessu.
Quo se vertebat, ibi semper proficiebat.
Nulli nota satis est summa suae bonitatis.
nie requisitus conmissa referre, peritus
Protulit extenta quae sumpserat ante talenta.
Nuuc tribuatur ei locus aeternae requiei .
Orate pro nostris, Odone episcopo ; Conano, Serlone,
canonicis; Helgoto arcbidiacono, Hugone, Turgiso,
Symone, Thoma, canonicis; Radulfo arcbidiacono.
Pacis opus Vitalis eras. Nunc clausus in amtro,
Dampna, dolor, patrise, fratribus ipse jaces.
Si tibi mors pretio jam vellet parcere, pro te
Hermi danda foret dives arena sibi.
Sed mors divitias non umquam curât hàbere,
iEquaque divitibus pauperibusque venit.
Mors de te rapuit in te quod juris habebat.
Spiritus ante Deum quod caro fecit habet.
Fient cecidisse ducem fratres, Normannia lucem,
Sed prodesse parum reor efFusus lacrymarum ;
Hi fient abbatem subiisse necis gravitatem ,
Spiritus abbatis , nichil hinc habet utilitatis.
Mors est Vitalis dissessio spiritualis.
I
XIP SIÈCLE. 287
Non est credendum quod morti jus sit [habendum]
Ullum per fatum sibi surripuisse beatum.
Credo fores cœli reseratas cuique fideli.
Quae tulit, abbati sint omnia commoditati.
In sancta synodo Baioceiisi unusquisque sacerdotum
ibi congregatorum donavit domno Vitali très missas et
unum trentale infra pascha, et canonici secclesiœ do-
naverunt ei servicium unius canonici.
5. Titulus sancti Martini Troarni.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant inpace. Àmen. Orate pronostris, Durando
et Arnulfo, abbatibus ; Moyse, Machario, monachis;
Giraldo, Roberto, Rainaldo, Ilberto, Philippo, Petro,
Radulfo, Willelmo, laico; Osberno, Albereda, Asce-
lina, Hunfrido , Albereda, Durando, Ricardo, Wil-
lelmo, Willelmo, Bernardo, Rogerio, Duvelina, Ade-
leisi, Cintoria, et omnibus parentibus et amicis nostris.
6. Titulus sanctse Marine Divse. n|
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris, Ainardo
abbate, Lecelina comitissa, Fulcone , Benedicto, Gal-
terio, Radulfo, abbatibus; Mascelino, Rogerio, Ra-
gnulfo, Willelmo, Ilberto, Rotberto, monachis; Wil-
lelmo, Lothario, Albereda, Willelmo, Hugo, Tecelino,
et omnibus aliis amicis nostris.
7. Titulus sancti Pétri Lexoviensis.
In requie degit, si crimina quœque subegit ;
Si minus, in pénis, exutus carnis habenis;
Vel recipit penam, vel de certamine palmam.
Hic bene certavit , Dominum sapienter amavit;
288 ROULEAXJX DES MORTS.
Et quem dilexit Deus hune super ethera vexit.
Angelieus cetus de tanto compare letus ,
Hune colletatur et collaudans veneratur.
, Ergo piis precibus patrem super astra locatum,
Hune exoremus veniamque locumque paratum.
Anima ejus et omnium fidelium defunctorum re-
quiescant in pace. Orate pro nostris, Rogerio episcopo,
Herberto, Hugone, Gisleberto, Fulcherio, Willelmo
decano.
8. Titulus sanctae Marise Lexoviensis.
Orate pro nostris, Hugone episcopo ; Lescelina ,
Emma , comitissis ; Basilia abbatissa ; priorissa ;
Advenia, Havidis, Hebreia, Legardis, Kenilda, Eulalia,
Sibilla, Adelaidis, monachis, et pro aliis omnibus.
9. Titulus sancte Marie Cormeliensis.
Anima ejus et anime omnium defunctorum re-
quiescant in pace. Amen. Orate pro nostris, Willelmo
comité, Osberno, Emma domina, Gisleberto, Guil-
lelmo, abbatibus; Ranulfo priore, Olrico, Ricberio,
Galterio, Roberto, Rainerio, Teoderico, Odone, Alve-
rado, Turstino, Roberto, Drogone, monachis ; Ascelino
laico, et pro aliis fra tribus, parentibus, amicis et be-
nefactoribus nostris, quibus omnibus det Deus vitam
eternam. Amen.
10. Titulus sancti Pétri Pratelli.
Anima ejus et animae omnium fidelium defuncto-
rum requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris, Hun-
frido, Rogerio, monachis, Rotberto comité, Henrico
comité et monacho, fundatoribus nostrœ œcclesiae;
Ansfrido, Willelmo, Goisfredo, abbatibus; Teoderico,
XII» SIÈCLE. 289
Heltone, Rodulfo, Petro,Rotberto, Ricardo, Goisfredo,
Hunfrido, Goscelino , Huberto, Johanne, Willelmo,
Galterio, Osberno, Hildulfo, Ascone, Huberto, Du-
rando, monachis; Durandopresbitero, Guillelmo, Go-
defrido, Hugone, Rogerio, Giraido, Walterio, Petro,
Herberto, Goisfredo, laicis; Resta monacho, et aliis
nostris fratribus et familiaribus.
1 î . Titulus sancti Leodegarii Pratelli.
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum,
in Christi nomine, requiescant in pace. Orate pro no-
stris, Emma, Racilde, Anffride, Adelide, abbatissis
nostris; Cecilia, Alberada, Adelina, dominabus nostris;
Avenia, Basilia, Hathvisa, Ermelina, Alberada, Gui-
mara, Avicia, Lucia, Elisabeth, Adeliza, monialibus,
et pro omnibus aliis.
12. Titulus sanctae Mariae Gresteni.
Anima ejus et animse omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Orate pro nostris, Roberto comité;
Herluino , Gaufrido abbate , Godefrido monacho ,
Dodone, Amato, Sansone, Mathilde comitissa, Her-
leva, Adeleisa, Tescelina, laicis.
Carta brevis sensusque levis carmen breviavit
Nam brevis est, et mens levis est, nec multa probavit.
Per varias multasque vias est carta ferenda.
Propterea jam non in ea sunt multa ioquenda,
Hinc igitur, quia sic petitur, jam provideatur
Utilius quicquam meliusque quod adiciatur.
iEcclesiae vox sancta pie, quam grex petit iste
Flendo, pium ferai auxilium per te, bone Christe,
Patri Vitali. Dignus sit nomine tali,
Vivat Vitalis, sit ei lux perpetualis.
Vivat in seternum, det ei diadema supernum,
19
290 ROULEAUX DES MORTS.
Cui se donavit, Christus, quem semper amavit,
Cui se devovit, quem non a corde removit.
Lector et auditor, nostrum relegendo precamen,
De patris interitu, mestus respondeat : Amen.
Item.
Non stupeas hominem per casum mortis inanem
Ex se maleriem dare paulo post lutulentam ,
Quam , veluti fertur, vermes de tabe creati
Diminuant penitus, quos omnes denique tollit
Esuries escae, jam prorsus déficiente
Quem comedant victu, propter quod sic moriuntur
Unusquisque quidem prothoplasti crimine sortem
Suscipiet lapsus, quo vitae deseret usus.
Istud terrigenae Deus haud innotuit Adœ :
Limus es, exeruit, naturae jura subibis,
Pulveris in glebam redigeris praescius Adam.
O genus humanum, perlabile, tam miserandum,
Cor teneas mestum cum praestoleris amarum ,
Ah tibi venturum, jam non dubie tolerandum.
Luctus, vade domum. Lusorum desere luxum.
Non est auxilium quo declinare futurum
A te praevaleas, apud omnes cum memorata
Extiterint, liaec et fore iiaturalia nemo
Discretus dubitet, qui quidnam sint bene penset.
Ex quo grex gemitus désistât promere sanctus.
Abbas a puero Vitalis se dare Ghristo
Gerte disposuit, quod post haud segniter egil.
Nil prosunt lacrimœ. Quid eis revocatur ad esse?
Cui brevitas vitae presentis possit abesse ?
Ex prece multimoda tribuuntur régna beata,
Devoteque datis, ut res est, ex alimentis,
TËcclesiœ matris in pauperibus recreandis,
Aut utroque modo reditus disponitur ordo
Ad Christum, qui dirigat hune ad régna polorum.
Amen.
I
XIP SIÈCLE. 291
13. Titulus sanctse Mariae de Bellimoute.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctoriim
requiescant in pace. Orate pro nostris, Nicholao, Hel-
goto, abbatibus; Johanne monacho cantore, Turoldo
monacho, Rodulfo monacho priore, Benedicto, Odone,
monachis, et aliis fratribus, parentibus, amicis et be-
nefactoribus nostris, Roberto Bertranno, Willelmo
filioejus^ Susannauxore ejus, et omnibus aliis, quibus
omnibus concedatur vita aeterna. Amen.
14. Titulus sancte Marie Bernaci.
Anima ejus etanimae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris, Osberno,
Vitale, Radulfo, abbatibus; Richerio, Fulberto, Go-
duinoj prioribus ; Benediclo, Radulfo, Fulberto, Ar-
nulfo, Godefrido, Roberto, Anschitillo, Rotberto,
Ogerio, Willelmo, Girardo, Rogerio, Simon, Felicio,
Avicia, et pro omnibus aliis fratribus, sororibus, pa-
rentibus, amicis, benefactoribus, quorum nomina
Deus scit.
15. Titulus sanctse Marie Rotliomagensis ecclesiae.
Abbas Vitalis, qui vitam semper amavit,
Vivat, et seterna luce fruatur. Amen.
Item.
Quse lex carnalis sit, cujus conditionis,
Mors argumentis parât horrendaî rationis.
Abbas Vitalis sanctus , pius atque benignus ,
En moritur, vitae melioris munere dignus.
Dumque quod est terra solvit, dum carnea castra
Exit, habet cœlum, cœli positus super astra.
Item.
Arcbiepiscopus Rotliomagensis, in Christi no-
292 ROULEAUX DES MORTS.
mine, et omnes sacerdotes sui arcbiepiscopatus ân^
nueruiit anime Vitalis abbatis mille missas. Anima
ejus requiescat in pace. Amen.
1 6. Titulus sancte Trinitatis Andegavis.
Anima ejus et omnium fidelium defunctorum per
misericordiam Dei requiescant in pace. Amen. Quod
petislis implevimus, et ut fratrum nostrorum memo-
res esse digneminibumiliter vos deprecamur, Goffridi,
Pétri, Rainaldi, Ermenaldi, et aliorum.
17. Titulus sancti Pétri sanctique Audoeni Rotho-
magi.
Abbas Vitalis, virtute nitentibus alis,
Carne, quod opta vit, resolutus, ad astra volavit.
Vixit in bac vita sanctissimus hic hemerita,
Et pius et lenis, parcas sibi, largus egenis.
Isle potestates, et mundi prosperitates
Non attendebat, mala dampnans sancta docebat;
Sic Ghristo vere soli cupiendo placera,
Fortis cum mundo pugnavit fine secundo.
Hinc est gaudendum, non pro pastore dolendum,
Qui superans sevum predonem vivet in evum.
Quod concédât ei gracia magna Dei. Amen.
Orate pro nostris, INicbolao et Helgoto, abbalibus ;
Hugone priore; Jobanne cantore, Turoldo, Willelmo,
Rogerio, Benedicto, Rodulfo, Odone, Willelmo, Wil-
lelmo, monacbis; Eudo dapifer, Kohaidis uxor ejus,
et pro omnibus aliis parentibus et benefactoribus nos-
tris, quorum De us nomina no vit.
18. Titulus sancti Amandi episcopi.
Anima donni Vitalis abbatis requiescat in pace.
Amen.
I
I
i
XII« SIÈCLE. 298
Quod petitis vestris, eadem [vos] retldite nostris.
Orate pro nostris, scilicet donna Emma abbatissa,
Hatvidis, Benscelina, decanis ; Cecilia cantrice, Tola,
Beatris, Emma, Hodierna, Bonanata, Rohaide, Hen-
rico monacho, Wilelmo filius Ansgeri, Petrus, Wi-
lelmo, et pro pluribus aliis quorum nomina Deo soli
sunt cognita.
19. Titulus sanctse Trinitatis de Monte Rotho-
magi.
Anima ejus et anime fidelium defunctorum requie-
scant in pace. Orate pro nostris, Isemberto, Rainerio,
Guatero, abbatibus; Odone, Nicholao, Godefrido,
Goisfredo, Ansfrido, prioribus ; Willelmo, Balduino,
Willelmo, Ansberto, Nicholao, Radulpho, Rainoldo,
Ansberto, prioribus ; Odo, Riceldis, Willelmo, Hugone,
Emma, Walterio, Radulpho, Winemerus, Riceldis,
laicis ; Goscelino et Emmelina, fundatoribus nostre
ecclesie, et pro aliis defunctis.
Hic vir Vitalis qui flos fuit aecclesialis ,
Félix lœtetur, cœli super astra locetur. Amen.
20. Titulus sancti Pauli Rothomagi.
Quisquis cœlesti vult esse beatus in aala,
Hujus ad exemplum vivat in orbe patris.
Iste bonus cantor, pastor pius, optimus abbas,
Faccundus, sapiens, religiosus erat.
Orate pro nostris, Hugolina, Catherina . Emma, Sei-
frida, Benedicta,Ansfrida, Alberada,Seifrida, Richilde,
Richiide, et pro cunctis fidelibus.
21 . Titulus sancle Marie de Prato.
204 ROULEAUX DES MORTS.
Anima Vitalis et anime omnium fidelium Dei de-
funclorum requiescant in pace. Amen.
22. Titulus sancti Georgii Balcherii ville.
Anima Vitalis et animse omnium fidelium defuncto-
rum requiescant in pace. Amen. Willelmo, Emma,
Goisfredo , Rotbertus , Herulfus , Rotbertus, laici ;
Adeliza, Genovefa.
23. Titulus sancti Pétri Gemmeticensis.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Oratepro nostris, Rotberto
archiepiscopo, Rotberto, Guntardo, abbatibus; Hil-
duino, Stepbano, Huberto, Ursone, Walterio, Odel-
rico, Odardo, Valterio, Philiberto , Jolianne, Petro,
Hunfredo, Goscelino, Odone, Walterio, et pro omni-
bus aliis quorum nomina Deus solus novit.
24. Titulus sancti Wadregisili abbatis.
Anima ejus et animae omnium fidelium defuncto-
rum requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris,
Girardo, Mainardo, Gradulfo, Rotberto, Girberto, ab-
batibus; Nicholao, Stepbano, Gregorio, IVlalgerio,mo-
nachis," Vualtero priore, Ambrosio, Milone, Azone,
Gisleberto, Willelmo, Ansgero , Waltero, Willelmo,
Gisleberto, Willelmo, Fulcone, Anselmo, Rotberto,
Rogero, Gisleberto, monachis ; Henrico clerico, Her-
berto , Alberico , Warengero , Walterio, Goscelmo,
Ascone, Willelmo, Walterio, Gomundo, Ricardo, laicis,
Ricardo monacho, Godardo, Goscelino, Willelmo,
Willelmo, Rodulfo, Hugo, Alberico, laicis; Delicata,
Helvisa, Emma, Krmengardis, Maria, Lescelina, Ans-
I
I
XIP SIÈCLE. 29S
friedis, Maltildis, Osmoildis, Beatrix, Riceldis , Ad-
venia.
25. Liglebonenses clerici Vitali, Savigneiensis ce-
nobii abbali, pro Dei amore suorumque peccatorum
reiiiissione , xxx missas et xx psalteria concedunt.
Orate pro Waltero suisque condiscipulis.
26. Titulus sanctee Mariœ Monasterii Villaris.
Anima famuli tui Vitalis et anime omnium fidelium
defunctorum requiescant in pace. Amen. Orate pro
nostris, Beatrix, Elisabet, abbatissis; Elisabet secre-
taria; Alberada, Agnes, Rohaide, Petronilla, Ricbilde,
Juliana, Alberada, Mabilia, Basilia, Sibilla, Fredis-
sende, Benedicta, Cecilia, Ada, Hathvide, Ada, et
omnes alie quorum nomina Deus novit.
27. Titulus sancte Trinitatis Fiscanni.
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum,
in Christinomine, requiescant in pace. Amen. Orate pro
nostris, Ricardo, Ricardo, ducibus; Willelmo, Jo-
hanne, Willelmo, abbatibus; Tanquardo, Antonio,
Hulrico, monachis; Raddulfo monaclio, Nicholao,
Juliano, Jobanne, Hugone, Giraldo, Balduino, Ad-
sone, Herberto, Rogero, Petro, Osberto, Odone,
Herberto, Gonscelino, Hugone, Hunfrido, Sagifrido,
Joisfrido, Rotberto, Benedicto^ Rogero, Sibaldo, War-
nero, Hescelino, Jobanne, Eudone, Balduino, Mauro,
Huberto, Axidis, Margarita, Ermengardis, et aliis.
28. Titulus sanctse Fidis Longœvillse.
Anima ejus et animas omnium fidelium defunctorum,
in Cbristi nomine, requiescant in pace. Amen. Orate
296 ROULEAUX DES MORTS.
pro iiostris : Walterio Gifardo, Nagaldo priore , Gis-
leberto, Wandregisilo, et aliis.
29. Longevillenses clerici, litterarum doctrine de-
diti, Vitali, paranimpborum venerabilissimo, proseli-
torum solatio, Savigneiensis cenobii abbati, pro Dei
amore suorumqiie peccatorum remissione, xxv missas
et xLii psalteria.
Orate pro Godefrido suisque condiscipulis, atque
pro sacerdotibus Willelmo, Radulfo, Gozelino.
30. Titulus sanctae Mariœ Altifagensis aecclesiae.
Anima domni Vitaliset animae omnium fidelium de-
functorum per misericordiam Dei requiescant in pace.
Amen. Orate pro nostris, Drogone, Gulberto, Béatrice,
Avicia, fundatoribus nostrae aecclesiae.
31 . Domna Matbildis, reclusa de Fiscanno, con-
cessit domno Vitali totius beneficii sui participium et
tria psalteria. Et quidam clericusunum psalterium.
32. Titulus sancti Victoris martyris.
Anima domni Vitalis abbatis et animae omnium fide-
lium defunctorum, in Cbristi nomine, requiescant in
pace. Amen. Orate pro nostris, Radulfo, Roberto,
Goisfredo, abbatibus ; Gisleberto, Gisleberto, Ger-
tranno, prioribus ; Malgerio, Haymone, Roberto,
monachis, et aliis fratribus et amicis ac faniiliaribus.
33. Titulus sanctae Mariae et sancti Martini de
Nogione.
Anima ejus et animae omnium fidelium Dei defunc-
torum requiescant in pace. Oravimus pro vestris,
4
XIl" SIÈCLE. 297
orate pro nostris, pro comité nostro Willelmo, et
Hel\isa comitissa, secclesise nostrae funda tores, necnon
et pro nostris fratrib 11 s, Ivone, Rodberto etHaimerico.
34. Tituliis sancti Geremari Flaviacensis cenobii.
Absolve, Domine, animam famuli tui et omnium
fidelium defunctorum ab omni vinculo delictorum, ut
in resurrectionis gloria inter sanctos et electos tuos
resuscitati respirent. Per Dominum nostrum Jhesum
Cbristum, filium tuum, qui tecum vivit et régnât in
unitate Spiritus sancti Deus, per omnia secula seculo-
rum. Amen. Orate pro nostris abbalibus \el monacis,
Wamero, Hugone, Johanne, Ludovico, abbatibus;
Hugone, Alboudo, Osberto, monacbis,etceteris.
Non animabus carmina prosunt versificantum ;
Judicis iram mistica frangunt vota precantum.
Scripiitet ergo quisque superbus carmen inane;
Psalmus et hymnus sit bene doctis semper in ore.
Jactitat audax quem bibit haustum, quo maie turget,
Grande volumen rolligeri dum versibus implet,
Ludicra dicat quae magis optât , cantio vana ;
Pace qniescat mortuus abbas, scriptio nostra.
35. Titulus sancti Pétri Consiacensis cenobii.
Die, homo, quid cultus? quid opes? quid gloria rerum?
Omne quod est genitum tendit ad interitum.
Occidit iste Dei servus ; sibi det requiei
Dona Deus.
In rotulis usus juvenum notât improbus usus ;
Deberent miseri communia fata vereri.
Nos tenere sortis trahit inclementia mortis;
Ad tristem portum cadit orane quod accipit ortum
Qui modo nugantur, quae dicimus hœc meditantur.
298
ROULEAUX DES MORTS.
Orationes nostre ab invicein seminentur tam pro
vivis quam defunctis, per Jhesum Christum Dominum
nostrum.
36. Titulus sanctœ Marie Belvaci.
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Orate pro nostris, ut nos oremus
pro vestris. Orate pro domina Berta abbatissa, Odila
abbatissa, Berta monacha, Agnes, Ada, Reneldi, mo-
nachis, et pro ceteris omnibus orate.
37 Titulus sancti Quintini Belvacensis.
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Orate pro nostris, Ricardo, Ur-
sione, Evrardo, Albano.
38 Titulus sancti Luciani Belvacensis.
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris, Tetbaldo,
Petro, abbatibus; Goisleno, Walterio, Walberto, Yvone,
Yvone, Ylberto, Roberto, Warnerio, monacbis; Ode-
lina, et ceteris omnibus.
39. Titulus sancti Symphoriani Belvacensis.
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris, Francone,
Warnerio, Radulfo, Rotberto, Berengerio, abbatibus ;
Fulcone, David, Àmelio, Teoderico, Goisfredo, mo-
nachis, et aliis omnibus.
40. Titulus sanctorum confessorum Martini et Ger-
mani Pontisariensis cœnobii.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Orate pro nostris, pro domnoab-
I
XII» SIÈCLE. 299
bâte Gauterio, Radulfo priore, alioque Radulfo, Jo-
hanne, Michaele, Hildeburge sanctimoniali, Amalrico,
Guillelmo, Fulcone, Gertrude sanctimoniali, et pro
omnibus aliis fratribus, sororibus,parentibus,amicis,
benefactoribus quorum nomina Deus scit.
41 . Titulus ecclesie sancte Marie Ârgentoilensis ce-
nobii.
Anima donni Vitalis et anime omnium fidelium de-
functorum in pace vera, que Christus est, requiescant.
Oravimus pro vestris; orate pro nobis et pro nostris,
Balduino comité, Basilia^Âdela, Judit, abbatissis; Hel-
vide, Âdela, monialibus ; Eremburge decana, Adelai-
dis, Havidis, Dodonelaico, et omnibus quorum nomina
Deus in libro vite scribat. Amen.
Flet pastore pio grex desolatus adempto.
Soletur miseras turba fidelis oves ;
Proh dolor! hune morsu sublatum mortis edaci,
Non dolor aut gemitus vivificare queunt.
Ergo qiiid lacrime? Quid tôt tantique dolores
Prosunt? Nil prodest hic dolor, imo nocet.
Sed licet militas ex fletu nuUa sequatur,
Est tamen humanum morte dolere patris ;
Est etiam gaudere pium, si vis ratiouis
Tristicie vires adnioliilare queat;
Mors etenim talis non mors sed vita pulatur :
Nam moritur mundo, vivit et ipse Deo.
Oret pro nobis , omnes oremus ut ipse
T7» 1 Christum . . ,
Jl.t nos ad . pervemaraus. Amen,
vitam ^
1 . Il est possible que cette pièce de vers ait été écrite par Héloïse,
qui habitait le monastère d'Argenteuil quand le rouleau du bienheureux
Vital y fut présenté. Voy. Bibl. de técole des chartes, 2« série, III, 389.
300
ROULEAUX DES MORTS.
42. Titulus sancti Dionysii ariopagitse.
Anima ejus et omnes fidèles animae requiescant in
Christi pace. Orate pro defunctis nostris, Dagoberto,
CaroIoCalvo, Rodberto, Henrico, regibus; pro abbati-
bus Ludovico, Fulrado, Hugone, Auberto, Rainerio,
Ivone; pro monachis Fiilcuino, Gaufrido; Adelelmo
priore, Diirando, Durando, Odone, Lamberto, Ful-
cone, Rodulfo, Gisleberto, Arnulfo, Lamberto.
43 Titulus sancti Martini de Campis.
Omnipotens pius et misericors Deus animam ven^
rabilis patris vestri donni N. aliorumque fratrum
vestrorum dignetur absolvere ab omni vinculo delicto-
rum eisque donare dignetur vitam et requiem sempi-
ternam in sorte electorum etrequie beatorum. Amen.
Sicut ergo nos pro illis orare studuimus, ita et vos
pro nostris orare ne differatis. Orate pro domno Urso
priore, et pro domno Tetbaldo priore, et pro domno
Drogone archidiacono, et pro omnibus aliis quorum
Domina Deus novit in sapientia sue aeternitatis.
44. Titulus sancti Germani Parisiorum episcopi.
Anima donni Vitalis abbatis et anime omnium fide-
liuni defunctorum requiescant in pace. Amen. Orate
pro nostris, pro domno Childeberto rege, pro Mo-
rardo, Petro, Isembardo, Rainaldo, abbatibus; Gisle-
m.aro, Ademaro, Petro, Frotmundo, Augerio,Hilduino,
Rotberto, Rodulfo, Hildeberto, monachis, et pro om-
nibus aliis fratribus, sororibus, parentibus, amicis,
benefactoribus, quorum nomina Deus scit.
I
45. Titulus sancti Victoris Parisiensis.
^^^Sf
XIP SIECLE. 301
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Orate pro nostris.
46. Titulus apostolorum Pétri et Pauli et béate
Genovefe Parisiensis.
Abbas Vitalis vir vitse spiritualis ,
Quod laus mundana sit deceptoria, vana,
Cognovit vere, nec eam curavit habere ;
Sed sura[m]a cura resecare studens nocitura ;
Fratres servabat, presumentesque domabat
Verberibus patris , gestans ubera matris ,
Mini parcebat, quem fomite lactis alebat.
Vir talis, tantus, carnali mole solutus,
Ante Dei faciem possideat requiem.
47. Titulus sancte Marie Parisiensis aecclesie.
Anima ejus et omnium fidelium requiescant in
pace.
Vitam Vitalis vitalem vila reliquit.
Summe Deus, qui cuncta potes, qui cuncta creasti,
Qui, genus humanum redimens, baratrum spoUasti,
Vincla crucemque pati qui pro nobis voluisti,
Omne quod est lege stabili qui disposuisti ,
Fac ut perpétua cum sanctis luce fruatur
Abbas Vitalis, pro quo grex iste precatur;
Elige pastorem pastoris nomine dignum,
Qui desolatas hujus oves foveat.
Vivere quid prodest? Quid honor ? Quid gloria rerum?
Quid genus aut species? Séries quid longa dierum?
Cum nemo vivat quin mortis lege prematur,
Cum non sit quicquam oui parcere mors videatur.
Immo sorte pari super omnia vult dominari,
Nec difFerre putat a divite pauperiorem ,
Nescia oui parcat, quasi nullum noscat honorem ;
Et sic equales tandem et facit omnibus omnes.
302 ROULEAUX DES MORTS.
Atque tôt et tanta que mundus fertur habere ,
Conperiunt tune esse nichil, nichilumque valere
Dum vixere tamen petiere nichil valiturum ,
Nil petiere sibi quod non esset periturum :
Gaza périt, périt omnis honor, speciesque genusque,
Omne périt; non omne tamen : nam si quis habetur
Justus, in eternum vivet, nec morte premetur,
Iste sibi cavit, cavit sibi ne moreretur ;
In mundo sic vixit , uti vita frueretur.
48. Titulus sancti Maglorii Parisiensis.
Anima ejus et anime omnium fideliu m defunctorum
requiescant in pace. Orate pro nostris, Rainaldo, Al-
frido, Ascelino, Haimone, Ylrico, abbatibus; Bene-
dicto, Amaldo, Alranno, Rotberto, Dominico, Wau-
terio, Johanne, Alrico, Euvrardo, monachis, et pro
omnibus aliis fratribus, sororibus, parentibus, amicis,
benefactoribus nostris, quorum nomina Deus soit.
49. Titulus sancti Pétri Radoliensis aecclesiae.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen.
Laetus cum sanctis vivat sine fine Vitalis j
Nostris defunctis, petimus, succurrite cunctis.
50. Titulus sancti Pétri Caziacensis.
Anima donni Vitalis et animae omnium fidelium de-
functorum per misericordiam Dei, in Christi nomine,
requiescant in pace. Amen.
Oramus pro vestris, orate pro nostris.
51. Titulus sancti Ferreoli martiris Sosmensis aec-
clesise.
Anima donni Vitalis et animae omnium fidelium de-
4
XIP SIECLE. 303
functorum per Dei misericordiam requiescant inpace.
Amen.
52. Titulus sanctorum martirum Crispini et Crispi-
niani.
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum,
in Christi nomine, requiescant in pace. Orate pro nos-
tris abbatibus et monachis quorum nomina altissimo
sunt nota.
53. Titulus sajicte Marie Suessionensis seclesie.
Anima donni Vitalis et anime omnium fidelium de-
funtorum requiescant in pace. Orate prq nostris, et
nos oravimus pro yestris. Ermentrudis abbatissa, Er-
mengardis, Adelaidis, abbatisse ; Eva, Wiveta, Ida,
Oda, Gela, Landrada, Pontia, Ermentrudis, Berta,
Norhildis, Odila, Gela, Petronilla, Ermena, Elizabet.
54. Titulus sanctae Mariae Noviandi.
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Orate pro nostris, Henrico ab-
bate, Godefrido abbate et episcopo, Stephano mona-
cbo sacerdote, Henrico con verso, Rainaldo, Lantberto,
sacerdotibus, ceterisque.
55. Titulus sancti Germani Autisioderis.
Anima ejus et anime omnium fidelium defuntorum,
in Christi nomine, requiescant in pace. Orate pro nos-
tris.
Versus puériles.
Abas Vitalis, tibi sit laux, vita perhennis :
Nam dum vixisti vestes escamque dedisti.
56. Titulus sanctorum martirum Gervasii et Protasii
Suessionensis ecclesiœ.
304 ROULEAUX DES MORTS.
Si posset redimi tantus vir fletibus iste ,
Et mortis munus subverti munere triste ,
Deberet flere sic ordo monasticus illum,
Ut quondam flevit sublatum Roma Gamillum ,
Munera multa forent hoc pro pâtre distribuenda ,
Ad sua quod posset converti jura regenda ;
Sed quia jura necis subvertere tanta nequimus,
Et metuenda nimis cunctis sua vincla subimus,
Est exorandus devotis mentibus ipse,
Gui convexa poli, cui mundus subditur iste,
Vitali vestro quod celi porta patescat ,
Spiritus in sancta suus et sic pace quiescat. Amen.
Orate pro nostris, Gerardo diacono, Odone presby-
tero, Roberto diacono, et ceteris nostris defunctis.
57. Titulus sancti Johannis Suessionensis.
Omnia pulcria * claraque gaudia sorbet amara
Mors. Quia deseruit condere quod potuit
Vir stultus, com stultis est sine fine sepultus;
Angelicos socios perdidit inmo pios.
Si bene servasset legem, mortique parasset
Se, data de celis munera cara sibi
Sumsiset; vel si precepta Dei docuisset
In justos, socius justorum fieret.
Totus perfectus Ghristi pietate refertus
Iste Dei famulus dona petit Domino.
Anima ejus et anime omnium fidelium defuncto
rum requiescant in pace. Amen.
58. Titulus sancte Marie Laudunensis eclesie.
Abbas Vitalis virtutum transvolat alis
Ad sacros cetus, Ghristi solamine fretus.
Quam meruit merces est ejus gloria perpes.
1. Sic.
XIP SIECLE. 305
Vos Deus hac requie dignetur letificare.
Ut flos in pratis nlmîo corrumpitur estu,
Sic homo peccati macula corrumpitur omnis;
Sed pax eclesie, que justos suscipit omnes,
Istum suscipiat, vitam tribuatque perhennem.
Dicite, quid prodest homini pro morte dolere?
Nullus in hoc mundo vivit qui morte carere
Possit. Quisque suo débet pro crimine flere,
Ut loca sancta queat patrie celestis habere.
59. Titulus sancte Marie Altae Bruerie.
Omnipotens pius et misericors Deus animam vene-
rabilis patris vestri Vitalis aliorumque fratrum vestro-
rum dignetur absolvere ab omni vinculo delictorum
eisque donare dignetur vitam et requiem sempiternam
in sorte electorum et requie beatorum. Oravimus pro
vestris, orate pro nostris, domno Roberto, domna
Hersindi, Bertrea, Agnete, Ausendi, Judith, Aia, mo-
nialibus; Bainerio, llario, Evraudo, sacerdotibus ; Ste-
pbano, Roscia monacba, et ceteris omnibus fratribus
ac sororibus nostris.
60. Titulus sancti Vincentii Laudunensis cenobii.
Anima domni Vitalis et animœ omnium fidelium
defunctorum requiescant in pace. Oravimus pro ves-
tris, orate pro nostris, domno Elinando episcopo, et
cœteris episcopis; Rogero, Rainero, abbates; piis-
simo pâtre nostro Adalberone, qui obiit ni kalendas
augusti; Alrico, item Alrico, Elberto, Manegaldo,
Rainbaldo, Alchero, Ârnulfo,Wilelmo, Gualtero, Rain-
berto, Godefrido, et ceteris qui ex hoc seculo transie-
runt, quorum animœ requiescant in pace.
20
306 ROULEAUX DES MORTS.
61 . Titulus sancti Bartholomei apostoli et sancto-
rum confessorum Teoderici et Theodulfi in Monte Or^Hi
Anima domni Vitalis et anime omnium fidelium de^""
functorum requiescant in pace. A.men. Orate pro nos-
tris, quia oravimus pro vestris.
62. Titulus sancte Marie Remensis metropolis.
Si vellem, pater aime, tuos describere mores,
Et quantum fueris Domini perfectus amore,
Ante fatigata cessaret lingua manusque ,
Quam consummatus foret ordo tue bonitatis ;
Sed ne de luce videar producere fumum ,
Sic volo, si possum, de te, pastor bone, fari,
Ut brevibus verbis possit laus plena notari;
Dico igitur quod par tibi nullus vivit in orbe
Par vel honestate morum vel simplicitate ;
Sed quia carnalis nullus sine crimine vivit ,
Vota Deo pro te fundamus, ut efficiaris
Eterne vite possessor in etheris arce.
Orate pro nostris omnibus vivis atque defunetis
63. Titulus sancti Dionysii Remensis.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctoru
requiescant in pace. Amen.
Oravimus pro vestris, et vos orate similiter pro nostris
omnibus.
64. Titulus saiicti Pétri Remensis.
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Oravimus pro vestris, orate etiam
vos pro nostris.
65. Titulus sancti Remigii Remensis.
Anima domni Vitalis abbatis et anime omnium fide-
XIP siÈcrx. 307
iium defunctorum requiescant in pace. Oravimus pro
vestris, orate et vos pro nostris.
66. Titulus sancti Pétri Altvillaris.
Corda sciens hominum, qui te consistere limum
Jussit, in officium promovet obsequium.
Grande tibi nomen, tibi preclarum, pater, omen,
Quod dédit exterius, approbat interius.
Nomine Vitalis meritoque, polum tenet alis ;
Quae sua gaudia sunt, spiritualia sunt.
Item.
Quamvis a multis laudem ferat hic probitatis,
His majora dédit ut nobis cartula dicit.
Sed quia laudari nequit ad plénum, taceamus,
Ne laudando parum laudis bona supripiamus.
Vitali vestro vitam tribuat miseratus ,
Cujus amore pio gessit bona, corpore vivus.
Orate pro nostris abbatibus, Nochero, Jocelino, Go-
deranno, Norjoldo, etproaliis; pro monachis, Richero,
Balduino, Hugone, Girardo, Hugone, Willelmo, Gi-
rardo, Roberto, Milone, Mainero, Joranno, Hugone,
Alberto, Godefrido, Petro, Petro, Albodo, Rainnaldc,
RogerOj Hugo, Johanne, et pro aliis omnibus.
67. Titulus sancti Stepbani Catalaunensis ecclesie.
Vitalis vivit quia pauper vivere quivit,
Cura dives fieri posset; sed araabat haberi
Pauper mendicus, ne demonis esset amicus.
Nam qui mundanis imant,.quos vexât inanis
Gloria, falluntur miseri Satanamque sequuntur.
Qui cornes est Satané non est mentis bene sanus.
Proh dolor ! Interiit Vitalis ! Gaudeat inde
Regia celestjs, terra gemat misera ;
308 ROULEAUX DES MORTS.
Exultent tanto cœlestes compare digni !
Terra gemat tanto nunc viduata pâtre !
Pauper, mendicus sibi vixit, largus egenis,
Pupilles, viduas, veste ciboque fovens.
Abbas Vitalis dum mundanis opulentus
Viveret, haec sprevit, haut ad cœlestia lentus.
Hic obiit, set eum jiixte vixisse putemus ;
Hune ut celorum locet arce Deum rogitemus.
Oremus Christum regem, fratres, superorum,
Ut dignetur huic sedem concedere cœli ,
Cumque beatorum turbis locet arce polorum;
Nam mundanarum dum dives diviciarum
Vixit, sanctariun custos fuit aecclesiarum.
Contio sanctorum cedat super astra polorum
Summe tibi pastor, sancte pietatis amator ;
Nam , dum vixisti , Ghristo servire fuisti
Promptus, pauperibusque Dei victum tribuisti.
68. Titulus Omnium sanctorum in Insula.
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum,
in Christi nomine, requiescant in pace. Amen. Orate
pro nostris canonicis, Clarembaudo, et pro aliis omni-
bus, et nos oramus pro vestris.
69. Titulus sancti Pétri Cathalaunensis cenobii.
Portitor insignis, pater hic tuus extitit ignis
Ardens et lucens, in subjectis sibi vivens.
Dum fruitur vita morlali qua sumus ista,
In delinquentes ardebat , dum resecare
Quae fuerant vitii vellet, quia nuUus amare
Débet justorum^nec consentire virorum.
Vivere cernebat quos juste, clara manebat
Lux ipsis. Sit vera salus de virgine natus
Christus ei, mundum voluit qui, fraude peremptum
Serpentis veteris, salvare redemptor in œvum.
I
XII' SIECLE. 309
Oratepro nostris, Rotgero, Willelmo, episcopis;ab-
batibus, Bénédicte, Widone ; fratribus monachis, Al-
berto, Stephano, Willelmo, cunctis quoque qui nos
precesserunt cumsigno fidei. Amen.
70. Titulus sancti Memmii Cathalaunensium primi
episcopi.
Vitalis nomen vitœ denontiat omen.
Ex merito vitae nomen datur huic heremitœ,
Et quia vivus erat vitae documenta sequutus,
Evolat ad cœlos carnali mole solutus.
Unde potest credi cives {yel cœtus) gaudere beatos,
Tanto concive féliciter amplificatos.
Prœmia prestet ei vitae Deus atque diei.
Orate pro nostris, Philippo episcopo et abbate
Odone abbate, Leberto canonico, et aliis.
71 . Titulus sancti Salvatoris Virtuensis cenobii.
Est mentis sanae eomtempnere quicquid inane
Cernitur, atque sequi vesligia judicis equi ;
Vita quid est hominis nisi lux Ghristum sicientis?
Vita quid est hominis nisi nox perversa gerentis.
Qui manet in viciis, nec ab his vivendo quiescit,
Quid sit lux nescit; nox est, totus tenebrescit.
Sed qui virlutum splendore nitet variarum,
Lucis iter sectans, ignorât iter tenebrarum,
Justiciae semitam gradiens, querit sibi vitam;
Qua qui ditatur, vivet sine fine beatus,
Cum careatmeta, secura, beata, quieta.
Hanc tibi, Vitalis, donet rex spiritualis.
72. Titulus sancti Albani protbomartiris Anglorum.
Anima ejus et animae omnium fidelium defuncto-
rum requiescant in pace. Amen.
310 ROULEAUX DES MORTS.
73. Titulus sancti Martini Virtuensis castri.
Si dolor et fletus valuissent*
Non (lolor et fletus inpiessent
Quomdam Yitalis fralres qui
Cessit nature. Nune restau
Dilexit clerum ! studuit cum
Anima ejus requiescat in pace. Orate pro nostris ca-
nonicis, et nos oramus pro vestris monachis.
74. Titulus sancti Pétri Albensis.
Anime omnium fidelium Dei defunctorum requie-
scant in pace. Amen. Et anima Vitalis abbatis in pace
requiescat. Orate pro nostris; oramus pro vestris.
Orate pro abbate Haymerico_, Mauricio monacho,
Lanberto monacbo, Herberto, Petro, et pro aliis quo-
rum nescimus numerum. Amen.
75. Titulus sanctae Mariae Gaiensis aecclesiae.
Anima ejusetanimae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace.
Oramus pro vestris ; orate pro nostris, Johanne,
Duranno, Odone, Walterio, Rannulfo, Richardo.
76. Titulus sancte Marie Ramerucensis.
Abbas Vitalis, mundi pars occidualis
Pro te tristatur, quia pâtre bono viduatur.
Vere Dei cultor, scelerum promptissimus ultor,
Terre comptemtor captivorumque redemptor,
Mellifluique sator verbi, bonitatis amator,
Justi defensor validus, pravis reprehensor,
Mestis solamen magnum, pressisque levamen,
1. On a effacé la fin de ce vers et des suivants; ce qui rend la pièce
inintelligible.
I
XIP SIECLE. 311
Morte tua, pastor, suscepit gaudia cœluin,
ïellus lamentum, quia te sibi meret ademplum',
Sed consoiatur quoniam, caiu dum tumulatur,
Crédit supremis quod spirilus adsociatur,
In celisque bonum se sperat habere patronum.
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen.
77. Titulus sancti Salvatoris Belli loci.
Anima ejus et anime omnium fideliumi defunctorum
requiescant in pace. Amen.
Abbas Vitalis virtutum transvolat alis
Ad sacros cetus, Christi solamine frsetus.
78. Titulus beatorum apostolorum Pétri et Pauli
Arremarensis cenobii.
Absolve, Domine, animam famuli tui ab omni vin-
culo delictoruin, ut in resuiTectionis gloria inter san-
ctos tuos resuscitatus respiret. Fer.
Oravimus pro vestris. Orate pro nostris.
79. Titulus sanctae Marise Trecensis eclesiae.
Aalidis et Letbvidis, Freesendis et AWidis. Anime
eorum et animœ omnium fidelium defunctorum re-
quiescant in pace.
80. Titulus sancti Pétri Avennacensis.
Agnedis, Aalidis, Fredeburgis , Cecilie , Ermen-
garde, Hodierne, Roceline, Agnedis^ Elizabet. Animae
eorum et animae omnium defunctorum requiescant in
pace.
81. Titulus sanctae Mariae Magdalenae Vizeliacensis
cenobii.
312 ROULEAUX DES MORTS.
4nimae ejiis et animae omnium fîdelium deriin(
rum, in Cliristi nomine, requiescantin pace. Orateprc
nostris, pro domno Josceranno abbate, pro domn<
Artaldo abbate, pro Willelmo, pro Heleazaro, pr(
Gauzberto, pro Bernardo, monacbis, pro Petro, et"
pro ceteris omnibus quorum nomina scit omnipotens
Dominus.
82. Titulus sanctorum apostolorum Pétri et Pauli
sanctorumque confessorum Cbristi Veterini episcopi
atque Leonardi abbatis Corbiniensis cenobii.
Animae omnium fidelium defunctorum requiescant
in pace.
83. Titulus sancti Pétri de Gloecestra.
Gujus ad examen dat gratia sola juvamen,
Nec prosunt mérita justis, pielate remota,
Rex pie , Vitalis sis criminibus venialis.
Sunt bona nota tibi, non peritura sibi.
At miseros illos mentis ratione pusillos,
Funera qui rident, nec sua fata vident,
Corrige clementer, delinquunt nanque scienter.
Fac tepeat ratio , desipiens vitio.
Casibus indultis miserere quibusque sepultis :
Nec sint, Christe, rei, quos juvat arra spei.
Orate pro nostris defunctis, Serlone, Petro , abbati-
bus ; Walterio priore ; Bernardo, Matbia, Johanne, et
caeteris omnibus.
84. Tituhis sanctae Mariaé de Teokesberia.
Anima ejus et animae omnium fidebum defunctorum
requiescant in pace. Orate pro nostris.
85. Titulus sanctae Mariae Eoveshamnensisaecclesiae.
XIÏ« SIÈCLE. 313
Anima ejus et auimae omnium fidelium defmictorum
requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris de-
functis.
Abbas Vitalis doctrina spiritualis,
Multos instruxit, plures de morte reduxit;
Vita fuit dignissima, sic est mors pretiosa*,
Sit diadema laborum cum sanctis speciosa. Amen.
86. Titulus sanctae Mariae de Persora.
Abbas Vitalis verbis factisque beatis,
Multos ad summi premisit gaudia cœli,
Quos tandem sequitur, cum sanctis luce potitur,
Orate pro nostris defuntis , scilicet Eadmundo,
Turstino, Hugone, abbatibus; Odone comité, Sewar do
priore, Ordgaro, Leowio, Osberno, Willelmo, Beni-
gno, Ricardo, et pro aliis omnibus quorum anime re-
quiescunt in pace. Amen.
87. Titulus sanctae Mariae Wigornensis ecclesiœ.
Anima ejus et animae omnium fidelium defuncto-
rumpermisericordiam Dei requiescant in pace. Amen.
Orate pro nostris, pro domno Vulstano et Samsone,
episcopis ; pro domno Thoma priore , pro Florentio
et Henrico, Agelrico, Mauro, Symeone, monacbis, et
omnibus aliis.
88. Titulus sancte Trinitatis et sanctae Marie Covan-
trensis aecclesiae.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris, Leo-
vrico comité, Godiva comitissa, Leofwino, Rodberto,
episcopis, Bruningo priore, Goduino, Patricio, Thoma,
monacbis, et pro aliis nostris defunctis.
314 ROULEAUX DES MORTS.
89. Titulus saiictae Mariae Bertoniensis ecclesise.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen . Orate pro nostris defunctis,
Nigello abbate, Edrico priore, Gemente monacho, et
pro aliis omnibus.
90. Titulus sanctae Mariaî Thotesberiae.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen.
91. Canonici Bredonie concedunt anime Vitalisani-
mabusque omnium fidelium loci illius beneficium,
et unusquisque eorum unum trentale. Orate pro piis-
simo pâtre nostro Radulfo, et pro fratribus nostris,
scilicet domno Ricardo, Headmundo, Unfrido, Here-
wardo, et pro aliis omnibus defunctis.
92. Titulus sancte Mariae Blidae.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Orate pro nostris, Rogerio, Ra
dulfo, Nicholao, Radulfo, Benigno, Ansberto, Wil-
lelmo, Gisleberto, Fulcone, monachis, et caeteris
93. Titulus sanctae Mariae Eboracensis.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen, Orate pro nostris.
94. Titulus sancti Pétri Eboracensis aecclesiae.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris, AIdredo,
Thoma, Girardo, Thoma.
95. Titulus sancti Germani Salebiensis aecclesiae.
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum
I
um
Ra- _
J
XII» SIECLE. 318
requiescaiîl in pace. Amen. Orale pro nostris, Bene-
dicto abbate,et ceteris.
96. Titulus sancti Benedicti Ramesiensis aecclesiae.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris.
97. Titulus sanctae Trinitatis Norwicensis œcclesise.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Orate pro domno Herberto
episcopo, patrono nostro et fundatore ecclesiae nostrœ;
et pro defunctis fra tribus nostrae congregationis.
98. Titulus sancti Benedicti Holmensis ecclesiae.
Anima domni Vitalis abbatis et animae omnium fide-
lium defunctorum requiescant in pace. Amen. Orate
pro nostris defunctis fratribus.
99. Titulus sancte Marie et sanctae iï,thelburgae Ber-
kingensis aecclesiae.
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen Orate pro nostris ^Elfgyva
abbatissa, Lucia priorissa , Petronella priorissa , Scola-
stica, Perpétua, Mathilda, Atlielidi, Mabilia, Emma,
monialibus, et pro omnibus aliis nostris defunctis.
100. Titulus sancti Pelri Westmonasterii.
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris, Offa,
i^dgaro, .^dwardo, regibus; Matilda regina; Vitali,
GislebertoCrispin, abbatibus; Riculfo, Turstino, Tur-
killo, iEgelwardo, Mauritio, Willelmo, monachis, et
pro omnibus aliis. Concedimus sibi plenam fralerni-
316 ROULEAUX DES MORTS.
tatera et societatem aecclesise nostrae, sicut concessimuij
illi cum fratribus qui secum ad nos vénérant. Ha
igitur rénovantes, obnixe vos petimus ut eadem nobis
concedatis quatinus in superneecivitatis arcemereamui
ab invicem in laetitia sempiterna videri. Amen.
1 01 . Titulus sancte Mariae Abbendoniœ.
Anima Vitalis et anime omnium fidelium defuncto-
rum requiescant in pace. Amen.
Vita brevis casusque levis, nec spes remeandi :
Quanta seres, hinc tanta feres. Sit cura pîyandi.
Plura seras, ut plura feras ; ne non seruisse
Peniteat, cum nil valeat tibi penituisse.
Qui revocas quod in arce locas, Petre, jure potenti,
Huic aperi valvas. Superi plaudant venienti.
Item alterius.
Justus letatur cum carne sua spoliatur.
Ordine nanque Dei moriens oritur requiei :
Sic hic Vitalis paslor, vita specialis,
Hinc nece subtractus requiescit, gaudia nactus.
1 02. Titulus sanctœ Trinitatis et sanctse Mariae Egne-]
sbamniae.
Anima ejus etanimae omnium fidelium defunctorumj
requiescant in pace. Amen.
Non condemnatur cujus bona vita probatur.
Immo salvatur cujus pia vita probatur,
Abbas Vitalis vir vitae spiritualis.
Hic sancte vixit, nunc cum Domino requiescit.
Orate pro nostris, Columbano abbate, Toma priore,
Fulcone, Martino, Willelmo, monachis; Rogerio laico,
iElbelmaro laico, Willelmo, et aliis quorum scit Deus
nomina.
XIP SIÈCLE. 317
103. Titulus sanctœ Trinitatis et sanctae Fridesvidae
Qxinefordensis.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
per Dei misericordiam requiescant in pace. Amen.
Concedimus ei fraternitatem et beneficium loci nostri.
Cui deservisti , Vitalis , eum meruisti ,
Régi mortali non , immo perpetuali ,
Qui pro plèbe sua , que captivata manebat ,
Quam cupidus serpens ad Tartara dira trahebat,
Qualinus eriperet quos carcer noctis habebat ,
Lapsus de celo , veniens in ventre puellae ,
Figitur in ligno sine culpa, non sine velle.
Hic te Luciferi dignetur reddere sellae.
1 04. Titulus sancti Andreœ Rofensis aecclesise
Anima domni Vitalis abbatis et animae omnium fide-
lium defunctorum requiescant in pace. Amen. Orate
pro nostris.
105. Titulus aecclesise Cliristi Cantuariae.
Vitam aeternam tribuat ei et nobis omnibus Christus
filius Dei. Amen.
1 06. Titulus sancti Pétri et sancti Augustini Anglo-
rum apostoli.
Anima domni abbatis Vitalis et animae omnium fide-
lium defunctorum requiescant in pace. Amen. Orate
pro nostris.
1 07. Titulus sancti Panera tii martyris.
Anima ejus et animae omniumi fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen.
108. Titulus sancti Sulpicii Bituricensis Navensis
monasterii.
-5
I
318 *— ^— ROULEAtnrnEgTïmBTS.
Odone, Evraudo, Eudo, Tevino, abbatibus; Joberto
Petro, Arnulfo, Petro, Constancio, Adelardo, Ber-
nardo, Girardo, Gaufrido, moiiachis. Anima ej us et
anime omnium fidelium defunctorum requiescant in
pace.
109. Titulus sancti Pétri Virsionensis cenobii.
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Oramus pro vestris, orate pro
nostris, scilicet pro Berengario, Hunbaldo, abbatibus; ,^,
Rainaldo, Richardo, Josberto, Rotdulfo, Ricbardo, ^|
Girardo, Ivo, Goffredo, Rotberto, Rainmundo, Go-
sleno, Rotgerio,monachis;Fulcbaudo, et aliis omnibus
nostre congregationis fratribus.
110. Titulus sancti Martini Masciacensis cenobii.
Hic nobis rotulus si verum testificatur,
Omnis sanctorum letetur turba virorum ;
Oramusque Deum requiescat in arce polorum
tibus ipsis.
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Oramus pro vestris, orate
pro nostris, pro Sulpicio, Fulco, abbatibus; Zacai'ia,
Constancius, Gimo, Odo, Garnerius, Petrus, Ugo, Gi-
rardo, Durando, Acardus, Huncbertus, Josbertus,
monachi, et aliis omnibus nostre congregationis
fratribus.
111. Titulus sancti Salvatoris mundi sanctique Gil-
dasii Dolis.
Anima ejus et omnium fidelium defunctorum re-
quiescant in pace. Orate pro nostris defunctis, scilicet
pro domno Durando, Mascelino, abbatibus; Audeberto,
•um î»<«
XIP SIÈCLE. 3^9
Bemardo, Rannulfo , Andréa, monachis , et pro aliis
fratribus quorum nomina scit Deus.
112. Titulus sancte Trinitatis Belli Loci.
Abbas Vitalis vir vite spiritualis
Fratres servabat presumentesque domabat.
- Ante Dei faciem, possideat requiem.
Orate pro nostris, pro domno Stepbano, pro domno
Bertranno, abbatibus; Andréa monacbo, Bernardo,
Odo, Guillelmo, Hugolino, Letardo, Rotberto, Rai-
naldo, et pro omnibus aliis fratribus, sororibus, pa-
rentibus, amicis, benefactoribus, tam vivis quam de-
functis, quorum nomina Deus scit.
113. Titulus beati Martini Majoris Monasterii.
Anima ejus et animée omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Oravimus pro defunctis
vestris, orate pro nostris, Alberto, Bartbolomeo, Ber-
nardo, Hilgodo abbatibus ; Ariprando , Ansegiso , Pe-
tro, Oliverio, Andréa, Petro, monacbis, et pro aliis
omnibus.
114. Titulus sanctae Marie Pontilevilensis cenobii.
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris defunctis,
sicut pro vestris oravimus. Orate pro Ansberto, Gui-
done, Petro, Drocbone, abbatibus nostris, et pro Gau-
fredo, Radulfo, Garino, Girardo, monachis nostris.
115. Titulus sanctae Marise Corneliacensis.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Oravimus pro vestris, et
vos orate pro nostris, Andréa abbate, Viventio priore,
pro omnibus aliis.
320 "^ ROULEAUX DES MORTS.
116. Titulus sancte Marie Hospitalitatis.
Sanctimoniales unum psalterium et unaqueque sep^
tempsalmos. Anima famuli tui Vitalis et anime omniuml
fidelium defunctorum requiescant in pace. Amen..
Oravimus pro vestris et vos orate pro nostris.
117. Titulus sancti Aniani Aurelianensis ecclesie.
Dum vixit, vita vixit Vitalis honesta ;
Nunc possit vita vivere perpétua ;
Non facit haec vita vitalem sed moribundum,
Vitalem faciat vita perennis eum.
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum,
in Christi nomine, requiescant in pace.
Item.
Possideat vitam Vitalis, vitis amator.
Per vitem, vitam, cîeli viveiis habilator.
Vitis amator erat, quia Christum vivus amavit,
Qui se vite, suos in palmite, significavit.
Vitis amans iterum, cui vinea culta fréquenter,
Et reddet fructus et reddidit ante decenter.
Ad vitam vero non ducit terrea vitis,
Cujus vos usi monachi moderamine sitis.
Ergo qui mente conscendit ad ethera sola
Vivat Vitalis, qui fuit agricola.
118. Titulus sancte Mariae et sancti Pétri Nielfae.
Anima ejus et omnium fidelium requiescant in pace.
Orate pro nostris defunctis, scilicet Galterio, Roscelino,
abbatibus; Bernerio, Engelberto, Fulchone, Symone,
Odone, monachis, et pro aliis omnibus.
1 19. Titulus sancti Florentii Salmurensis.
Anima ejus et omnium fidelium defunctorum re-
XIP SIECLE. 321
quiescant in pace. Orate pro iiostris, Frederico , Si-
gone, Willelmo, abbatibus; Constaiitino monacho,
Fulcherio, et pro aliis mullis.
120. Titulus sancti Pauli apostoli Cormaricensis
ceiiobii.
Anima ejusetanimse omnium tidelium defunctorumi
requiescant in pace. Amen.
1 21 . Titulus sancti Juliani martyris Turonensis.
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum,
in Christi nomine, requiescant in pace. Amen. Oravi-
mus pro vestris, orate pro nostris, Girberto, Girardo,
abbatibus; Ricbardo, Ingelardo, Rainaldo, Aucberio,
Guillelmo, Dodone, monachis, et pro aliis omnibus.
122. Titulus sancti Launomari Blesis.
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris defunctis,
scilicet pro domino Mauricio abbate, Bernardo, Petro,
Herberto, Gauleno, Constantino, monacbis ; Tlieode-
rico, Petro, Odone, Stepfano, David.
1 23. Titulus sanctae Trinitatis Mauriniaci de Stanpis.
Anima ejus et omnium fidelium defunctorum re-
quiescant in pace. Amen. Oravimus pro vestris, orate
pro nostris , scilicet Rainaldo abbate , Airardo priore,
Alrico incluso, Herveo, Hugone, Hilderio, prioribus;
Nicbolao, Arnulfo, Hugone, Bauduino, Herberto, Gos-
leno, Gauterio , Landrico , Odone , Lisiardo , Ansello,
fundatoris nostri, et Garsadonio, filio ejus, Gosberto,
et aliis fratribus, parentibus, amicis, et benefactoribus
nostris, quibus omnibus det Deus vitam. aeternam.
Amen»
21
322
ROULEAUX DES MORTS.
1 24. Titulus sancte Marie de Longuo Ponte.
Quod vestris vultis hoc, fratres, reddite nostris
Videlicet Advino, Otardo, Andréa, Bertranno, Mal-
gerio, Roberto, Malberto, etpro omnibus aliis, quorui
nomina solus Deus soit.
125. Titulus sancte Marie Columbensis.
Anima ejus et omnium fîdelium defunctorum re
quiescant in pace. Amen.
126. Titulus sanct* Dei genitricis Mariae de Josa-]
phath Carnotensi.
Anima ejus et animae omnium fîdelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Orate pro fratribus no-
stris defunctis , Garino, Bernardo, Eudone, et aliis
quorum nomina scripta sunt in libro vite.
127. Titulus sancti Johannis Carnotensis cenobii.
Anima ejus et anime omnium fîdelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Orate etiam vos pro fra-
tribus nostris, Herveo, Drogone, Alberto, alio Alberto,
et ceteris omnibus, ut et ipsi vita perfruantur eterna.
Albinus unum psalterium. Quidam sacerdos très mis-
sas. Garnerius quinquaginta psalmos ; Hernulfus quin-
decim ; Rualendus septem.
128. Titulus sancti Martini de Valle.
Cujus erat servus, succurre, Maria, Vitali.
Ut scio, fecisli ; dubitem de fuuere tali :
Mortuus est, vivat. Bene vixit; pace quiescat. Amen.
Non timuit mortem, quem mors superavit ad horam.
Won moriturus obit, quem mors timet et sibi cessit.
Nocte chorus uîedia cantando leva vit ad astra.
i
XIP SIECLE. 323
Sit semper Christi requies eterna Vitali .
Hic meruit sumnios in vita scandere celos.
Hugo VII psalmos dat. Radulfus vu. Moises vu.
Raginaudus l. Renerius vu. Robertus vu. Willel-
mus L. Robertus lx. Ernaudus lx. Robertus xxx.
Hulduinus vu. Erbertus vu. Sancio xx. Gaufridus
LX. Mauricius i psalterium. Willelmus vu. Lamber-
tus L. Ansoldus c. Radulfus c. Fulcherius vu. Roge-
rius VII. Osmuudus l. Willelmus xv. Willelmus l.
Erbertus xv. Andréas xv. Hugo i missam. Renerius i
psalterium.
129. Titulus sancti Salvatoris Tyronensis cenobii.
Anima domni Vitalis bonae mémorise viri et animse
omnium fidelium defunctorum requiescant in pace.
Amen. Orate pro abbatibus nostris, Bernardo scilîtet
et Radulfo, et pro fratribus nostris omnibus.
130. Titulus sanctorum martyrum Johannis etPauli
obedientiae de Tyron.
Anima piissimi abbatis Vitalis et animge omnium fi-
delium defunctorum requiescant in pace. Amen.
131 . Titulus sanctae Trinitatis Vindocinensis mona-
sterii.
Anima ejusetanimse omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace.
13'2. Titulus sancti Pétri Burgulii.
Anima Vitalis abbatis et animae omnium fidelium
defunctorum requiescant in pace. Amen.
133. Titulus f.ancte Marie Fonti Evaridi.
Scimus, fratres karissimi, quia doletis de piissimum
324 ROULEAUX DES MORTS.
patrem qiiem amisistis in hac luce; sed credimus quod
régnât in eterna beatitudine.Nos tamen sumus sociale
vestre dolori, quia erat nobis pius atque dileclus, eL
juxta Johannis vocem, Deus karitas est; propter hdJUJ
inpendimus ei modicum beneficium de caritati dulce-
dine, bec sunt ccc psalteria et totidem vigilias.
Orate pro piissimo pâtre nostro Roberto, etproHer-
sende, karissima matre nostra ; pro domno Petro, Pic-
tavensis episcopo, et pro Leodegario arcbiepiscopo, et
pro Rainerio capicerio , Geraudo de Bria sacerdote ,
Hylario sacerdote, Geraudo de Tucio, laico, Karadoco
fratre nostro, Teburge, Teburge, Briccia, Ermen-
gardis, monialibus; Agnes, Raimburgis, Ermengardis,
et Agnes sacrata Deo, et pro aliis omnibus fratribus
et sororibus nostris.
134. Titulus beati Martini Andecavis.
Canidés, persona gravis, facundia sancta,
Moribus eximiis addiderant cumulum ;
Gulcitra, stramen erat; viuum, fons; herba, legumen
Pisces, lacet mel; panis, avena rudis;
Sal, condimentum ; tenuis sopor atque modestus;
Pes sibi vector erat sepius, aut asinus;
Nec tamen inde minus fuit aptus rébus agendis,
E contra quam si copia multa foret.
Cum sic portasse! estus pondusque diei,
Pro vita vitam vila det emerilam.
135. Titulus sancti Franbaldi abbatis.
Anima piissimi Vitalis et anime omnium fidelium
defunctorum requiescant in pace. Amen. Septem ei
plena officia faciemus. Orate pro nobis.
136. Titulus sancti Juliani de Prato.
XIP SIÈCLE. 32S
Anima donni Vitalis et anime omnium fidelium de
functorum requiescant inpace. Orate pro nostris,ora-
mus pro vestris ; Agnes abbatissa, Ermengardis, Er-
melina, Misilindis , Richildis, Ermentrudis, Claricia,
Hodierna.
137. Titulus cenobii sancti Martini Sagii.
Anima domni Vitalis et animae omnium fidelium
defunctorum requiescant in pace. Amen. Orate pro
nostris; oramus pro vestris, et pro omnibus quorum
nomina Deus scit.
138. Titulus sancte Marise Almaniscarum.
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris, Ade-
laide, Helvisa, abbatissis; Rogerio comité, Mabilia co-
mitissa, Ernulfo, Philippo , Mabilia, fdiiseorum;
Eremburge, Remburge, Emma, Emma, Hatbvisa,
Hathvisa, Béatrice, monachis, et ceteris omnibus.
139. Titulus cenobii sancti Ebrulfi.
Anima donni Vitalis et anime omnium fidelium de-
functorum requiescant in pace. Amen. Oramus pro
vestris, orate pro nostris, Willelmo,Gisleberto,Odone,
David, Turstino, Willelmo, Ascelino, Frotmundo,
Walterio, Gisleberto, Radulfo, et ceteris omnibus.
140. Titulus sancte Marie Ebroicensis.
Anima donni Vitalis et anime omnium fidelium de-
functorum requiescant in pace. Amen. Orate pro nos-
tris et nos pro vestris.
1 41 . Titulus sancti Pétri apostoli Cerneliensis aec-
clesise.
326 ROULEAUX DES MORTS.
Anima domni Vitalis abbatis et aniniœ omnium fidj
lium defunctorum requiescant in pace. Amen. Oî
pro nostris.
142. Titulus sanctae Dei genitricis Marise Scirbi^
nensis ecclesiae.
Anima venerandi patris Vitalis abbatis et aninise
omnium fidelium defunctorum per misericordiam
Christi requiescant in pace. Amen. Hoc idem persol-
vite nostris, Gregorio, Leofrico, Wlfrico, Segaro, Ed
wino priori, Heremanno monacho, Tobiae, Thoma,
dredo, Alfgeto.
143. Titulus sancti Pétri Resbiacensis ecclesie.
^de tua sumptum, carnis de corpore pulsum,
Sume, Deus, patrem, quem karlula protulit, istum,
Assistens cœlis, terris hue usque fidelis,
144. Titulus patris Benedicti Floriacensis cenobii,
Vita manens, pax, lux, Vitalis, vivificans dux,
Te locet in cœlis; separet a lenebris.
Si bene, si juste vixisti, si modef&te,
Nunc tibi sint vite premia perpétuas ;
Teque suo visu saciet, sine quo saciari
Nemo potest plene, nec quid habere boni.
Orate pro nostris, Quidone, Petro, Injorranno, Uie-
rio, Huberto, Bernardo, Dalmacio, Petro, Rodulfo,
Ildino, Raimundô, Framberto, Willelmo, et aliis abba-
tibus et monacbis ; Gualterio, Artaldo, Guillelmo, ab-
batibus; Gaufreflo, Rodulfo; Verano, Simone, abba-
tibus; Gualone, Guillelmo, l^terico, Rotradis femina,
Petro, Moyse.
145. Titulus sancte Marie Hinchelaiensis.
1
XIF SIÈCLE. 327
Anima Vitalis abbatis et anime omnium fidelium
defunctorum, in Christi nomine, requiescant in pace.
Orate pro nostris, pro Radulfo, pro Willelmo, pro Ema,
et pro Gilleberto, et pro Merevinno presbitero.
146. Titulus sancti Martini de Bello.
Anima ejus et omnium fidelium defunctorum animœ
requiescant semper cum Christo in pace. Amen.
Transit, ut umbra,/lecora malignaque gloria mundi.
Ut quid amantur, cum perdantur, gaudia mundi?
Nullus pastorum remanet, nullusque bonorum.
Flos arens fœnum fit, carnis gloria cenum.
Transiit hac vita Vitalis sic heremita.
Dat flatum celo, dans carnem pulveris imo.
Orate pro abbatibus nostris et cseteris fratribus nos-
tris.
147. Titulus aecclesiae sanctœ Trinitatis de Notyn-
gham.
Anima ejus et animse omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris, Hu-
gone, Lamberto, prioribus; Walterio, Wlrico, Radulfo,
Willelmo, Roberto, Walterio, monacbis, et pro ce-
teris.
148. Titulus sancti Sergii Andegavis.
Anima ejus et anime omnium fidelium defuncto-
rum requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris,
pro Bernardo, pro Walterio, abbatibus; pro Samaro
monacho, et aliis fratribus defunctis.
149. Titulus sanctae Marise Lirae.
Anima ejus et animae omnium fidelium defuncto-
528 ROULEAUX DES MORTS.
rum per Dei misericordiam requiescant in pac?
Amen.
1 50. Titulus saiictae Mariœ de Deserto.
Anima ejus et animae omnium fidelium defuncto-
rum per Dei misericordiam requiescant in pace.
Amen.
151 . Titulus sancti Salvatoris Ebroicensis.
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris et nos
oramus pro vestris.
1 52. Titulus sanctae Mariae et sancti Melori Ambres-
beriensis aecclesiœ.
Anima domni Vitalis abbatis et anime omnium fide-
lium requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris et
nos oramus pro vestris.
153. Titulus sanctae Mariae sanctseque Eadithae Wil-
toniensis aecclesiae.
Gloria quid rerum, vel quid mora longa dierum
Prosunt, tam foriis cum sit conclusio mortis,
Ut sub sorte pari possit cunctis dominari.?^
Sed desperandum non est aut jure dolendum
De nece justorum : requies est nam Deus horum.
Unde piis lacrimis, petimus, vos parcite vestris;
Nam si sic vixit, nobis ut cartula dixit,
Vitalis, cœli fruitur modo parte sereni,
Quodque sibi nomen Vitalis contulit omen ,
Hoc habet in Christo : mundo nam vixerat isto
Prudens, munificus, castus, pielatis amicus.
Ergo sibi summi concédât gratia Ghristi
Ut prece sanctorum consors sit factus eorum.
Que dedimus vestris eadem vos reddite nostris.
XTI« SIECLE. 329
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum
per Dei misericordiam in pace requiescant. Amen.
Orate pro nostris, scilicet domna abbatissa Wiltru-
dis, Elvitha, Bribtiva, Godiva, Matbelda, priorissis;
Susanna monacba, Ida, Beatrix, Ragenildis, Matbelda,
Eaditha, Ingritba. Orate pro Rodberto comité, Ma-
thilde, Mabilia, comitissis; Agnete. Orate pro Ernulfo
capellano, Willelmo, Godrico, Odbrihto.
1 54. Titulus sancti Pétri Mycelaniensis aecclesiae.
Anima domni Vitalis abbatis et animae omnium fide-
lium defunctorum requiescant in pace. Amen. Orate
pro nostris.
155. Titulus sancti Pétri apostoli Bathae.
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Concedimus ei beneficium loci
nostri. Orate pro nostris.
156. Titulus sancte Marie et sancti Aldelmi con-
fessons Malmesberiensis ecclesie.
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Gonceditur ei loci pars
omnium beneficiorum, in liiissis, in orationibus, in
elemosinis, ut quandiu duraverit inibi Dei servitium,
duret animae ejus memoriae solatium. Orate pro nostris
^delstano rege, Warino et Godefrido, abbatibus;
Watselino et Radulfo, prioribus ; Ricardo et Stepbano,
monachis; Gerardo et Bernardo, fratribus; Elevisia,
Matbilidi, sororibus; Walterrio et Ricardo, monachis,
et pro ceteris fidelibus, Siredo et aliis.
157. Sancti Egidii.
330 ROULEAUX DES MORTS.
Te Deum laudamus Sancte Yitalis, ora pro nom
Fidelium anime requiescant in pace.
1 58. Titulus sanctae Mariae de Belverio.
Anima domni Vitalis abbatis et animse omnium fide-
lium defunctorum requiescant in pace. Amen.
159. Titulus sanctaî Marige de Wimundeham.
Concedimus ei beneficium loci nostri et x missas.
Anima ejus et animse omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen.
160. Titulus sancti Johannis aewangelistae de Pon
tefracto.
Anima ejus et omnium fidelium defunctorum re
quiescant in pace. Amen. Ora te pro nostris.
161 . Titulus sancti Oswaldi régis et martyris juxta
Pontemfractum.
Anima ejus et animae omnium fidelium defuncto-
rum per misericordiam Dei requiescant in pace.
Amen. Concedimus huic patri beneficium loci nostri
Orate pro nostris.
1 62. Titulus sancte Marie Bretlintonensis.
I
Concedimus huic patri beneficium commune loci
nostri. Orate pro nostris.
Det tibi se Deus omnibus omnia sufficienter;
Nescio quid niajus deprecer a ut melius.
163. Titulus sancte Trinitatis Eboracensis.
Anima donni Vitalis abbatis et animae omnium fide-
lium defunctorum requiescant in pace. Amen. Orate
^
XII" SIÈCLE. 331
pro noslris fratribus sicut oramus pro vestris. Orale
pro donno Martino, Radulfo Paganello, David, Tris-
tanno (?), alio Radulfo, Salomone, monacliis nostris.
164. Titulus sancti Leoriardi de Briesetta.
A^nima beati Vitalis abbatis et anime omnium fide-
lium defunctorum requiescant in pace. Amen. Conce-
dimus buic abbati beneficium nostri loci. Orate pro
nobis.
165. Titulus sancte Marie Lincoliensis.
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum
per misericordiam Dei requiescant in pace. Amen.
166. Titulus sancti Oswaldi régis et martyris in
Bardanai.
Miles duxque gregis géminé per pascua legis,
Ex atrii cura te per certamina plura,
Continet aula Dei refovetque sinus requiei ;
Virginei cetus tali dulcedine letus
Visibus atque choris nunc delectare canoris.
Grex confessorum candens ut tlos liliorum
Te gaudet jungi sibi, te quoque nomine fungi
Vite, Vitalis, quia vite perpetualis;
Et rosée gentis exercitus igné calenlis
Omnia magnorum tibi monstrat honora laborum;
Ordo senatorum te curia discipulorum,
Atque Deo plenus te convocat ordo novenus.
Ut prius ignota bona sumas ad tua vota ,
Clamans : En vivam deglutio namque salviam,
Qua novus est sospes et vivax celicus hospes !
En tôt fuite bonis memor esto conditionis
Prime , nec celi Dominum pro gente fideli
Cesses orare, contagia nostra lavare,
Moribus ornare, nos inde beatificare.
332 ~ ROULEAUX DES MORTS.
At si forte doles quod traxit carnea moles.
Concito solvaris, summaque quiète fruaris.
Huic ad solamen consonet omnis : Amen.
167. Titulus sancte Marie Auxelioduni cœnobii.
Anima abbatis Vitalis et anime omnium fidelium
defunctorum requiescant in pace. Oramus pro vestris
et vos orate pro nostris, pro Iterio, Litterio, (liraudo,
abbatibus; Josberto, Unbaudo, Rannulfo, monachis,
et pro omnibus aliis.
168. Titulus sancte Marie Dolensis.
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen.
169 Titulus sancti Mauritii Andecavensis.
In Domini templo nixus conamine magno
\ivens Vitalis, sancta columna fuit;
Non possum fari , nec digne premeditari
In quantum sancta? profuit aecclesiae.
Doctor erat patrum sanctorum, gloria fratrum ;
Christus ob hoc sanclam donet ei requiem.
170. Titulus sancti Albini episcopi Andecavensis.
Anima hujus patris et anime omnium fidelium de-
functorum requiescant in pace. Orate pro omnibus
nostris pa tribus et fratribus defunctis.
171. Titulus sancti JNicholai Andecavis.
Anima ejus et animœ omnium fidelium defunctorum
per misericordiam ■ Dei requiescant in pace. Amen.
Orate pro nostris, Achardo cantore, Ebrardo, Jo-
hanne, Willelmo, et pro omnibus fratribus, sororibus
et parentibus, atque benefactoribus nostris, qui ex hoc
seculo transierunt.
i
I
XIP SIÈCLE. 333
172. Titulus sancte Marie Kritatis.
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Huic sanctissimo patri
concedimus martirologium nostrum et omnes oratio-
nes, sicut uni ex nobis. Orate pro sororibus nostris,
Leszelina, Agnete, Hildeberge, Hildegarde, et omnibus
aliis.
173. Titulus sancte Marie Discooperte Andegavo-
rum de suburbio.
Versus Hugonis Abrincarum*.
Abas Vitalis vita discessit ab ista,
Et de terrenis transiit ad superos ;
Ingressum patrie carnis resolutio pandit ,
Et reserut vite gaudia mortis iter;
Nec dubios nos esse sinit quem novimus, a quo
Pendebat tante relligionis apex.
Non hune pauperies monachum neque gloria vana,
Sed nec prelatum fecit honoris amor.
Ut sibi prodesset, monachus; prelatus, ut illos
Eveheret, quos jam verterat in monachos.
Nec prius in populum de paupertate tenenda
Disseruit, quam qui pauper et ipse foret.
Non ideo quod non dives fuerit, sed ad horam
Pro sempiternis preteritura dédit.
Hic vestes niveas se subjectosque fidèles
Induerat, casti pectoris indicium.
Non unquam caro, non oleum, non vina fréquenter
Aueebant mensas vel sibi vel monachis.
Nature satis esse videns quod vivere posset ;
Vilibus indutus, sepius exuriit.
1, C'est sans fondement que ces vers ont été attribués à a Hugues,
comte d'Avranches, » par M.. Desroches, Mém. de la Soc. des Andq. de
Norm.y 2* série, X, 263.
334 ROULEAUX DES MORTS
Nec soli sibi se natum sed ad utilitatem
Communem cunclis lux specialis erat.
Totus in hoc ut per divini semina verbi
Errantes animas verteret in melius.
Virga manum, nientem pietas, sapientia pectus,
Ornabant vultum gracia, verba nitor.
Omnibus acceptus , omnes capiebat amore
Et cum quoque statum moris habens proprii.
Nec minus exemple populuni quam voce docebat,
Et duplex mouitum consona vox operi.
Mens docilis, doctrina frequens, et gratia verbi,
Gordis simplicitas, et faciès hilaris.
Consilium grave, sana fides, reverentia morum,
Affatus dulcis, intégra relligio.
Invidiam procul bac a persona relegabant ,
Et dederant faciles ad sua vota viros.
Non sibi difficiles efiectus inveniebat ,
In solidam pacem restitueus odia.
Nec mirum cui pax inerat, si pacis amator
Discordes poterat conciliare sibi.
O quante virtutis homo ! Quam grata loquendi
Gracia ! Quam dulcis vox et amoris habens!
Non labor aut pigi um tristemve coegit egestas
Ad circonstantes dissimulare loqui.
Non indignantem pauper, limidumve potestas
Invenit supplex huic, aliique minax.
O quanti meriti pastor qui solus in omnes
Exemplum sacre relligionis erat !
Et puto pro culpa populi quod judicis ira
In terris illum noluit esse diu.
1 74. Titulus sancti Petri Culturae.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescanr in pace. Oramus pro vestris. Orate pro
nostris, pro domno Johele, Odone, Hugone, abbati-
bus, et pro aliis fratribus nostrœ ecclesiae.
\
XIP SIECLE. 33S
175. Titulus saiicli Pétri de Curia.
Hujus Vitalis animam rex spiritualis
Collocet in leta paradisi sede quieta ;
Et virtute pi a juvet illum virgo Maria.
176. Titulus sancti Pétri Castellionis.
Anima ejus et animse omnium tldelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Oravimus pro vestris.
Orate pro nostris; Gisleberto, Guillelmo, Theotardo,
Gunduino, Rotberto, Lescelino, et pro omnibus aliis
quorum nomina Deus scit.
177. Titulus sancti Taurini episcopi Ebroice civi-
tatis.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Oravimus pro vestris. Orate
pro nostris, pro Fulcheranno, pro Restaldo, Fro-
mundo, Tovone, Radulfo, Guillelmo, abbatibus; Her-
naldo, Hunfrido, Guillelmo, prioribus; Richardo,
Rogerio, Nicholao, Guillelmo, Arnulfo, Rotberto,
Thoma, Rotberto, llgerio, monachis, et pro aliis omni-
bus quorum nomina Deus scit.
178. Titulus sancte Crucis sanctique Leudfredi ab-
batis eximii confessons.
Anima abbatis Vitalis et anime omnium fidelium
defunctorum requiescant in pace. Amen. Oravimus pro
vestris, et vos orate pro nostris, Alberico, Odilone,
Ricardo, abbatibus; Hugone priore ; Gisleberto,
Gualterio, Teoderico, Ricoardo, Mainerio, sacerdo-
tibus ; Tescelino, Richardo, c[lericisl, et omnibus aliis
quorum nomina Deus scit.
336 ROULEAUX DES MORTS.
1 79. Titulus saiictae Trinitatis, Bellomontissis déc-
clesiae.
Anima domni Vitalis et animce omnium fidelium de-
functorum per misericordiam Dei requiescant in pace.
Amen. Orate pro nostris, et nos pro vestris.
180. Titulus sanctiSeveri confessons Christi.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Orate pro nostris, Ascelino, Ar-
nulfo, abbatibus ; Widone priore, Hodone monacho ,
Roberlo c[lerico], Helduino, Roberto, Milone, Am-
brosio; pro sororibus nostris, Adda, Amelina, Albe-
reda, et pro aliis familia[ri]bus nostris; Kicardo, Hu-
gone, comitibus; Ricardo vicecomite. Vitalis.
1 81 . Titulus sancte Marie Lonleiensis cœnobii.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen.
182. Titulus sancti Pétri et sancti Swithuni Winto-
niensis aecclesiae.
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum-
requiescant in pace. Oramus pro vestris; orate pro nos- 1
tris, Kynegilso, Adwlfo, Eduardo, regibus; Ymmare-
gina; Alwino, Walchelino, episcopis; Symeone abbate,
Godefrido priore, Ricardo abbate, Ricardo, Hardingo,
Lywingo, Ordmaro, Gozelino, Almaro, Alvrico, Felice,
Bernardo, Alvredo, Rogerio, Kipingo, Alwino, et aliis
omnibus. Orate et pro speciali fundatore aecclesiae no-
strae domno Frangswalone et domno Kileberto Ricardi
filio, avunculo ejus, et Roberto de Humœts, et Ri-
cardo.
XIP SIECLK. 337
183. Titulus sancti Pétri et sancti Grimbaldi Win-
toniensis iecclesiae.
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Oramus pro vestris; orate
pro nostris, Swartlingo, Alfnotho,Wlfwardo,Agelwio,
Alfwino, sacerdotibus ; Hugone converso, Haymone,
Eilavo, sacerdotibiis;Henrico diacono, Bénédicte can-
tore sacerdote, Gotselino, Hugone, Wlfwardo, sacer-
dotibus; Ysaac con\erso, Stephano acolita, Alfwino
converso, Willelmo, Godwino, Arnulfo, sacerdotibus,
et ceteris fratribus nostris.
184. Titulus sanctae Mariîc et sanctœ Eadburgae
\'irginis Wintoniensis.
Sit semper Ghristi requies œterna Vitali.
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Oravimus pro vestris ; orate pro
nostris, pro abbatissa Béatrice; Matliilda, Emmaprio-
rissis; Orengia, Edita, cantrice; Alb., Godesteva,
Cecilia, Ascelina, et ceteris aliis sororibus.
185. Titulus sanctae Mariae Rumesiensis ecclesia?.
Anima ejus et animge omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Orate pro nostris, Petro-
nilla, Cecilia, priorissis; Godiva, Gisla, Leoviva, Béa-
trice, Gilburge, monialibus, nuper defunctis, et cae
teris omnibus.
186. Titulus sancte Marie Salesberiensis ecclesie.
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen.
Abas Vilalis monacorum gloria vixit ;
Dum vixit, fecit que fecit semper honeste.
22
338 ROULEAUX DES MORTS.
Sermo Dei vacuus nunquam fuit ejus in ore.
Quod docuit gentes in se prius istud agebat;
Illicites actus prohibens nunquam f'aciebat.
Ergo Dei pietas et gratia det sibi vitam
Eternam, multis quam piomittebat habeudam.
Puériles versus.
O flos Vitalis, monacorum gloria, mortem
Nocte dieque tuam lugent nionachique parentes ;
Nam pietaâ tecum fuit et concordia, pax ; lis
Non aderat ; Cristum semper Vitalis amabat,
Et dum vivus eras Christo servire studebas.
Abas Vitalis, tibi sit laus vita perhennis,
Nam dum \ixisti vestes escamque dedisti.
Pauperibus justis largus blandusque fuisti;
Sprevisti terras et Cristum semper amasti.
Ergo perpetuum tibi det Chrislus paradisum.
Cum mors equali mortalia conditione
Subruat, et morti nil superesse queat;
Sic agat omnis homo ne post mortetu moriatur.
Ne sit pena duplex, sic agat omnis bomo.
Abas Vitalis, fons, exeniplum pietatis,
In Christo vivens, non obiturus, obit.
Nunc quia nature persolvit débita, Christus
Sit sibi lumen, honor, gloria, vita, salus.
187. Titulus sanctifi Mariae et sancti Ead^uardi Sce-
phtoniensis ecclesiae.
Anima ejus et animse omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Orale pro nostris, Eula-
lia abbatissa; Agnete priore, Albereda priore, et cé-
leris sororibus defunctis.
1 88. Titulus sanctae Mariae et sancti Sansonis Midel-
tonensis ecclesie.
xiî" SIÈCLE. n;)9
Anima ejus et aiiimae omnium fideliiun defunctorum
per misericordiam Dei requiescant in pace. Amen
Orate pro nostris.
189. Titulus sancti Pétri de Monte Acuto.
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen.
1 90. Titulus sanctae Mariée Glastoniije.
Anima Vitalis abbatis et animée omnium fidelium
defunctorum requiescant in pace. Orate pro nostris
benefactoribus et benefactricibus, regibus, comitibus,
episcopis, abbatibus et monacbis, et cunctis quorum
nomina sint in libro vitse. Amen.
191 . Titulus sancli Pétri, apostolorum principis,et
sanctse iEtheldretbee A'irginis Elyensis aecclesiae.
Anima piissimi Vitalis abbatis et anime om-
nium fidelium defunctorum requiescant in pace.
Amen. Concedimus liuic patri beneficium loci nostri.
Orate pro nostris defunctis, /Edgaro rege, Lefsino,
Teodwino, Ricardo, abbatibus; Sictrico preposito,
Turstino preposito, Guthmundo secretario, Roberto
monacho, iElfwardo secretario, ^Elwino, Godpino
de Wintonia, Wimero, Ribaldo, monacliis, et pro
omnibus aliis fratribus, sororibus, parentibus, aniicis,
benefactoribus, tam -vivis quam defunctis, quorum
nomina Deus scit. IP nonas julii obiit Walterus,
monaclius professus et sacerdos sancti Pétri apostoli
Elyensis aecclesiœ.
192. Titulus sanctee Mariée Spallingensis aecclesiae.
Anima ejus et anime omnium fidelium de(\inctorum
requiescant in pace. Amen.
340 ROULEAUX DES MORTS.
193. Titulus sancti Bartliolomei et sancti Gutblaci
Crolandie.
In omnibus beneficiis nostris domnum Vital em glo-
riosum et sanctum abbatem collegimus, si tamen nobis
indiget peccatoribus, quia tôt et tanta bona de eo au-
dimus quod ipse nos juvare melius potest quam nos
eum. Sed quia rotuli epistola nos aliosque peccatores
exorat ut pro eo quamvis sancto Deum exoremus, bo-
num est ut ei obediamus. Anima ejus in Cbristo et cum
Cbristo semper vivat etrequiescat et pro nobis pecca-
toribus sic Deum iraploret, ut ipse Deus eum dulciter
audiat. Amen.
194. Titulus sanctae Mariie sanctique Botulfi Tbor-
nensis secclesiae.
Concedimus et enixius exoramus ut hune sanctissi-
mum patrem, cujus ad nostri noticiam transitus
pervenit, pietas superna omnium beneficiorum nos-
trorum consortem efficiat, nosque ejus meritis et
virlutibus veniam peccaminum adipiscamus. Amen.
Orate pro nostris.
195. Titulus sancti Pétri de Burch.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Orate pro noslris abbati-
bus ac fratribus. Concessimus sibi beneficium loci.
196. Titulus sancte Triiiitatis Werengefordie.
Anima ejus requiescatin pace. Amen.
197. Titulus sancti Eadmundi régis et martyris.
Anima domni Vitalis et animae omnium fidelium de-
functorum requiescant in pace. Amen.
XIP SIÈCLE. 341
198. Titulus sanctse Mariée de Tetford.
Anima domini Vitalis et animae omnium fideliiim de-
functorum requiescant in pace. Amen.
199. Titulus sancti Pétri ^^iae.
Anima domni Vitalis et anime omnium fidelium de-
functorum requiescant in pace. Amen. Conceditur ei
eo loci pars omnium benerici[or]um in missis, in ora-
tionibus^ in elemosinis, ut, quandiu duraverit inibi Dei
servitium, duret anime ejus memorie solatium. Orate
pro nostris, Osberno abbate, Rotberto monacho, Rot-
berlo Malet, Alwrico, Fredeberto, Ormaro, et pro cé-
leris fidelibus.
200. Titulus sanctae Trinitatis Colecestrise.
Concedimus domno Vitali beneficium loci nostri,
et petimus Christum ut donet ei partem beatse re-
quiei. Orate pro nostris caiionicis defunctis, Sirico,
Eilavo, Gwaltero, Eadwino, Suenone, et ceteris.
201 . Titulus sancti Leonardi Strafordiensis ec-
clesie. ,
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen. Concessimus sibi benefi-
cium loci nostri. Orate pro nostris sororibus defun-
ctis,
202. Titulus ecclesise Christi Lundoniae.
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen.
Vita beatarum Deus et requies animarum
Vita Vitali det vivere perpetuali.
342 ROULEAUX DES MORTS.
Concedimus animae hujus patris vestri et omnibus
vestrae fraternitatis, tam vivis qiiam defunctis, in om-
nibus beneficiis nostriset oralionibus communionem,
mutuum vestre devotionis humiliter deposcentes auxi
lium.
203. Titulus sancte Marie Suthewercensissecclesise.
Hic quia doctrina viguit pius absqiie ruina,
Et quia perlate fulsit morutn gravitate,
More preces demus. Sic isti subveniemus,
Ut, si putrescet caro, spirilus ipse quiescet.
Anima ejuset animœ omnium fideliu m defunctorum
per misericordiam Dei requiescant in pace. Concedi-
mus huic patri beneficium loci nostri. Orate pro no-
stris.
204. Tituhis sancti Pauli Londoniensis secclesise.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen.
Versus Radulfi filii Fulcredi Cadomensis.
Ista nemo cita tam sprevit inercia vita
Mundi terrena, tendons alte sua frena,
Iste velut fecit Vitalis nomine dictus.
Se non injecit morti, carnalibus ictus.
Omnia pessima sub necis infima missa meavit.
Cordis et intima traxit ad optima falsaque cavit.
Novit et ipse malum, nec ad elFectuni mala duxit.
Quod sciit implevit; novit et ipse malum.
Constitit immobilis contra flummas viciorum.
Hic nequiit flecti ; constitit immobilis.
Nulli terrenœ fuit hujus vita secunda.
Suppositos pêne plures velut ex maris unda
Erepsit plene roonstrans non pretereunda.
Transiit obscenap cum credulitate rotunda
XIP SIÈCLE. 343
Vitai ferventes iluctus. Modo sede jocunda
Fit residens. Evgo data slt siln tanta polestas,
Ut nos a tergo sumptos traliat ejus honestas.
Flos abbatum, fons bonitatum, vita potentum,
Iraperium regam, sceptrum legum, sapienluni
Pax et honor, spes, rex, lex, dux, lux, gloria, virtus,
CoiTuit, adnichilatur. Quid meruit moriatur?
Ergo mors isti succurrat passlo Christi;
Huic Deus inde plae succurrant vota Mariie.
Filius unions et Spiritus almus alius
Salvificet nos, puriiicet nos, justificet nos.
205. Titulus aecclesiœ sanctse Mariae Radinsis.
Anima ejus et anime omnium fideliumdefiinctorum
requiescantin pace.
206. Titulus ecclesiai sanctœ Dei geiiitricis Mariae
de Meretona.
Anima ejus et anime omnium fidelium defunctorum
per Dei misericordiam requiescant in pace. Amen.
Fraternitatem ecclesiae nostrœ ei concedimus, et in-
tercessorem apud Deum pro nobis constituimus.
207. Titulus sanctse Mariae Mellingis ecclesiae.
Anima ejus et animae omnium fidelium defunctorum
requiescant in pace. Amen.
208. Titulus sancli Nicholai Arimdellensis aec-
clesiae.
Ainima ejus et animae omnium fidelium Dei defun-
ctorum requiescant in pace. Amen. Sacerdos Dei Vi-
talis migravit in pace, non mortuus, sed a Deo invita-
344 ROULEAUX DES MORTS.
tus ad convivium fratrura siioruni, cum eis epulalurus
aeternaliter. Rogamus igitur eiim ut intercédât pro
nobis ad Doniinum Deum nostrum. Orate pro nostris
defunctis.
XXXIX
Encyclique sur la mort de Marbndc, évéquc de Rennes.
1123.
La mort de Marbode, évèque de Rennes, arrivée le 11 septem-
bre H23, fut annoncée parles religieux de Saint-Aubin d'Angers,
auxquels le vénérable prélat avait demandé un asile pour sa
vieillesse. Les moines profitèrent de la circonstance pour recom-
mander aux prières des fidèles un de leurs frères nommé Gérard
qui était mort le 4 novembre 1123. L'encyclique- qu'on va lire
avait été déjà publiée par D. Martène \ D. Beaugendre % D. Mo-
rice', et en partie par D. Brial*.
Universis unius sacrosanctœ ecclesiae filiis, humilis
congregatio beati Albini Andegavorum episcopi, ple-
nam de hosle victoriarn et de Victoria coronam. Apo-
stolica nos in format auctoritas ut pro invicem orantes
aller alterius onera portemus, et sic adimplebimus le-
gem Christi. Legem igitur Clirisli nos servi Christi pia
sollicitudine adimplere satagentes, denunciamus vobis
obituui domni Marbodi, venerabilis episcopi, semper
cum laude memorandi, lingua facundi, religione prte-
cipui, honestate praeclari, litterarum eruditione do-
1. Thes.^l, 355.
?. Hildebert'i opéra, 1383.
3. Preuves de PHist. de Brct.^ I, SfiQ.
4. Bouquet, XIV, 22(i.
XIP SIECLE. 34b
cfissimi, cujus sermo sale semper conditns erat, et ex
ore illiiis omni melle dulcior semper fluebat oratio ;
et qiiamvis eodem tempore variis studiis Iota Gallia
resonaret, ipse tamen, oratorum rex, Gallicanae arcem
eloquentise specialiter obtinebat. Tertio siquidem idiis
septembris, infirraatus carne, sed spiritu fortior, exce-
dens a saeculo, vivens in Christo, sua nos viduavit prae-
sentia/et amoris siii jaculo vulneratos intolerabili do-
lore confecit. Qui post longa liberalium studiorum
longe lateque vernantium exercitia, quibus in Ande-
gavensi civitate, cui famosissimus ac nominatissimus
extitit magister, efficacissime claruit, electus a reve-
rendissimo papa Urbano, in Turonensi concilio, san-
ct3e sedis ecclesiee Redonensis, annuente Domino, pon-
tifex ordinatus est. Quamipse dignitatem,immoonus,
accinctus gladio Spiritus sancti, licet inter barbaros
et naturali quadam armatos feritate, per annos viginti
octo fideliter prudenterque gubernans, superborutn
colla justitite censura perdomuit, arguendo, obse-
crando, increpando, dissidentia pacifica\it, tamdem-
que longaevoconfectussenio, plenus dierum, in sancta
confessione, ut prsemissum est, in Domino requievit.
Ingressurus itaque viam uniYersse carnis, mortemque
vicinam prgesen tiens, onere pontificali deposito, sau-
ctissimi Benedicti habitum humilitatemque suscepit,
monacliiimque professus beato Albino se tradidit, ac
sic exoneratus, pauperem Chrislum pauper et ipse se-
cutus est. Ante quidem, ut Martba, sollicilus erat et
occupatus erga plurima ; nunc vero, \elut allera Maria,
unum esse necessarium recognoscens, optimam par-
tem elegit, quae non auferetur ab eo.
Commendamus etiam orationibus vestris transitum
1
I
346 ROULEAUX DES MORTS.
domi]i Gerardi, fratris nostri, viri plane mirabilis,
quem profecto teniporibns noslris prolixum vidimus^^^g
tiaxisse raartyrium. Rébus pauper, meritis dives, par-^jl
eus sibi, largiis egenis, cujus honesta con versa tio in
cœlis erat, diim angelicain in terris vitam gerebat.UbiJ
enim erat tbesaurus ejus, illic et animus, qui juxtaj
apostolum semetipsum exbibuit Iiosliam vivenlem,|
sanctam, Deo placentem; cui, jejunando, vigilando etî
orando jugiter assistens, oneratus ferro, vinctusque
catenis, rationabile reddidit indefessus obsequium, el
ut magna bre\iter explicemus, mirabilem vitam mira-
biliter inchoavit et mirabilius consuimiiavit, bonis
meliora , melioribusque semper adjiciens optima.
Obiit aulemeodem anno, pridie nonas novembris, in
senectute bona, virtuturn floribus adornatus, cœloque
spirilum reddens, terram terrce rnandavit.
Ceterura, quia corpus quod corrumpitur aggravât
animam, et deprimit inhabitatio terrena sensum multa
cogitantem, etnemomundusasorde, nec infans^ cujus
est unius diei vita super terram , dilectissimam nobis
caritatem veslram per viscera niisericordiae Dei nostri
petimus et rogamus ut pro illis fundatis ad Dominum
preces, et contra cuncta eis adversantia orationum ve-
strarum clypeos opponatis. Insuper admonemus ut
vanitantium vanitates et nugarum naenias penitus reci-
datis, ne quod utiliter nimis institutum est notam ha-
beal levitatis. Nos enim vola precum animabus pro-
futura, non verborum pbaleras poslulamus, quae de-
functis nicbil proficiunt et vivis plurimum soient
obesse, cuni scriptum sit de omni verbo otioso reddi-
turos nos ralionem. Latori quoque prœsentium, pro
amore Dei et mirandi pontificis honore, necessaria
XIP SIËCLE. 347
miiiistrate, ne si dimiseritis vaciumi, quod absit, de-
ficiatin via. Denique prsesenti rotulo titulos vestros
apponite, defuiictorum nomina breviter annotate, ut
quod nostris salubriter petimus, yestris devotissime
persolvamus. Et ne forte de rotuli procrastinatione
miremini, sciatis hoc indubitanter ob expectationem
pontificalis ecclesiœ contigisse ; sed quia nuUus exti-
tit eorum qui hoc faceret, raaluimus nos esse quam
neminern. /
XL
Rouleau de Guillaume Giffaj-d, ëvêque de Winchester.
n29.
Thomas Rudborne^ a recueilli les pièces de vers que les reli-
gieux de Whitby et de Reading inscrivirent sur le rouleau de
Guillaume Giffard, évêque de Winchester, mort en 1 i29.
XLI
Fragment du rouleau de Hervé, abbé de Redim.
Vers H 33.
Un rouleau mortuaire était en circulation dans les provinces
occidentales de la Gaule pendant que la succession du pape Hono-
1. H'tst. major IF'mton.^ V, 3, clans Wharton, Jnglia Sacra, I, 279-
281.
348 ROULEAUX DES MORTS.
rius II était disputée à Innocent II par Anaclet. Ce rouleau se ra
portait à un abbé du nom de Hervé, dans lequel dom Brial* a c
reconnaître Hervé, abbé de Redon, mort au plus tôt en H33^.
Un partisan d'Anaclet, Gérard, évoque d'Angoulême, anne
au rouleau de Hervé une circulaire dans laquelle il plaidait
cause du pontife qu'il voulait faire reconnaître. Les moines
Cluni ayant lu cette circulaire la détachèrent du rouleau et Te
voyèrent à Innocent II. Indigné d'un pareil procédé, Reimbau
chanoine de Saint- Lambert de Liège, consigna sur le rouleau i
protestation contre la conduite des religieux de Cluni. Il blâ
l'intolérance avec laquelle ils avaient agi, et conjura tous les fidèles
de ne pas s'engager avec précipitation dans l'un ou dans l'autre
des partis qui divisaient alors l'Église. L'avertissement de Reim-
baud a été publié par Baronius* et d'après lui par dom Brial'
Je ne crois pas utile d'en donner une nouvelle édition.
I
XLII
Fragment du rouleau de Robert^ abbé de Corbie.
4U2.
A la fin du manuscrit latin 12 016 est un morceau du rom
de Robert, abbé de Corbie, mort en 1142. Ce fragment contier
deux titres en vers, qui tous deux sont mutilés.
1
Quid nos in mundo tenet ? Hic homo cur laqueatur"
Transit, nec redit, interit, efFagit hic quod amatur.
Hic quid honos ? Premit iina probes reprobosque ruina.
1. Bouquet, XV, 36b.
2. Gallia Christ., XIV, 952. — CartiJ. de Redon, p. cccxciir et
428.
3. Annnles, à l'an 1130, a. 43.
i. Bouquet, XV, 366.
XIF SIECLE. 349
Nil manet hic ; périt omne quod est, seu sole pruina.
Omnia régna potentia, fortia, mors rapit una.
Quod sumus iste fuit, erimusque quod est, moriemur.
Ergo salus Deus huic ut sit nobisque precemur,
Atque talenta data sibi tune référât geminata,
Crédita cum Domiuus vehemens et in igné requiret.
Agmina cœlorum gaudent quod fient monachorum.
Fratrum virga périt, fit cinis atque redit.
In nobis juris habet hoc mors pervia mûris,
Ex quo perjuris actibus, Eva, furis.
Sternit majores mors nec minus iuferiores :
Sic dominos servis equat, et hos dominis.
Defunctum munda vita te sede secunda
Christus, Roberte, collocet in requie.
2. Titulus sancti Pétri Lcensis.
NuUa, Roberte, tibi poterit laus congrua scribi,
Nec tibi par rotulus, nec tibi par titulus.
Major eras morum festiva dote tuorum.
XLIII
Encyclh/ue sur la mort tfOdouin, ahhc de Saint-Guillain .
4 4 42.
Les auteurs du Gailia christiana ' paraissent avoir vu le rouleau
d'Odouin, abbé de Saint-Guillain, décédé le 17 octobre H42. Ils
se sont bornés à en publier l'encyclique , dont je leur emprunte-
rai le texte .
Omnibus sanctœ matris ecclesiae fidelibus, communi
1. m, Instr., 17 et 18.
380 ROULEAUX DES MORTS.
quidem caritatis ciomicilio commorantibus, sed dis
tincta fulgoris claritate illis lucidius radiantibiis, hu
milis grex sanctorum Pétri et Pauli, saiicti cjuoque Gi-
sleni Cellensis cenobii, quidquid in Christo felicius.
Indignatio primse maledictionis, heu ! suae retrusionis
excedens antra, atque obsidionis anliquœ iiovis nos
circumveniens assultibiis, mœniapervasit nostra, spicu-
lisque diversi generis circumquaque volantibus, vexil-
liferuni nostrum, dominum videlicet abbatem Odui-
num, cuspide communi percussum, interemit. Proh
dolor ! Agonoteta noster princepsque fortissimus, ex
ad\ erso resistens, murusque pro domo Israël opposi-
tus, non victiis sed victor occubuit. Ut ergo inlernos
mentium nostrarumvobispandamus dolores, qualiter
sic pater noster vixerit, egeritobieritquesicexplicabi-
mus. Postquam omnipotentis Dei favente misericordia
electus a fratribus, praestantissimam provehi meruit
adsedem, gregem dominicum cura regens pervigili,
praeceptorum spiritualium opulentissimas suis propi-
nabat dapes ; nec deerant post bas epulas mentis, opes
usibus aptae bumanis, quasintantum suo ingenioauxit
ampliavitque, ut alter Augustus ab augendo vocari
possit et dici. His itaque tam decentissime compositis,
patris Benedieti imitator verus, dum oninia bona et
sancta factis amplius quam verbis ostenderet, sorte
fragilitatis bumanse cogente, ad tempora pervenit
extrema. Sed quia probandus erat velutin sufflatorio,
appendendus etiam trutina sequitatis, a dysenteria non
modico tempore \alde cœpit urgeri. Quid plura ? ter
ternis ante vocationem suam diebus, accersito sacro-
sancti mysterii sanctificalore, cœlestis cibi pocuiique
sumsit viaticum ; debinc rogatus a circunistantibus
I
XII" SIECLE. 354
cubiculariis ut ciburn sumeret, prorsus abnuit sic
dicens : « Absit, filioli mei^ ut cœlestibus divitiis da-
pes addamus perituras, cum indecens videatur atque
incongruum. » Memorans illam ciijusdam procla-
mantem sententiam : « quantum, inquiens, virescit
caro, tantum animae marcessit saginatio, atque e con-
trario quantum illa marcessit, tantum et ista, quod
decet, pinguescit. » Ukima itaque supra scripti nu-
meridieinpenultimisconstitutus, jejunio tôt faligatus
dierum, praevidens sui exitus boram imminere, capel-
lano accersito, aqua se exorcizata jubet adspergi, et
quia dominicae noctis sacratissimus Yolvebatur decur-
sus, lavari sibi pedes mandati gratia prœcepit. Interea
mandati completoriique officio expleto, advocatis,
quos jam Deo summo videiicet pastori sanctissimo
commendaverat, fratribus, lecto excipitur, cineri ci-
licioque applicatur. Circumstantibus itaque nobis et
mœrentibus, jussit, allato codice, Uomini nostri coram
se recilari passiones, quibus fmitis, signo munitus
fidei, nobisque mœrentibus, indicibile reiinquens exem-
plum, sanctam, ut credimus, reddidit cœlo animam,
xvi calendas novembris. Nos itaque sponso ablato lu-
gentes et mœrentes, transmittere ad vos curavimus,
quatenus baec scientes non solum nostris compatiamin
doloribus, veriim etiam vestris orationibus obtinea-
tis, ut ei
Sit fidei merces, sit denique gloria perpes,
Et prece justorum retributio vera laborum.
Gerulum autemrogamus et obsecramusut caritative
suscipiatis, cibum potumque ' atque quae pro tali ne-
1. <t Cibo potuque. s G allia Christ.
3S2 ROULEAUX DES MORTS.
gotio
Jesu'.
gotio ei debentur non negetis. Valete in Christ^
XLIV
Fragment du rouleau cTun abbé nommé Girard,
Première moitié du douzième siècle.
Baliize a copié, d'après un manuscrit de Sainte-Geneviève, un
ou deux fragments d'un rouleau mortuaire, qui, selon toute vrai-
semblance , appartient à la première moitié du douzième siècle, et
qui se rapporte à un abbé nommé Girard. Ce nom est très-com-
mun au douzième siècle, et je n'essayerai pas de déterminer le mo-
nastère que gouverna l'abbé dont il est ici question. Je reproduis
la copie de Baluze, qui se trouve dans le volume XLV de la col-
lection de ce savant ^, et qui n'est peut-être pas aussi rigoureu-
sement exacte que la plupart des transcriptions dues à l'illustre
éditeur des Capitulaires.
1 . Titulus sanclae Marise Humolariensis ecclesiae.
Abbas Girardus redolens velut optima nardus,
Duna mundo vixit, ceu nobis cartula dixit,
Extitit ecclesiaî, digne vivendo, columna.
Namque fuit sitnplex Velut est sine felle columba,
Necnon cunctorum pater extitit hic miserorum.
Nec tameu ista bonum bona se juvere patronum,
Quin sic occideret, quod leti jura subiret.
Ergo suppliciter veium de lu mine lumen,
Excedit cujus sublimia quœque cacumen,
Fratres, oremus, ut ei requies tribuatur,
Ut quoque cœlestis fieri civis mereatur.
1. « SequuiUur qusedam alia carmina quœ longunti esset hic exscn-
Lere, nec adeo necessarium. » Note des Bénédictins.
2. Fol. 367.
XIP SIÈCLE. 353
Qui legis hœc metra vili pro carminé tetra,
Oro, pro nobis clementem posce parentem,
Necnon pro monachis, exoro, subtitulatis :
Videlicet Simone episcopo, Âlbrico, Bernardo, Ri-
chardo, Gerclino, Waleranno, Henrico, abbatibus;
Heldrado, Goisfrido, Machario, Aldone, Richero, Rai-
naldo, ceterisque quorum nomina scripta sunt in libre
vitae.
2. Titulus sancti Nicbolai de Sallu.
Orate pro nostris, donno abbate Letbaldo, etc.
3, Titulus sancti Andreœ Viennensis cenobii.
Orate pro nostris, domno abbate Dotmari.
4 ,
Abbas Tainard[us] qui vixit nomine dictus,
Quem tulit a membris jam septima dena novembris,
G [erti] sunt fratres quos nequeo dicere plures.
Item scola.
O nostri fratres necnon nobisque fidèles,
Jara sunius hoc cuncti vobis complere parati
Quod vos pro vestro nobis abbate Gerardo
Mandastis, regem rogitemus ut omnipotentem.
Hoc et idem vobis fratres mandamus amici
Vos et pro nostro Dominum rogltate patron© ,
Qui bene dum vixit Tainart nomen sibi gessit.
5. Titulus Sancti Nicholai de Prato.
Orate pro nostris, domno abbate Manase.
6. Titulus Omnium sanctorum Catbalaunensls ec-
clesise insulae.
Anima domniCiraldi, etc. Orate pro nostris, Rogero
23
354 ROULEAUX DES MORTS.
episcopo, et pro Odone abbate, et pro canoi
iiostris, scilicet Berengario, Jobanne, Hugone.
7. Titulus sancti Amaiidi'
Mors pia, vita bonis, requies, pax ne doloris.
Cultor amat messem quam salval ad[hon'ea], ad aedem;
Spargit ad hoc, fructum capiat ceu tempore digniun.
Non dolor in patria, régis bene messe recepta.
Finis habet meritum pie ducit ad astra peritum,
Quam bene fert cursum capiet qui praemia sursum,
Quo pastor maneat, quem'fratrum verna me[ni]strat.
Quod quaerunt faciant tibi nobis more fideli.
Orate pro nostris abbatibus atque monachis, Wi-
crado abl^ate, Richerio abbate, Poncio abbate, Art-
mando abbate, Giraldo abbate % Petro monacbo,
atque Arnaldo monacbo, et pro omnibus fratribus
nostris, scilicet Poncio monacbo, atque Petro.
8. Titulus sanctae Mariœ et sancti Pontii Tomerien-
sis cœnobii.
Annue nobis, Domine, ut anima famuU tui Gui-
rardi, etc.
9. Titulus sancti Salvatoris.
Oravimus pro vestris, orate pro nostris, Stepbano
abbate, Odolrico abbate, Poncio episcopo.
10. Titulus sancti Pétri Mauriacensis.
i
i
1 . Dans le texte original, ce mot était suivi de lettres dont Balu/e n'a
point compris la signification, et qu'il a figurées de la manière suivante :
t Vil. V. Jaheu Eodi. »
2. Les noms de la plupart de ces abbés se retrouvent sur le catalogue
des abbés d'Ainay. Je n'ose pas cependant attribuer ce titre au mo-
nastère d'Ainav.
XII* SIÈCLE. 335
Fratres cur fletis vel cur transire doletis,
moiiens vivat et requiem subeat.
Nam mo riens vivit si spiritus est
Et dignus dignum invenit exitium.
Non fuit hic tardus Cliristo famulando Girardus,
Ascitus rectis fructibus ac opère.
Quod petitis vestris, nostris coucedite cunetîs ;
Nomina enim eorum qui continet astra polorum.
Bernardi, Rogardi, Pétri, decanorum, Ademari, Ri-
gardi, Rigardi, Laurentii et Deitrandi, et aliorum mo-
nachorura.
XLV
Encyclique sur la mort de Hervé, moine de Bourgdieu.
Vers WhO
La mort de Hervé, moine de Bourgdieu, paraît devoir se placer
vers l'année 1150. Elle fut annoncée par une circulaire, dans la-
quelle sont rappelés les nombreux ouvrages qui ont valu à Hervé
une place honorable parmi les auteurs du douzième siècle. Cette
circulaire a été publiée par d'Achery^, par P^z^ et par les conti-
nuateurs de Mabillon*. Je la donne sans pouvoir cependant
afiGnuer qu'elle ait jamais fait partie d'un rouleau mortuaire.
Cum propheta dicit : « Dominas virtutem operum
suorum annunciabit populo suo, » si ipse non pro sua
1. Spïcil, in-f°, III, 46L
2. ^necrf,, III, part. i.
3. Annales, VI, 719.
356
ROULEAUX DES MORTS.
sed pro auditorum sainte proprias enarrat laudes^
quomodo nos, quorum tota salus in laudibus ejus estj
tacere audebimus magnalia ipsius, quee noslris temp(
ribus ostendere nobis dignatus est? Noverit itaqu<
quisquis hœc auditurus est vel lecturns nos nequaquar
vanis vel falsis laudibus velle mortuos extoUere, se(
ad laudem et gloriam Christi, salutemque audientium|
pro amore veritatis, de veritatis ipsius amatore verac
stilo pauca describere.
Fuit igitur vir tam vita quam doctrina venerabilis,
Herveus nomine, Dolensis cœnobii monachus, degens
ibi circiter ([uinquaginta annis in prîedicanda morum
probitate, patriseautemCenomannensis indigena, multa
apud nos suae fidei et sapientiœ necnon et innocentiae
monimenta relinquens. Jam namque juvenis et a puero
scbolarum dogmatibus multipliciter imbutus, cum
pi-sedictum monasterium ingressus fuisset, totum se
studio sanctarum scripturarum dédit, atque catliolicos
tractatores, Augustinum videlicet, Hieronymum, Am-
brosium, Gregorium ac reliquos frequentare cœpit,
jugiterque diebus ac noctibus eorum lectioni incum-
bere, meditationi inservire non destitit, nec quolibet
impedimento ab inquisitione veritatis avelli potuit,
cumque singularis ingenii atque inaestimabilis memo-
riai esset, cœpit in vasculo cordis sui multa profutura
recondere, et columbse more meliora grana eligere,
sibique memoriter retinere scriptoque commendare.
Fecit ergo primum expositionem mirabilem super
librum beati Dyonisii de bierarcbiisangelorum. Deinde
exposuit totum librum Isaiœ propbetœ, et Lamenta-
tiones Jeremiae, extremamque partem Ezechielis, ibi
incipiens ubi sanctus Gregorius papa dimiserat, et ad
XII« SIECLE. 3S7
finem usque perducens ; simul etiam Deuteronomium
Moysi, et Ecclesiasten Salomonis, necnon quoque
librum Judicum, et libellum Rutb, librumque Tbobiae,
omnia quœ in illis minus intelligentibus solam litteram
sonare \identur, inconvmcibili ratione ostendens
Christi et ecclesiee contestari et prœdicare raysteria.
Praeterea apostoli Pauli epistolas cum tanta sapien-
tiae affluentia exposuit, ut qui eas legerunt asserant
nunquam se illis comparabiles cognovisse , et yix aut
nunquam tanta expositas diligentia posse alicubi repe-
rire. Ad ultimum, cum fama doctrinae ejus circum-
quaque spargeretur, et jam nullus ei, sicut attestantur
qui eum veraciter cognoverunt, canonicarum scriptu-
rarum scientia primus baberetur, librum duodecim
propbetarum, et librum Genesis ex integro, tam mi-
rabili sensu exposuit , ut expositionem super illo
necdum potuerimus invenire quae suœ œquiparari
possit. Inter baec quippe fecit plurimas expositiones
de lectionibus sanctorum evangeliorum , canticorum
etiam qua; in ecclesia leguntur; libellum quoque de
connexione quarumdam lectionum, ostendens aliter
in quibusdam ecclesiis legi quam in sacra bistoria
continentur, de quibus unum quod subditur exemplum
sufficiat. Legitur in quadragesima lectio quaedam de
libro Estlier, et ita in quibusdam lectionariis incipit
lectio libriEstber : « OravitEstber adDominum dicens :
Domine Deus rex omnipotens, in ditione tua cuncta
sunt posita. « Quam orationem ipse illic ex auctore
sacrae historiœ probat non fecisse Esther, sed fecisse
Mardocbaeum , et ideo non esse legendum Oravit
Esther^ sed legendum esse Oravit Mardochœus, Et
multa similia ibidem asserit. Librum etiam non mi-
3S8
ROULEAUX DES MORTS.
nimiim fecit de miraculis sanctge Marise Dei genitrîcïi
qua^ eadem irniolata \irgo temporibus ejus gessit ilj
Dolensi templo, quae ipse mox postquam gesta eranl
sicut audiebat ab ipsis in quibiis fieliant et a nionach^
custode moiiasterii, sine aliqua dilatione scribebat
Demum quamvis propinquiim finis sui terminui
paulatim vigore déficiente, sensisset, lamen sine coi
sueto scribendi opère esse non poterat, et rogatus a
nonniillis, ut qui omnes scripturas super cunctos me-
moriter retinebat, de cœna sancti Cypriani Caecilii,
Carthaginensis episcopi, fere de omnibus libris cano-
nicis aggregata , qua? quid intimaret eatenus apud nos
incognitum erat, edoceret ipse quid de ea sentiret,
acquievit rogantibus, dicens dum scriberet se fortassis
cum ista praesentem \itam finire, et quia prior liber
expositionum suarum de dictis sanctoiTim patrum,
Dionysii videHcet areopagitse, extiterat, de eorumdem
sanctorum patrum dictis iste posterior esset, sicque
contigit. Namque cum eamdem cœnam usque ad illum
locum exposuisset quo dicitur : « Confundebatur Eli-
zabeth, stupebat Maria, ridebat de facto Sara, » quo
loco videlicet apud nos terminabatur , arbitraretur
autem de ea non nimiam abesse partem, tam ipse
quam domnus abbas Girbertus, qui hoc ei tanquam
monacho et filio suo mandaverat, eamque quse deerat
partem ab abbate Sancti Sa-vini, qui se eam habere
dicebat, et mittendam eis promiserat, exspectabant,
multa siquidem in ea vel dempturus fortasse vel addi-
turus, illam sicut erat in abolitione reliquit.
Et cuai tempus quadragesimae in maxima mentis
et majore corporis quam nuper fuerat virtute, in multa
abstinentia multisqne quotidianis virgarum verberibus.
XIP SIECLE. 359
devotis atque assiduis orationibus, et in quotidiana
sacrosancti sacrameiiti corporis et sanguinis Domini
rérerenda celebratione, cum alacritate et gaudio sancti
Spiritus consummasset , et in die sancto cœnse Domini
nos dulcifluo verbi Dei pane in capitulo refecisset, in
die sancto Pascbse missai hebdomadarius fuit, et ser-
monem in capitulo fecit. Secunda feria missam in con-
ventu cantavit, et postmodum debilitate correptus,
quarta feria inunctus est ; sed tune communicari non
potuit; quod ipse postea aliquantulum convalescens,
divina proYidentia accidisse asseruit, dicens non Domi-
num ad se, sed se ad Dominum \enire debere, et sic
sequenti quam prsecedenti die non audierat ipsiusque
diei missam audivit, et confessus prius sacrosancta
mysteria corporis et sanguinis Domini in tutelam
exiturae in proximum animae devotissime accepit, sic-
que per totam bebdomadam cum missam quotidie
audisset, quam nullo modo amittere volebat, et
domnum abbatem, qui tune forte deerat, antequam
recederet multum videre vellet, postquam venit, ab
eo visitatus atque absolutus, inter manus ipsius cui se
accusabat, cœpit acri quidem sed brevissimo dolore
fatigari usque ad mortem, dominica in octavis Pasche
transiens ex bac vita, et scandens, ut credimus, ad
syderea régna. Ne vero longius protrabatur epistola,
de omni tempore vitse ejus breviter dixerimus : in
diebus nostris majoris abstinentiae , pudicitise mun-
dioris, sanioris consilii, humilitatis altioris, lacitur-
nitatis magis assiduae, loquutionis plus circumspectae
prorsusque a vanitate aliense, purioris ycI amplius
catholicae doctrinae, inque universa morum bonestate
praeclariorem nuUum nos cogno\isse. Haec scribimus
360 ROULEAUX DES IMORTS
vobis quoniam frater erat, ut de tanto fratre gaudeatis,
et quod ei promiseratis dévote persolvatis in regno
Dei, ad quod eum evolasse confidimus, ei consociari
sperantes. Valete.
XLVI
Mention cTun rouleau de V abbaye de Préaux.
Milieu du douzième siècle.
Les auteurs du Gallia Cliristiana^ ont certainement fait allusion
à un rouleau mortuaire de l'abbaye de Préaux, quand ils ont dit de
Mathildel, abbesse de Chelles, morte en H12 : « Eadem haud
dubie quae in titulis multarum ecclesiarum quihascum Pratellensis
societatem habebat, in titulo Calensis abbatiae coramendatur. »
XLVII
Encyclique sur la mort de Suger, abbé de Saint-Denis,
En H 52, Guillaume, moine de Saint-Denis, composa, sur Tes
derniers moments et sur les funérailles de l'abbé Suger, une ency-
clique qu'il a fait entrer dans sa Vie de Suger. Je me dispense de
reproduire ce morceau, dont il existe plusieurs éditions'^ et qui
n'a peut-être pas fait partie d'un rouleau mortuaire.
1. Vn, 561.
2. Ch. d'Auteuil, Histoire des ministres d'État, p. 276. — Félibien,
Hist. de rabb. de S. Denys, pr., 201. —Bouquet, XII, 112.
XI1« SIÈCLE. 361
XLVIII
Fragments du rouleau dEble de Turenne, abbé de Tulle,
Vers <<52.
La mort d'Eble de Turenne, abbé de Saint-Martin de Tulle,
arrivée vers H 32, a été l'objet d'un rouleau dont Baluze a trouvé
des fragments dans le monastère d'Obasine. J'en publie un extrait,
d'après l'édition que Baluze en a donnée dans les Preuves de son
Histoire de Tulle ^
1 . Titulus sancti Cypriani Pictavis.
Anima domni Eblonis abbatis requiescat in pace.
Oravimus pro vestris et vos orate pronobis. Orate pro
domno Petro episcopo, et Rainaudo abbate, pro Petro
abbate, iterum pro domno Petro abbate, pro domno
Ancelino abbate, etc.
Spiritus Eblonis cœlorum culmina scandit.
2. Titulus sancti Martini de Campis.
Omnipotens pius, etc. Pro domno Urso priore, et pro
domno Theobaldo priore, pro domno Odone abbate,
et pro domno Matbeo Albane[nsi] episcopo, quorum
nomina Deus novit in sapientia suae aeternitatis.
Amen.
3. Titulus sancti Dionysii Montis Martyrum.
Anima domni abbatis Eblonis, etc.
1. Historla Tutel. libri très, col. 477-482.
3«2 ROULEAUX DES MORTS.
4. Titulus ecclesiae sanctœ Radegundis Pictavis.
Versus Oliverii.
Progenie clarus Eblo fuit iste vocatus
Religiosus enim, etc.
5. Versus Hamerici, Carnotensis ecclesiae canonici.
Chriâtas rex magnus, vitulus, leo, verrais et agnus,
Innumeris donis vitam decoravit Eblonis,
Stans athleta bonus, etc.
6. Titulus sancli Pétri Fossatensis.
Anima domni Eblonis, etc. Pro Burchardo comité,
pro Guillelmo, pro Rainaldo pontificé, pro Gulferio
abbate, pro Tbeobaldo abbate, pro Philippo, et pro
aliis quorum nomina Deus soit.
Versus Bartholomei.
Eblo, decus Tutelfc, etc.
Versus Aicelini, ejusdem loci monachi.
Vivit vir moriens, etc.
Alterius. '
Aptus namque mori, etc.
XLIX
Encyclique sur la mort de Gilbert de la Porrée, évéquc
de Poitiers.
4)54.
Une lettre écrite au nom de Laurent, doyen , et des chanoines
de la cathédrale de Poitiers, a ponr but d'appeler la compassion
Xll" SIÈCLE. 363
des fidèles sur la mort de Tévéque Gilbert de la Porréê et de re-
tracer les principaux mérites de cet illustre prélat. Elle a pu être
écrite en tête d'un rouleau. Si je ne la publie pas ici, c'est qu'elle
a été imprimée plusieurs fois * et que je ne pourrais en coUa-
tionner le texte sur aucun manuscrit.
Fragments du rouleau de Robert, abbé de Saint-Aubin d:^ Angers.
4154.
Robert de la Tour-Landri, abbé de Saint-Aubin d'Angers,
mourut au mois d'avril H 54^. Une bande du rouleau de cet abbé
servait autrefois de gardes à un manuscrit qui renfermait les Let-
tres de saint Ambi'oise, la Chronique de Saint -Aubin, la Vie de
saint Giraud , moine de Saint-Aubin , et le Traité de Hugues de
Clères, sur la sénéchaussée.
Le manuscrit latin 10 000 de la Bibliothèque Impériale' et le
manuscrit 793 de Dupuy '' contiennent deux copies de ce frag-
ment , faites par André Duchesne et par Peiresc. On en trouve
aussi, dans le manuscrit latin 13 070 *, des extraits faits par dom
Pierre Allard.
Les titres du rouleau de Robert qui nous sont ainsi parvenus
sont au nombre de vingt-sept ou environ. Les quinze premiers
viennent des diocèses de Paris et de Chartres ; les autres ont été
recueillis dans la province de Narbonne.
Le manuscrit 298 de la bibliothèque d'Angers renferme une
1. Besly, Evesques de Poictiers, p. 103. — Bouquet, XIV, 379. —
Traduite par Dreux du Radier, Blblloth historique et critique du Poitou^
I, 251.
2. Gallia Christ., XIV, 616.
3. F» 264 à 267.
k. F» 135.
b. Fos 104 v° et 105.
364 ROULEAUX DES MORTS.
partie des fragments dont André Duchesne, Peiresc et Pierre Al-
lard nous ont conser\'é le texte.
1 . Titulus sancti Germani Parisiensis.
Anima domni Roberti abbalis, etc. Orate pro no-
stris domno Childeberto rege ceterisque regibus et re-
ginis omnibusque benefactoribus nostrae ecclesiœ, et
pro domno Hugone, Morardo, Isembardo, Hugone,
abbatibus; Rotberto, Guiberto, Stephano, Willermo,
Laurentio , Algario , Rogerio , Simone , Frogerio ,
Johanne, Goschone, Theoliaudo, et pro aliis familia-
ribus fratribus nostris, quorum animae requiescant in
pace. Amen
2. Titulus beatorum apostolorum Pétri et Pauli et
sanctae \irginis Genovefae de Monte Parisius.
Anima domni Roberti, etc.
3. Titulus sancti Victoris Parisiensis.
Anima domni Roberti, etc.
4. Titulus sancti Maglorii Parisiensis.
Anima domni Roberti, etc.
5. Titulus sancti Dionysii Montis Martyrum sancti-
monialium.
Anima domni Roberti, etc. Orate pro nostris abba-
tissiset pro Ludovico rege, fundatore ecclesiae nostr*,
et pro Adelaide, uxore ejus, et pro Pbilippo, eorum
filio, et pro omnibus benefactoribus vivis et de-
functis.
6. Titulus sancti Dionysii areopagitae.
Anima domni Roberti, etc. Orate et vos pro nostris
qui ex lioc seculo'transierunt, Dagoberto, Karolo, Lu-
XIP SIÈCLE. 365
do\ico, Rotberto, regibus; Hildewino, Furrardo,
Adam, Sugerio, et omnibus fratribus nostris.
7. Titulus sancti Eugenii de Diogilo.
Anima domni Roberti, etc.
8. Titulus Vallis Sanctse Mariœ.
Anima domni Roberti, etc.
9. Titulus sanctae Mariae Columbis.
Anima domni Roberti/ etc.
i 0. Titulus sanctae Mariae Josaphat.
Anima domni Roberti, etc.
1 1 . Titulus sancti Johannis [Carnotensis]
Anima domni Roberti, etc.
12. Titulus sancti Pétri Carnotensis.
Anima domni Roberti, etc.
13. Titulus sancti Rarauni Carnoti.
Anima domni Roberti, etc.
1 4. Titulus sancti Salvatoris Tyronii .
Anima Roberti abbatis, etc.
1 5. Titulus sancti Florentini Bonae Vallis.
Anima domni Roberti, etc.
Versus magistri Odonis.
Vive pater, quem morte premi nec fama celebris
Nec sinit everso vita severa situm *.
Vive pater, quem sancta fides, patientia mundo
Subriplt, et cœlo reddit arnica dies.
1 . Ce vers est saus doute altéré.
366 ROULEAUX DES MORTS.
Tu sine labe mânes, mundi contagia vitans.
Hic bene vivendo quoniam meruisse probatur,
Astra tenet laetus perpetuumque decus.
Non obiit, vivit potius fruiturque perenni
Luce; datur requies, vita perennis ei.
Lingua referre nequit hujus prudentia quanta.
16. Titulus monasterii sai>cti Ëgidii ahbatis.
Anima domni Roberti, etc.
O bone Rotberte, non jurabas nisi certe.
Certe jurabas et crede mihi, sacer abbas,
Abbas Rotbertus vir quamdiu vixit honestus ;
Egidii precibus fugiet mala damna realus.
1 7. Titulus sancti Pétri Psalmodiensis.
Anima domni Roberti, etc.
18. Titulus sancti Pétri Magalonensis.
Anima domni Roberti, etc.
19. [Titulus Anianensis monasterii].
— Orate pro nostris et pro domno Guillelmo ab-
bate *, hoc anno viii kalendas januarii Romse defun-
cto, cujus vos memores esse suppliciter deprecamur.
20. Titulus sancti Willelmi.
Anima domni Rotberti, etc. Orate pro nostris
pro domno Ugone abbate.
1 . Le nom de cet abbé m'a permis de reconnaître à quel éta-
blissement appartient le présent titi-e. Il ne peut s'agir ici que de
Guillaume, abbé d'Aniane, qui obtint une bulle d'Adrien IV le 12 dé-
cembre libk (Vaissette, II, pr., bk9) , el dont le successeur Pierre
était déjà en fonctions dans le cours de l'année 1155 (Gallia Christ. ^VI,
840). On ignorait que l'abbé Guillaume fût mort à Rome le 25 décem-
bre 1154.
n
XIP SIÈCLE. 367
Versus magistri A'. Silvinotensis.
Ve tibi, qui sequeris mundum ! Nam quod tibi quaeris
Omnibus incertum fugit liinc, fugît inde repertum.
Ve cui florescit qui per se mundus arescit !
Ve ! Ve cui mundus placet, ad nihilum redeundus !
Ve cui plus pena, cui plus nox atque cathena
Quam requies, quam meridies, quam summa libertas î
Ve cui plus luctus mortisque per aspera ductus
Quam eongaudere, quam dulce solameji habere !
Quod adtendens beatus Rotbertus versificando in-
quit \ersificando * :
Positus sum iu exilio,
Pro meo peccato,
Redeam ad patriam,
Sed per région em aliam.
21. Turpis'' amor quam castor quivis amatur-
Non sua dant, aliéna vorant, raptoque fruuntur *,
Per precîum sibi supplicium mercantur ementes.
Eu' ! putei seu tartarei mercantur hiatum.
Has miseras bas mortiferas hic tergere sordes,
Ne fetor tibi perpetuus veniat, spaciosa vorago !
22. Pisus* gaudete, sevra p. .. m... ti
Plaudant anguillœ, letentur et hostrea mille.
Nam cessit vere nec scivit morte
Milia qui mille de vestris perdidit
1. Il faut peut-être supprimer ce mot.
2. Je suppose que les six vers suivants appartiennent à une autre pièce
que les précédents. Le premier est évidemment altéré.
3. Ou peut-être « En ».
4. Dans le ms. 10 000, les pièces que j'imprime sous le n. 22 sont
rayées de deux traits de plume. Il e^t possible qu'elles aient été con-
cellées sur le rouleau original, et que, dès le douzième siècle, on ait
essayé de supprimer ces vers plaisants qu'on est tout étonné de rencon-
trer sur un rouleau funéraire.
368 ROULEAUX DES MORTS.
Kesponsio.
Unus si monachus moritur, quicumque.
Non ideo par est nobis ? nam mille supersunt,
Artifices gulae, qui retia tendere norunt.
Ergo, crede mihi, duo vel très cum moriunlur,
Unus post alium moriendo veniret ad i
Versus Renaudi, cum vertuntur*.
Non causa abbatis hos me cogit versus faciendi,
Sed rotuligerolœ * qui rotulum vult replendi.
Nam fessus diuturno est hic multum itinere,
Et cupit praeterea laudem a monachis habere.
23. Titulus sancti Genesii sedis Lodovensis.
Anima domni Rotberti, etc. Orate pro nostris et
pro Petro Duranti, prœcentore nostro.
Rotlifer est stultus, casso conamine fultus,
Quera vocitat vulgus cognomine G. Geboinus.
24. Titulus sancti Salvatoris monasterii Lodo-
vensis.
Anima domni Rotberti, etc. Orate pro nostris,
domno Augerio abbate et Berenguario abbate, Ugone
priore, Rostagno monacho, Guilielmo monacho,
tro monacho .
25. Titulus sancti Pétri Juncellis monasterii.
J
Anima domni Roberti, etc. Orate pro nostris sci-
licet pro Berengerio et pro Guilielmo et Berengerio
abbatibus, et pro Bernardo monacho, et pro Geraldo
1. L'expression e cum vertuntur » signifie sans doute que les mot»
de la pièce qui suit doivent être mis dans un ordre différent pour for-
mer des \ers.
2. Mot douteux dans les copies.
XII« SIECLE. 369
nionacho , et pro Petro monacho , et pro aliis
omnibus.
26.
[Plu]ra studeremus componere si saperemiis,
Si per dictamen potiiisset habere levamen.
Jus foret atque bonum tantum deflere patronum,
Si per ploralus evaderet ipse reatiis.
Oremus Ciii'istum, qui mundum continet istum,
Ut dignetur ei prœbere locum requiei.
Totam si vellem possem conscribeie pellem.
27. Titulus sancti Martini Yillemagnensis cenobii,
in quo siti sunt sanctus Maianus, et sanctus Diadelfius
et sanctus Servatius.
Anima domni Rotberti, etc. Orate pro nostris, sci-
licet pro Berengario, pro Ugone , abbatibus, et pro
Geraldo, Petro, Geraldo, Petro, Raimundo, et pro
ceteris fratribus nostrae congregationis.
Versus Ugonis Fontanensis monachi,
Fratris * defuncli magnae praîconia vitae
Côncio dat fratrum cui creditur et sine lile.
Relligio numquam nisi per leva fallere novit.
nec erit graviter si fallere vovit.
1. « Patris, » dans la copie de D. AUard.
24
370
ROULEAUX DES MORTS.
LI
Mention du rouleau de Calon, évéque de Poitiers,
4467.
Au dix-huitième siècle , la cathédrale de Poitiers possédait en-
core ce rouleau, dont les auteurs du Gallia christiana^ parlent
dans les termes suivants :
« Ex ejus rotulo, qui adhuc servatur in ecclesia Pictaviensi,
multa de ipso didicimus aliunde minime nota : quod nobilis génère
esset ac nobilior fide ; quod sororem habuerit Belotam sanctimo-
nialem et priorissam in monasterio Sanctae Mariae de Rivis, quae
ipsi superstes ejus obitum amarissimis flevit lacrymis. Ex diiobus
ipsius nepotibus, unus, Hugo nomine, fuit monachus Userchiensis,
alter, Guillelmusdictus, clericus, ut videtur, ecclesiaeNannetensis.
Calonem clericali militiae addictum in ecclesia Burdigalensi pu-
tamus, quae videlicet ipsum suum filium specialem vocat. In citato
rotulo fratais eleemosinariae domus Losdunensis inter alia haec ha-
bentur in ejus commendationem non spernenda : Ipso die sut
ohitus triginta pauperes pavimus, necnon uniim pauperem assidue
pascemusj quodipse adhuc vivens a nohis inter plura poposcit, »
LU
Fragments du rouleau de Hugues, abbé de Saint- Jubin d'Angers.
H67,
Deux morceaux du rouleau de Hugues, abbé de Saint-Aubin
d'Angers, mort le 6 avril 1157, sont reliés au commencement et à
1. II, 1179s
XIP SIECLE. 371
la fin du ms. 38 de la bibliothèque d'Angers. Voici les extraits que
j'en ai pris au mois d'août 1864 :
Recto du premier fragment.
1 . Titulus cenobii béate Marie Suessionis ad sancti-
moniales.
Anima domni Hugonis, etc. Oravimus pro vestris;
[oratepro] nostris,Matildiabbatissa,Elisabet,Helvidi. . . .
Versibus abbatis si posset vita novari ,
Non hodie nec cras cessarem versificari,
Etc.
Verso du même fragment.
2. Versus Martini.
Versus Stepbani.
Versus berti.
Recto du second fragment.
3 pro Giraudo abbate , pro Leterico ab-
bate*....
4. Titulus sancti Pétri Casalis Be[nedicti].
Anima domni Hugonis, etc Pro domno Andréa
abbate, pro domno Geraldo abbate, pro domno Isem-
berto abbate.
5. Titulus sancte Marie de Pratea.
Verso du second fragment.
6. Titulus sancti Jobannis Suessionis.
1 . De ces deux noms d'abbés il est permis de conclure que nous avons
ici le fragment d'un titre de l'abbaye d'Issoudun.
372 ROULEAUX DES MORTS.
7. Titulus sanctorum înartiriim Crispini et Crispi-
"^""""■"'- ■ ; ■ ^
9. Titulus sanctae Mariae sanctique Johannis Baptiste |
Premonstrate ecclesie.
10. Titulus sancte Marie Laudunensis ecclesie.
n
LUI
Fragments du rouleau rie Herbert, abbé de Saint-Etienne
de Dijon,
Vers <«57.
L'abbé Fyot * nous a conservé les réponses que les abbayes de
Fontevraud, de Figeac et de Cluny firent inscrire vers H 57 sur le
rouleau de Herbert, abbé de Saint-Etienne de Dijon.
LIV
Encyclique sur la mort éUlves 11^ abbé de Saint-Denis.
^^72.
La mort d'Ives II, abbé de Saint-Denis, arriva en 1172, Elle
1. Hlst. Se Saint-Etienne de Dijon, pr., p. 259.
XIP SIÈCLE. 373
fut annoncée par une encyclique , dont le texte, conservé dans le
ms. latin 14192 (f° 15 v°), a déjà été publié par D. Martene\
Universis niatris ecclesie filiis et fidelibus, humilis et
afflictus beatissimi martyris Dyonisii conventus, sa-
lutem et gaudiiim exoptat, atque ab bis mutuo solatii
opem implorât. Justum etenim val de est ut qui unius
domini sumus famuli, ejusdem membra capitis, invi-
cem nobis compati debeamus et condolere expedit.
Idcirco obitum vobis venerandi patris ac pastoris no-
stri bone memorie Ivonis flentes dolentesque intima-
mus, ut, pietatisintuitu, viam universe carnis ingresso
orationum aliquod suffragium impendatis. Pro quo
ut devotius apud communem judicem intercedatis,
aliqua illius bona que ex familiari convictu didicimus,
breviter hic etfideliterperstringemus. Virprofecto fuit
in quem, Deo volente, bona plurima noscuntur con-
currisse, in quem tam natura quam industria uberius
vise sunt sua congessisse munera. Fuit a primis annis
bonis semper moribus, fuitque verecundus, bone
spei, opinionis optime, consorlia imperitorum stu-
diose declinans, bonorum amicitias amplectens. EratI
litteris optime imbutus, utroque sermone, vulgari sci-
licet et latino facundus,quiprocommissa sibi ecclesia
confidenter usque ad ammirationem et prudenter lo-
quens, in conspectu regum non confundebatur. Flo-
ruerunt in eo vite sinml bonestas et mira magnanimi-
tas, intentio recta, fiducia grandis ex bona conscientia.
Erat faciès illius serena, mens séria, sermo mo-
destus et ab obscenitate remotus. Circa subjectos be-
nignissimus, tardus ad vindictam, pronus ad veniam.
1. Thes.,l, 571.
374 ROULEAUX DES MORTS.
Non erat exactor vehemens, non rapax, non inreatibns
invesligandis persequax. Ultio illius moderata, cor-
reptio non cruenta, aliéna magnopere mérita publicam
extoUebat, suppritnebat propria. Assentatoribus aii-
rem non accommodabat, delatores verbo vultuque
repellebat, semper ad meliora pronior. Fuit illi as-
sun^pto regimine nnra in \ictu parcimonia , familiari-
tas non modica cum litteris, divinorum librorum lec-
tio frequentissima, quos et studiose et magnis expensis
ipse confecit et pro tbesauro grandi reliquit monaste-
rio. Vigebat in eo tenax ad relinendum memoria, ad
dicendum prolatio decentissima. Hune talem cum a
Dec nobis concessum diutius nos crederemus habilu-
ros, raptusest et revocatus in dimidio dierumsuorum,
in roborejuventutis, annis junior, maturior actu. Vix
nobis quatuor prefuit annis, multa egregie in rébus
sibi commissis facturus, ut creditur, nisi morte cele-
riori fuisset preventus. De cujus morte jacturam tuli-
mus gravissimam, si tamen jactura dicenda est boni
pastoris ad Deum premissio. Uecessit valde juvenis,
quod dolorem nostrum amplius exulcerat, quia luctuo-
sum mortis genus est que immatura accidit etacerba;
sed tam longa tam iniqua cruciatus est valetudine, ut
id quod in eo velut in homine purgari oportebat, pur-
gatum penitus tam mora temporis quam acerbitate
languoris credibile sit, maxime cum in ter continuos
cruciatus justo semper judici gratias referret. De cujus
transitu dubitari potest utrum fleri debeat et mors vo-
cari, qua talis viri mortalitas finita potius est quam
vita. Nunc igitur, omnesviri boni, in quibus respectus
est humanitatis et pietas, condescendite dolori nostro;
orate misericorditer pro tali viro, ut et ipsius anima ex
XH* SIECLE. 375
vestris precibus sentire possit reraedium, et nobis ali-
quod impertiatur solatium, vosque apud cordium
inspectorem Deum caritatis impense mercedem et hu-
manitatis consequamini meritum \
LV
Fragments du rouleau d'un abbé nommé Henri.
Vers H80.
M. André Pottier, conservateur de la bibliothèque de Rouen,
m'a communiqué, au mois de juin 1848, un fragment de rouleau
trouvé dans une ancienne reliure. Il renferme le texte plus ou
moins mutilé de sept titres, dont le second vient de l'abbaye de
Tournus, le cinquième de l'abbaye de a Flona » au diocèse de
Liège, et le septième de l'abbaye de Saint-Jean d'Amiens. Il est
impossible de déterminer le nom des établissements dans lesquels
ont été recueillis les autres titres. Je me borne à transcrire les li-
gnes qui se rapportent aux abbayes de Tournus et de « Flona » .
Le titre de Tournus, d'après lequel je propose l'année ld80
comme date approximative du rouleau, permettra de rectifier sur
plusieurs points le catalogue des abbés de Tournus, rédigé par les
Bénédictins *.
Le rouleau dont je dois la connaissance à M. Pottier a été fait
pour un abbé nommé Henri. J'ignore à quel monastère cet abbé
doit être rattaché.
1. Ici aurait pu se placer une notice sur Wallon, moine de Hautmont,
mort en 1175, que Martène a publiée {Coll., VI, 1214) en supposant
qu'elle faisait partie d'un rouleau mortuaire. Cette hypothèse, admise
par les auteurs de V Histoire littéraire (XIII, 605) ne m'a pas semblé fon-
dée, et je n'ai pas cru pouvoir admettre ce morceau dans le présent
recueil.
2. Gdlia Christ., IV, 969.
376 ROULEAUX DES MORTS.
1 . Titulus sancte Marie sanctoriimque Valeriâm
atqiie Philibert! Trenorcliiensis cenobii.
Anima domni Henrici abbatis et anime omnium
fidelium defunctorum per misericordiam Dei requies-
cant in pace. Amen. Oravimus pro vestris; orate pro
nostris, pro Petro, Joceranno, Letbaudo, Rotberto,
abbatibus; pro Basilio, Petro, Adalardo, Rotberto,
Foragacio, Hugo, Giiichardo, Humberto, Borcardo,
Gauterio, Gaufrido, Hugone, Guillelmo, Lanberto,
Anno, Petro, Armanno, Humberto.
2. Titulus sancti Mathei Flonensis ecclesie.
Anima domini Heinrici abbatis et anime omnium
fidelium defunctorum requiescant in pace. Amen.
Oravimus pro vestris; orate pro nostris.
Abbas non obiit, quem virtiis ad bona vexit ;
Que vivens petiit, gaudens sine fine tenebit.
Spiritus illius requiescat sedibus aptis !
Gaudeatin numéro sanctorum pro benefactis!
Abbatem dictum, quem mundus luget ademptum,
Excipiat ietum celestis vita piorum.
LVI
Extraits du rouleau de Bertrand de Baux.
Vers \m.
Monsieur Louis Blancard a signalé en 1 861 l'existence du rou-
leau de Bertrand de Baux, dans le fonds de l'abbaye de Silvacane,
aux archives des Bouches-du-Rhône. Quand il a su que la Société
XIP SIECLE. 377
de l'histoire de France publiait un recueil de rouleaux des morts,
il s'est empressé de mettre à ma disposition la copie qu'il avait
préparée pour une édition de ce précieux document. L'obligeance
de mon savant confrère de Marseille me permet donc de publier
ici de longs fragments du rouleau de Bertrand de Baux. Ce baron,
dont la mort est rapportée au 5 avril 1 j 81 par les auteurs de VArt
de vérifier les dates ^ avait épousé Tiburge, héritière du comté
d'Orange.
\ . Titulus sanctae Mariae de Aime.
2. Titulus sancte Marie Glandetensis ecclesiae.
Raimundus, Glandetensis episcopus, cum capitule
suo Bertrannum de Baucio, etc.
3. Antipolitani capituli conventus celebrabit, etc.
4. W., Venciensis aecclesiae licet indignus minister,
cum omni capitule suo orabit, etc.
5. Abbas sancti Poncii, cum suo liumili conventu
donat, etc.
6. Niciensis capituli conventus orabit, etc.
7. Capitulus Grassensis ecclesie cantabit decem
missas, etc.
8. Titulus beatissimi Honorati Lirinensis mona-
sterii.
r
Ego Augerius, cunctorum fratrum Lirinensis mona-
sterii minister indignus, etc.
9. Ego F., Forojulienssis episcopus, consilio et vo-
luntate canonicorum ejusdem ecclesie, etc.
1 0. Titulus sancte Marie Toroneti.
Ego Petrus, prior Toroneti, excepto debito trium
missarum quas singuli sacerdotum nostrorum reddi-
derunt Bertrando de Balcio post obitum ejus, jussu
378 " ROULEAUX DES MORTS.
domni Pétri abbatis defuiicti, et excepto alio debito
quod domnus Poncius abbas iterum nobis injunxit, et
exceptis duabus tricesimis que per singula débita per-'
soluté sunt, et exceptis psalteriis a[m]plius triginta, et
exceptis centum quinquaginta Pater rioster quos sin-
guli conversorum nostrorum jam semel et bis reddide-;
runt, iterum quadraginta missas pro predicto bone
memorie Bertrando a nobis canendas statui cum su-
plemento debiti spalteriorum et Pater noster.
1 1 . Titulus monasterii Arte Celle.
Ego priorissa et conventus sororum nostrarum sta-
tuimus Bertrandum de Balcio, etc.
1 2. Titulus saiicte Marie Pinnanensis.
13. Titulus sancte Marie Tolonensis.
Ego Vilelmus, Tolonensis sacrista, et omnescan-
nonici constituimus Bertrandum de Baucio partici-
pera, etc.
1 4. Titulus sancte Marie sedis Massilie.
Ego F., ejusdem loci episcopus, in sinodo nostra,
B. de Baucio participem, etc.
15. Pateat universis quod ego B. abbas Massiliensis
et ejusdem monasterii uni versus conventus, B. de Bal-
cio omnium bonorum nostrorum que fient in mona-
sterio, intus et extra, participem esse statuimus, etc.
1 6. Ego Henricus, Aquensis archiepiscopus, concedo
huic defuncto sexaginta missas.
17. Titulus ejusdem Aquensis ecclesie.
18. Titulus sancte Marie Sillve Cane.
Quia sancta et salubris est cogitatio pro defunctis
I
XII" SIECLE. 379
exorare, ut a peccatis solvantur, sicut eloquia sacra
testaiitur, et fidei régula nobis proclamât ut qui mise-
ricordiam desiderat misericordiam inpendat, et si
pium liabere cupimus Deum, pios nosexibeamus erga
proximum, eapropter, quicquid in Dei servitio pos-
sumus et scimus^ totum pro remedio anime donni
Bertranni de Baucio expendimus, et merito. Ipse qui-
dem nostre fundator extitit ecclesie ; vivens inchoavit,
mortuus perficere non desinit; habitum nostre reli-
gionis sumpsit ; locum sépulture juxta ecclesiam nos-
tram, quam adhuc edificat, Deo Yolente, promeruit.
Quantum ergo a Deo possumus promereri et nostrum
est largiri, concedimus ei et participera facimus om-
nium bonorum que in ecclesia nostra fmnt et fient us-
que in seculi finem, missarum videlicet, orationum,
vigiliarum, psalmorum, laborum, elemosinarum, jeu-
niorum, abstinentiarum et aliorum beneficiorum. Su-
per liée omnia cotidie eum in conventu absoKimus,
missam cotidianam pro eo et aliis fratribus nostris de-
functis statutum est dici usque in finem mundi. No-
bilem quoque uxorem ejus, ïiburgiam nomine, et
nobis dileotam et filios suos, in yita sua et post mor-
tem, spiritualium bonorum nostrornm perpetuo par-
ticipes facimus. Amen.
Vivat in eternum Bertrannus in ede polorum ,
Quo sibi conjuncto, letetur et ordo bonorum ;
Ghristus ei requies fiât mercesque laborum,
Spirituumque choris societur et ang[ejlicorum
Ipsiusflamen. Die lector qui legis : Amen.
19. Titulus saricti Nichasii Remis.
.... Qrate pro nostris, pro domno Guidone abbate,
pro Raynero, pro Werico. "
380 ROULEAUX DES MORTS.
20. Titulus sancte Marie Karoli Loci.
21 . Con^entus Cavellicencium cknonicorum ora
bit, etc.
22. Titulus sancti Marcelli Vallicluse.
23. Titulus sancte Marie de Sinaqua.
Ego Petrus, fratrum Sinaque servus inutilis,
domnum Bertranduni, etc.
24. Ego Petrus, Aptensis episcopus, triginta mis-
sas, etc.
25. Con\entus Avinionensis ecclesie, qui pro multis
orare consuevit, pro anima, etc.
26. Conventus sancti Pauli de Mausoleo, de com-
muni fratrum consilio , etc. Predicta etiam ecclesia
proprie singulis annis anniversarium domini Ber-
tranni célébrât sexto nonarum maiarum, cum vesperis
et matutinis novem lectionum.
27. Titulus sancti Egidii.
28. Titulus sancte Marie Libère Vallis.
.... Ego Pontius, fratrum Libère Vallis servus imï
tilis, domnum Bertrannum, etc.
28. Titulus sancti Pétri Psalmodiensis.
30. Versus Gaudini, monachi Psalmodiensis.
Non duco dignum laudis sibi subdere signum,
Qui vite florem per mortis duxit odorem * .
31 . Titulus sancte Marie Vallis Magne.
32. Titulus sancti Guilelmi in valle Gellonis.
1. Je laisse de côté la suite de cette pièce, qui se compose de trente
vers léonins.
4
4
XIP SIÈCLE. 381
33. ïitulus sancti Salvatoris cenobii Anianensis.
34. Titulus sancti Tiberii.
35. Titulus sancte Marie Morimundi.
36. Conventus sancte Marie de Catiano.
37. Titulus sancte Marie Dulcis Yallis.
38. Titulus sancte Marie Cari Loci de ordine Cister-
ciensi.
Pietatis opus est pro defunctis exorare ut a peccatis
solvantur. Inde est quod domno Bertranno concessi-
mus ut in domo nostra presbiterorum, numéro qua-
draginta sex, unusquisque missam persolvat, et toti-
dem clericorum unusquisque quinquaginta psalmos;
et couYcrsorum , fere quingentorurn , unusquisque
quinquaginta Pater noster ; et partem habere in missa
cotidiana pro defunctis, et tricenarium unum, et in
aliis tricenariis partem habere, et omnium beneficio-
rum nostrorum fecimus eum participem.
39. Titulus béate Marie de Rochamador.
40. Titulus sancti Pétri de Careniaco.
41. Titulus sancti Pétri Bellilocensis.
42. Titulus sancte Marie Montis Nucis.
43. Titulus sancte Marie Obazinensis.
44. Titulus sancti Martini Brivensis.
Concedimus participationem beneficiorum nostro-
rum domno Bertrando deuz Baus.
45. Titulus sancte Marie de Castris Petragoricen-
sibus.
Omnium bonorum que in nostra fiunt ecclesia ani-
382 ROULEAUX DES MORTS.
mam domni liertrandi de Bautio participem fieri con-
cedimus. Insuper unicuiqiie fratrum litteratorum sep-
tem psalmos defunctorum et cuique conversorum
septies Pater noster injungimus. Oravimus pro vestris.
Orate, quesumus, pro nostris.
46. Titulus sanctorum apostoloriim Pétri et Pauli
ecclesiae Tusturiaci.
Omnium bono[rum] tocius conventusanimamdom-
pni Bertrand! de Bautio participem fieri concedimus ;
insuper misterium proprium, missam et vigiliam. Ora-
vimus pro vestris. Orate pro nostris.
47. Titulus sancte Marie de Cub.
.... Tercio decimo kalendas septembris obiit Helias
Faidit, venerabilis miles Christi, benefactor noster.
48. Titulus sancte Marie Dalonis.
49. Titulus sancti Pardulfi de Arnaco.
Monachus quidam loci illius, H. Iterii, qninqua-
ginta psalmos.
50. Titulus summorum apostolorum Pétri et Pauli
atque Andrée Vosiensis * monasterii, quod est in Le-
movicino.
.... Memores estote defunctorum nostrorum, domni
Geraldi, Pétri, Rainaldi, Ademari, itemque Pétri ab-
batmn', Martini prioris, aliorumque monacorum ac
familiarium nostrorum.
51 . Titulus sancte Marie Magdalene et sancte Kathe-
rine de Mainaco.
i
1. Le rouleau porte « Voriensis; » il s'agit incontestablemeiU de
l'abbaye de Vigeois (Vosiensis), en Limousin.
XII« SIÈCLE. 383
52. Conventus beati Leonardi Lemovicensis.
53. Titulus sancti Johannis Â.urlii.
.... Guillelmus sacerdos.
54. Titulus beatorum apostolorum Pétri et Pauli
SoUenniacensis monasterii.
55. Titulus sancti Stephani Lemovicensis.
56. Titulus sancte Marie de Régula Lemovicensis,
57. Titulus sancti Augustini Lemovicensis.
58. Totus conventus sancti Marcialis Lemovicensis
oravit, etc.
59. Conventus sancti Martini Lemovicensis ora-
vit, etc.
60. Titulus sancte Marie de Columpna.
61 . Titulus sancti Pétri de Burgulio.
62. Titulus sancti Florentii Salmurensis.
.... Radulfus monachus, xv psalmos et orationem
in missa. Girard us monachus, orationem in missa.
Radulfus similiter et xv psalmos. Lucas, officium to-
tum. Willelmus, xv psalmos et orationem in missa.
Johannes, vu psalmos. Constancius, unam missam.
Goffredus, vn psalmos. Fromundus , vu psalmos.
Goffredus, l Pater noster. Hugo, decem. Andréas,
VII psalmos.
63. Titulus sancte Marie Cunaldi.
64. Titulus sancti Mauri abbatis Glamnafoliensis
cenobii.
65. Titulus sancti Johannis Baptiste et sancti Andrée
Tarcio.
384 ROULEAUX DES MORTS.
.... Orate pro amicis iiostris etpro benefactoribiis,
pro Arenburgi abbatissa, pro Susanna priorissa
66. Titulus saiicti Launi de Toarcio.
Anima domni Bertraiini, Arelatensis domini, etc.
67. Titulus sancti adjutoris Maxentii.
.... Orate pro amicis nostris et pro benefactoribus,
et pro fratribus nostris, scilicet pro Simone, Vilelmo
sacerdote, et Aimerico sacerdote....
Versus Pétri Garnaudi.
Justicie rector, Mars bello, Nestor et Hector
Depereunt una, tôt in uno mors rapit una.
His insignitum nature dotibus unum
Mors matura prenait ; probitas nec fama redemit.
Mors inimica nirais magnis dominatur et imis :
Subjugat hec reges, equas datque impia leges.
68. Titulus sancte Marie Castellariorum.
69. Titulus sancte Marie Bonevallis.
.... Orate pro nostris, maxime vero pro Guilelmo
de Munmirail, qui bénéficia multa contulit nobis
vita sua.
70. Titulus sancte Marie de Fonte Comiti.
.... Orate pro nostris, pro dompno Ademaro, bone
memorie abbate nostro ....
71 . Titulus sancte Marie de Pinu.
72. Titulus beati Pétri matricis aecclesiœ Pictavensis.
73. Titulus sancte Marie sanctique Cipriani Picta-
vensis.
.... Orate pro nostris, pro domno Airaudo abbate,
pro Johanne, pro Ademaro.
n
mo
> in SI
J
XIP SIECLE. 385
Ih. Tituliis beati Hylarii Pictavensis episcopi, egregii
confessoris et catholice ecclesie Dei doctoris.
75. Titulus béate regine Radegundis Pictavensis.
76. Titulus sancte Crucis Pictavensis.
77. Johannes, prior sancte Mariae de ïivireto cum
suo conventu, dominum suum Bertrandum de Baucio
in iiniversis oracionibus et beneficiis que ibi fient facit
participem ; nomen ejus in niartirologio annotavit ;
in triginta missis pro eo specialiter orabit ; in omni
vita sua illum in memoriam babebit. Rogatu ipsius
cannonici subjecti sui, pro anima Bertrandi, quatuor
psalteria dicent ; conversi quingenta Pater noster pro-
miserunt dicere. Pro Tiburgi, quondam conjuge domni
Bertrandi, preces fundent fratres, ut Deus remittat sibi
peccata sua, et salvet ei iiberos suos,
78. Titulus sancti Johannis evangeliste Monasterii
Novi Pictavensis.
79. Titulus sancte Marie de Nuchariis.
80. Titulus sancti Mauricii Turonensis.
81 . Titulus sancti Martini Turonensis.
Versus Matbei Pog. Septem psalmos.
Paupeiibu Gliristi clipeus fuit iste ; coronam
Promeruit vite, quam Christus dat, via vite.
Plurima oontraxit vivens contagia sordis j
Delevit tamen hec prorsus contritio cordis.
Huio rex celorum Christus, dominus dominorum,
Gaadia det vite, qua gaudent Hisraelite.
Livonis. Septem psalmos.
Dictus Berlrandus miles fuit iste nefandus ;
Auctor peccandi fuit hic scelerisque nefandi.
25
286 ROULEAUX DES MORTS.
Nil satis est cupido ; cupidum monet ire cupido.
In scelus huic cupido cornes est maie grata libido.
Iras infestas minimis dabat ipsa potestas
Ejus ; mensure maie detulit et sine jure.
Tandem penituit et correxit maie facta,
Lâng[u]a confessus mala que mens est maie nacta.
Ad superos superum cultor sociusque recessit,
Exhoneratus eis hoc mundo que maie gessit.
Suspicor angelicas huic exultare cohortes ;
Inter apostolicas puto quod fit sors sua sortes.
Cantu célestes huic civi plaudite cives.
Si qui vis débet sese cognoscere dives,
Cantemus requiem ; mala que commiserat iste
Dimittantur ei ; sibi sit tua gloria, Christe.
Hisaac. Viginti Pater noster.
Bauciaco patria, Bertrandus eques, febre, morbo,
Principio Saulus, ad finem Paulus, obivit.
Ore frequenti, corde benigno, quisque precetur,
Ut factus celebs, celesti rore rigetur.
Harvei. Centum Pater noster.
Bauciaci natus, Bertrandus nomine, Saulus
Qui fuerat, Paulus transmigrât febricitatus.
Gavit primo minus sibi ; supplet, obit peregrinus",
Suscipiat Dominus hune Habraheque sinus.
Rector Christe poli, cui fas est parcere soli,
Parce tue proli, penisque afïligere noli.
82. Titulus saiicti Martini Majoris Monasterii Turo-
uensis.
83. Titulus sancte Marie de Guastineta.
84. Titulus sancte Marie de Fontanis.
85. Titulus sancte Trinitatis Vindocini.
.... Orate pro nostris, pro fùndatoribus ecclesie
XIP SIECLE. 387
iiostre, Goffrido comité, et Agnete comitissa, proab-
batibus nostris, Rainaldo abbate, Oderico abbate,
David abbate, Bernone abbate, Goffrido abbate, ¥to~
mundo abbate, Huberto abbate, Roberto abbate, et
Guillelmo abbate....
86. Titiilus sancti Launomari Blesis.
.... Orate pro nostris, pro Mauricio abbate, Petro
abbate, Rainaudo abbate, Gaufredo abbate, Barto-
lomeo monacho, Viviano monacho....
Distat ab eterno quidquid sub corpore cerno,
Quidquid terra parit, que bona mundus habet,
Nil habet illud habens, quod fit mutabile totum :
Nam velut umbra fugit, et sua queque cadunt.
Unde superbimus, pretereunt mortalia queque.
Dives, egens, omnes ad finem tendimus eque.
Quidquid fortuna tibi aufertur est libi alienum.
Gloria vana viri nulla tibi cornes sit ; caro fenum.
Ego Martinus ^
87. Titulus béate Marie Blesis.
88. Titulus sancte Marie Magdalene Castriduni.
89. Titulus sanctorum martirum Marcellini et Pé-
tri, Florentini et Hilarii Bonevallis.
90. Titulus sancte Marie Morelli.
91. Titulus sancte Marie de Habitu.
Anima domni Bertrand! de Bauciaco et anime, etc,
92. Titulus sancte Marie [de] Fonte sancti Martini.
.... Orate pro nostris Vuilelma , Juliana, mo-
nialibus.
1 . Ces deux mots , qui sont placés en interligne , au-dessus du qua-
trième -vers, désignent peut-être l'auteur de la pièce.
388 ROULEAUX DES MORTS.
93. Titulus sancti Salvatoris Karroffensis.
94. Titulus sancte Marie sanclique Benedicti Nan-
tolii.
Ânimam domni Bertrandi de Bautio omnis bene-
ficii ecclesie nostre participera fieri concedimus. In-
super unicuique fratrum litteratorum septem salmos
defunctorum et cuique conversorum septies Pater
noster injungimus. Oravimus pro vestris. Orate pro
nbstris, pro Otgerio, pro Joliamie, pro Costantino,
pro Jolianne, pro Geraldo, pro Costantino Gras. Ani-
ma Bertrandi et anime omnium fidelium defuncto-
rum requiescant in pace. Amen. Joscelmus sacerdos
dat ei très missas, et Bernardus unam.
95. Titulus sancti Pétri Celle Fruini.
96. Titulus sancte Marie de Grosso Bosco.
97. Titulus sancti Nicholai de Peirato.
98. Titulus sancti Johannis de Roncennaco.
99. Titulus Pétri, episcopi Engolismensis, et con-
ventus ejusdem ecclesie.
100. Titulus sancti Eparchii Engolismensis ,
Quoniam etc. Dompnus abbas R. et conventus
sancti Eparchii disposuerunt subvenire B. de Baucio,
a domno leguato Albanensi episcopo judicato, et de-
deruntei participationem tocius ecclesiastici beneficii.
Insuper, etc.
\ 01 . Titulus sancti Âusonii Engolismensis.
102. Titulus ecclesie sancte Marie de Corona.
103. Titulus ecclesie sancti Arthemii de Blanziaco.
104. Titulus ecclesie sancte Marie de Borneto.
XII" SIÈCLE. 389
105. Titulus ecclesie sancte Marie de Cancellata.
106. Titulus Pétri, Petragoricensis episcopi, qui,
cum in generali sinodo sua resideret, una cum pres-
biteris suis, pro anima Bertrandi de Baucio ad Do-
minum oravit, etc.
107. Titulus ecclesie sancte Marie de Ligurio.
1 08. Conventus sancte Marie Petrose.
109. Titulus sancte Marie de Boschayio.
110. Titulus sancti Pétri etsancti Siccarii Brantos-
mensis.
111. Titulus sancti Laurencii de Mardiob.
112. Titulus sancte Marie de Fontanis.
113. Conventus canonicorum ecclesie beati Theo-
dori RocheboYis.
114. Titulus sancti Amantii Buxie.
115. Titulus sancte Marie de Allavilla.
116. Titulus sancti Stephani Baciacensis.
.... Orate pro nostris, pro domno Gardrado, fun-
datore hujus cenobii, pro domno Godefredo abbate,
pro domno Douberto abbate, et pro aliis fratribus
quorum scit nomina qui solus condidit omnia, et pro
dompno Arnaldo abbate, pro Securo monaco, pro
Willelmo Coleto monaclio, pro Ralnado.
117. Titulus sancte Marie de Chastris.
Frater Rannulfus diaconus, vn psalmos. IJgo
subdiaconus, vn psalmos. Arnaudus subdiaconus,
Fulco subdiaconus, Arnaudus subdiaconus, unusquis-
que liorum, et Tanguinus canonicus, vu psalmos ; et
390 ROULEAUX DES MORTS.
Arnaudus canonicus, vu psalmos; et Petrus sacerdos,
unam missam.
118. Titulus sancte Marie de Fraineda.
119. Titulus sancti Leodegarii Comniacensis ec
clesie.
120. Titulus sancte Marie Fontis Dulcis.
1 21 . Titulus ecclesie sancti Pétri Xanctonensis.
122. Titulus sancte Marie Xanctonensis.
1 23. Titulus sancti Eutropii Xanctonensis.
1 24. Titulus sancti Viviani Xanctonensis episcopi
et confessons.
125. Titulus sanctae Marise de Sabbluncellis.
126. Titulus sancte Gemme.
127. Titulus sancti Joliannis ewangeliste de Tri-
ziaco.
128. Titulus sancti Pétri de Sulbisia.
1 29. Titulus sancte Marie de Talniaco super Caran-
tonem.
130. Titulus sanctae Marie de Gratia Dei.
131. Titulus sancti Pétri Malliacensis.
132. Titulus sancti Vincencii Niolii.
Villior est huma[na] caro quam pellis ovinaj
Extrahitur pellis* et scribitur intus et extra ;
Si moriatur homo, moritur caro, pellis et ossa
133. Titulus sancte Marie Morglie.
1 34. Titulus sancte Marie Lucionensis cenobii.
Dompnus Willelmus, abbas Lucionensis ecclesie,
XIP SIÈCLE. 391
et conventus ejusdem concedit Bertranno de Balcio
générale beneficium Lucionensis ecclesie, etc.
135. Titulus sancti Michaelis de Heremo.
1 36. Titulus sancte Marie de Angulis.
137. Titulus sancte Crucis Talemundi.
1 38. Titulus sancti Salvatoris Lodove.
1 39. Conventus sancte Marie de Elemosina.
140. Dompnus Gaucelinus, Lodovensis episcopus,
faciat celebrari pro Bertranno unum tricenarium mis-
sarum, etc.
1 41 . Titulus sancte Marie Brolii GoUahdi.
142. Titulus sancte Marie Orbisterii.
143. Titulus sancti Johannis Belli Loci.
Prior dat ei missam; frater Laurentius, alteram;
capellanus ejusdem ecclesie , aliam.
144. Titulus santé Marie BroUii Arbaudi.
145. Titulus sancti Salvatoris de Stella.
146. Titulus sancte Marie Insuie Calveti.
1 47. Scriptor sancte Marie de Cbailma unum psal-
terium et xvpsalmos pro anima Bertrandi de Baucio et
pro omnium fidelium defunctorum. Theobaudus mo-
nacus de isto loco, v missas.
148. Titulus sancte Marie de Buzeio.
Ego Ricardus, Dei gratia Buzeii abbas, Bertrano
de Baucio concessi plenarium officium, etc. Theobaus
diaconus concessit ei psalterium unum ; Aimericus,
missam unam ; Herbertus diaconus, l psalmos.
149. Titulus sancte Marie de Alba Corona.
392 ROULEAUX DES MORTS.
1 50. Titulus sancti Gildasii de Nemore.
151. Titulus sancte Marie de Bono Pasu.
Anima domni Bertra[n]di de Baucicio, etc.
1 52. Titulus sancti Salvatoris Rothonensis aecclesiae/
1 53. Titulus sancte Marie de Calocheio.
1 54. Titulus sancte Marie de Asneriis.
1 55. Titulus sancte Marie Brignii.
1 56. Titulus sancte Marie Trizagii.
1 57. Titulus sancte Marie Absie.
1 58. Titulus sancti Joliannis Carnoti.
Anima domni Bertranni, militis, antequam plenam
penitentiam ageret morte preventi, et anime omnium
fidelium, etc.
1 59. Titulus sancte Marie de Sarnaio.
160. Titulus sancti Egidii de Aceyo.
161. Titulus sancte Marie Remensis ecclesie raetro-
politane.
162. Titulus ecclesie beati Remigii, Francorum
apostoli.
163. Conventus Loci Crescentis concedit huic de-
functo Bertrando de Baucis xx missas, videlicet sin-
guli sacerdotes singulas, et clerici, qui sunt duo et
viginti, singuli l psalmos, et conversi ejusdem loci
unusquisque quinquies Miserere mei Deus, aut quin-
quies Pater noster
1 64. Dominus Viennensis in plena sinodo, in qua
credimus interfuisse trecentos sacerdotes, injunxit
ut singuli tria celebrarent cum missis officia.
Xll" SIÈCLE. 393
165. Titulus sancti Ruphi.
166. Titulus sanctorum marlirum Felicis, For tu-
nati et Achillei
1 67. Titulus sancti Salvatoris Nivernis.
168. Titulus ecclesie beati Martini Nivernis.
169. Titulus sancti Stephani Nivernis.
1 70. Conventus sancte Marie Fontis Maurini
171. Conventus sancte Marie Callovii
172. Conventus sancte Marie Boni Radii
173. Titulus sancti Stephani Autissiodorensis ec-
clesie.
174. Titulus sancti Amatoris Autissio[do]rensis.
175. Titulus sancte Marie Magdalene Vizeliacensis
ecclesie.
Concedimus domno Bertranno officium cum
missa in conventu, insuper et totius congregationis
commune beneficium. Rannulfus orabit pro eo in
tribus missis.
176. Titulus sancte Marie de Regniaco.
1 77. Titulus sancti Eusebii Abtissiodorensis.
1 78. Titulus sancti Germani Autissiodorensis.
179. Titulus sancte Marie sanctique Juliani Autisio-
derensis.
Orate pro nostris, pro anima donne Agnetis
abbatisse, et pro cunctis fratribus et sororibus nostris,
et pro fratre meo Iterio, et srieis sororibus Ermelina
et Teoiina, et pro fratre earum Ansello, et Joduino.
180. Titulus sancti Mariani Abtissiodorensis.
394 ROULEAUX DES MORTS.
1 81 . Titulus sancte Marie Pontiniacensis.
182. G., Dei gratia Lugdunensis archiepiscopus,
Bertraniium de Bautio omnium beneficiorum suormn
et orationum statuit esse participem.
1 83. Titulus sancti Micliaelis Tornodori.
184. Titulus sancti Pétri Melundensis, et sancti
Valerii martiris. '
185. Titulus sancte Marie Quinciacensis.
186. Titulus sancte Marie sanctique Stepliani de
Sico Fonte.
Concedimus anime ejus officium cum missa in
cunventu, et unaqueque monialium pro ejus anima
septem psalmos cantabit.
187. Titulus sancte Marie de Moris.
188. Titulus sancti Pétri Arrimarensis cenobii.
189. Titulus sancte Marie de Ripatorio.
190. Titulus sancti Pétri Barri super Albam.
.... R. monachus, unam missam, pro ejus anima.
191. Titulus sancti Nicholai Domus Dei Barri super
Albam.
Concedimus anime Bretranni participationem om-
nium beneficiorum que peregrinis et pauperibus in
eadem domo erogentur. Conventus ejusdem domus
concedit ducenta Pater. Magister ipsius loci et duo
presbiteri, Arnulfus et Girardus, novem missas.
1 92. Titulus sancte Marie Clarevallis.
1 93. Titulus sancte Marie de Alberipa.
1 94. Titulus sancte Marie de Castellione.
XIP SIÈCLE. 395
.... Rainaudus, canonicus ejusdem ecclesie, unam
missam. Hugo et Landacius et Hugo, ejusdem eccle-
sie canonici, unusquisque quadraginta psalmos; Pe-
trus, septem ; Rolandus, quadraginta psalmos.
195. Titulus sancti Pétri Pulteriensis.
1 96. Titulus sancte Marie Molismensis.
1 97. Titulus sancte Marie Juliaci.
.... Unaqueque sanctimon[i]alium , Miserere mei
Deus. Oravimus pro vestris. Orate pro nostris. Prior
illius loci pro anima illius et pro cunctis fidelibus très
missas concessit. Conventus fratrum illius loci centum
Pater noster. . . .
198. Titulus sanete Marie Fontenetensis.
1 99. Titulus sancti Pétri Flaviniacensis.
Anima donni Bertranni de Bauciaco, etc.
200. Titulus sancte Marie Ungiacensis ecclesie.
201 . Titulus sancti Benigni Divionensis, Burgundie
apostoli.
202. Titulus sancti Stephani Divionensis.
203. Titulus abbatum generalis capituli apud Cis-
tercium congregatorum.
Anima domni Bertranni et anime omnium fidelium
defunctorum requiescant in pace. Amen. Concedimus
ei participationem omnium beneficiorum que singulis
annis statuuntur in generali capitulo pro fratribus
nostris defunctis ; et hoc est debitum : unusquisque
sacerdos, viginti missas; clericus, decem psalteria;
mille quingentos Pater noster, vel tociens Miserere
mei Deus', conversus ; et ceteris bonis ordinis.
39f> ROULEAUX DES MORTS.
204. Titulus sancte Marie de Maceriis.
205. Titulus sancti Pétri Cabilonis.
206. Titulus sancte Marie de Firtate.
207. Titulus sancti Pétri Cluniacensis.
208. Titulus sancti Pétri Matiscensis.
.... Fecimus donnum Bertannum participera, e/ff
Inclusus sancti Andrée unam missara pro eo canta-
bit, etc.
209. Titulus sancti Vincentii Matisconis.
210. Donnus Stephanus, Matiscensis episcopus,
concedit Bertranno de Baucio triginta missas proprias.
21 1 . Titulus sancte Marie de Bella Villa.
212. Titulus sancte Marie de Jugo Dei.
.... Fecimus domnum Bertrannum participem etc.
Très pueri de Jugo Dei concedunt ei singuli quinqua-
ginta psalmos.
213. Titulus sancte Marie de Insula Barbara.
214. Titulus ecclesie sancti Hyrenei.
215. Titulus ecclesie sancti Justi.
216. Titulus sancti Martini Athanacensis.
217. Titulus sancti Andreae Vienne.
218. Titulus sancti Pétri foris muros Vienne.
219. Titulus ecclesie sancte Marie de Insula sub
Vienna.
220. Titulus sancte Marie de Bona valle.
.... Ego Hugo, fratrum Bonavallis servus inutilis,
domnum Bertrannum karissimum nostrum, qui, dum
XIl« SIÈCLE. 397
adviveret, familiaris noster fuit, et cujus confessio-
nem habuimus, et consilio iiostro multa de suo pro
amore Dei erogavit, ex parte iiostri et fratrum nostro-
riini fecimus participem, et in vita et in morte sua,
bonorum omnium spiritualium que in domo nostra
fiunt et fient. Quem etiam, post mortem, in capitulo
nostro absoWimus, et unicuique sacerdotum nostro-
rum très missas pro eo injunximus, ceteris autem
monachis quidem singulis unum psalterium, et sin-
gulis conversis centum quinquaginta Pater noster.
Denuo quoque, post reditum generalis capituli, uni-
cuique sacerdotum nostrorum unam missam pro
eodem injunximus, absolventes euni et perpetuo par-
ticipem facientes spiritualium bonorum nostrorum.
Nobilem quoque uxorem ipsius domnam Tiburgiam,
dilectam nostram, jam viduam, et filios ejus, et in
vita sua et post mortem, spiritualium bonorum nos-
trorum perpetuo participes facimus.
221 . Titulus sancte Fidis de Maso Bosone.
222. Titulus sancte Marie ospitalis d'Albrac.
223. Titulus sancte Marie Bone Vallis.
224. Titulus sancte Marie de Boazone.
Très missas quidam Bernardus de Boazone Ber-
trando del Bauz donat sub nomine Christi.
225. Titulus sancte Marie de Perga.
Predicti loci prior dédit très missas bene defuncto
domno Bertrando delz Bauz.
226. Conventus beatissime Marie Ruthenensis sedis
orat pro anima Bertrandi de Balcio ut Dominus, etc.
398 ROULEAUX DES MORTS.
227. Onusquisque monicas ecclesie sancti SaturninT
de Rods septem psalmos.
228. Capellanus sancti Amancii da Rodes et alii
capellani novem missas.
229. Ugo, divina dignatione Ruthenensis episco-
pus, concessit anime Bertrandi de Balcio centum
missas.
LVII
Fragments du rouleau de Guillaume, et de Jaguelirif abbés de
Saint-Aubin d'Angers.
Dans la reliure du ms. 160 d'Angers sont engagés plusieurs
morceaux d'un rouleau sur lesquels j'ai distingué les titres des
églises de Saint-Lo d'Angers et de Saint-Jean de la même \ille.
Le rouleau avait pour objet la recommandation des âmes des
abbés Guillaume et Jaguelin. Le premier avait résigné en 1189
ses fonctions d'abbé de Saint -Aubin; Jaguelin, son successeur,
mourut en 1190.
\ . [Titulus be]ati Laudi Andegavis.
Anime defunctorum abbatum sancti Albini Ande-
gavis , \idelicet Wiliebni et Jaguelini, et anime, etc.
2, Titulus sancti Johannis et sancti Licinii Ande-
gavis.
XIP SIECLE. 399
LVIII
Fragments du rouleau d'un abbé nommé Gautier.
Vers 4 200.
Le feuillet 71 du manuscrit latin 11411 de la Bibliothèque im-
périale est formé d'un morceau de parchemin qu'on a trouvé dans
une reliure et qui a fait partie du rouleau d'un abbé nommé Gau-
tier. L'écriture paraît dater de la fin du douzième siècle ou des
premières années du treizième. Voici les noms des établissements
auxquels appartiennent les titres que le temps a épargnés.
1 . Titulus Sancti Grsle[m d]e Cella
2 [jii]iiii fiû apud Chamberonem
3 fui apud Gillengien
4. [Eodem] die fui apud Montem Geroldi...,
5. Eodem die fui Ninive....
6. In octavis ascensionis fui
7 sanctorum Johannis et Pauli fui apud
Bellum Locum
LIX
Fragment d'un rouleau de Saint-Martial de Limoges.
Vers 4200. .
Un fragment de rouleau venanti de Saint-Martial de Limoges
400 ROULEAUX DES MORTS.
et relié en tête du Ms. latin 1254 de la Bibliothèque impériale ;
n'y lit que ces mots :
^u recto : Titulus sancte M
donnii Raim
Lemovicensis
defunctorum
y/tt iferso : de Jaiac.
niiim fidelium defuncloruni
.... orationum omnium et beneficiorum
nostroriim.
.... Oravimus pro vestris. Orate pro
nostris.
LX
Rouleau fie Lucie, comtesse (C Oxford.
Commencement du treizième siècle.
Le prieuré de Hedingham, au comté d'Essex, fut fondé à la fin
du douzième siècle, par Alberic de Vere, comte d'Oxford. La })re-
mière prieure de cette maison fut Lucie, femme du fondateur.
Quand elle mourut, les religieuses firent circuler un rouleau
qui , au dix-septième siècle, appartenait au comte d'Oxford. La
description et les extraits que John Weever en a donnes dans
le livre intitulé : Ancient funeral monuments within Great Britain,
Ireland and the islands adjacent, sont reproduits dans la dernière
édition du Monasticon anglicanum^.
1. T. IV, p. 436, notei.
XIIP SIECLE. 401
LXI
Extraits du rouleau de Haïde, abbesse de Saint-Amand
de Rouen.
1225 ou 1236 (?)
L'époque à laquelle le monastère de Saint-Amand de Rouen fut
gouverné par Haïde^ est assez incertaine. Pommeraye^ place l'ad-
ministration de cette abbesse vers l'année \ 200 ; les auteurs du
Gallia Cliristiana^ disent qu'elle mourut peu après H94. Quoi-
qu'il en soit, le rouleau de Haïde, signalé depuis longtemps par
Pommeraye'' et par Farin'% se conserve aux archives de la Seine-
Inférieure, où il m'a été indiqué en 1848 par M. Deville; dans
l'état de mutilation où il nous est parvenu, il renferme cinquante-
cinq litres, dont plusieurs portent des dates de jour. Ainsi nous
savons que le porte-rouleau était le 26 avril à Nevers, le 30 à
Cbalivoy, le 2 mai aux Roches, le 3 à Léré, et le 0 à Gien. Pour
aller de Léré à Gien, il passa par Ronny, où il se trouva le
dimanche avant l'Ascension : d'où l'on peut conclure que, dans
l'année à laquelle appartient le rouleau, le dimanche avant l'As-
cension tomba le 4 ou le 5 mai, et, par conséquent, Pâques le
30 ou le 31 mars. Les tables chronologiques marquent Pâques au
30 ou au 31 mars pour les années 1152, 1157, 1168,1213, 1225,
1236, 1241 et 1247. Il est assez difficile de choisir entre toutes
ces dates. Cependant, comme le titre de Saint-Mesmin de Micy
(n° 24) paraît avoir été rédigé sous le successeur de l'abbé Jean
c'est-à-dire après 1219 et avant 1240*^, je suis porté à rapporter
1. Sur le rouleau dont je vais publier des extraits, le nom de cette
abbesse est écrit de dix façons différentes : « Aedis, Aidis, Aydis, Hai-
dis, Haudis, Havidis, Hawidis, Haydis, Helividis, Helvidis. »
2. Hïst. deCabb. de Saint- Amand de Rouen, 17.
3. XI, 287.
4. Hist. de Fabb. de Saint-Amand de Rouen, 17.
5. Hist. de Rouen, éd. de 1738, in-'i'', 5' partie, p, 132.
6. Gallia Christ,, VIII, 1534 et 1535.
26
402 ROULEAUX DES MORTS.
le rouleau de Haide ù l'année 4225 ou à l'année 1236. Dans cette
hypothèse, il faudrait modifier la liste des abbesses de Saint-Amand,
telle que l'ont établie les Bénédictins. Cette liste paraît d'ailleurs]
défectueuse sur plus d'un point.
1 . TituUis sancti Sulpitii ecclesie Bituricensis.
Anima domine Haydis, abbatisse sancti Amand
Rotomagensis, et anime omnium fidelium defunctorum
per misericordiam Dei requiescant in pace. Amen.
Oravimus pro vestris ; orate pro nostris, pro Helia et
pro aliis omnibus, tam vivis quam defunctis.
2. Titulus sancti Iterii de Aiis.
3. Titulus sancte Marie de Karitate.
4. Titulus ecclesie beatorum martyrum Cyrici et
Julitte, matris ejus, Nivernensis.
Anima domne Aydis, abbatisse sancti Amandi, etc.
In crastino sancti Marci fuit lator rotuli apud nos,
Hec abbatissa fugiebat quidque nefandum ;
Mente pie vixit sanctumque colebat Amandum.
5. Titulus béate Marie Nivernis.
Anima domne Aedis, etc. Concedimus ei quelibet
sanctimonialium nostrarum Miserere mei Deus et Pater
noster.
6. Titulus sancti Martini INivernis.
7. Titulus sancti Stepbani Nivernis.
8. Titulus sancte Marie Callovii, Cisterciensis or-
dinis.
Anima domine Aidis, etc. Concessimus ei quod
unusquisque nostrum dicet pro ea Miserere mei Deus
XIII« SIÈCLE. 403
et Pater noster. Vigilia apostolorum Philippi et Jacobi
fuit apud nos lator rotuli.
9. Titulus ecclesie beati Satyri, ordinis sancti Au-
gustini.
10. Titulus ecclesie beati Laurentii de Cona, secu-
lares canonici.
Anima domne Aidis, etc. Conc'essimus eis quod
unusquisque dicet pro ea Miserere mei Deus et Pater
noster et très missas in communi.
\ \ . Titulus sancte Marie de Rupibus, Cisterciensis
ordinis
Vigilia sancte Crucis fuit apud nos lator rotuli.
12, Titulus beati Martini de Lereio, seculares
canonici. . .
In die sancte Crucis fuit apud nos lator rotuli.
1 3. Titulus beatorum apostolorum Pétri et Pauli de
Boniaco
Die dominicâ ante Àscensionem Domini fuit apud
nos lator rotuli.
14. Titulus ecclesie beati Stepbani de Giemo,
canonici seculares. . . .
Lator rotuli fuit apud nos die sancti Johannis ante
Portam Latinam.
Istius misère, cunctorum rex, miserere. Amen.
15. Titulus sancte Marie de Bello Loco. . .
Lator rotuli fuit apud nos die sancti Victoris.
1 6. Titulus sancti Benedicti Floriacensis, ubi vene-
rabile corpus ejus requiescit.
404 ROULEAUX DES MORTS.
Anima domne Haydis, etc. Obierunt monachi pro-
fessi sancti Benedicti Floriacensis :
XVI kalendas decembris, Andréas prior.
VI idus febroarii, Willelmus sacerdos.
Nonas marci, Stephanus sacerdos.
Kalendas aprilis, Johannes puer.
Kalendas augusli, Jaquelinus sacerdos.
VI kalendas novembris, Guido sacerdos.
17. Titulus beatissime et victoriosissime et glorio-
sissime Crucis Aurelianensis.
18. Titulus beati Âniani Aurelianensis.
Anima domne Haidis, etc.
Qui super astra sedes, Haidi fungi requie des.
Hec bona persona tangat celestia dona,
In regione bona celis, o Christe, corona.
19. Titulus beati E\urcii Aurelianensis.
20. Titulus sancti Pétri virorum Aurelianis....
Concessimus quod unusquisque dicet pro ea Mise-
rere mei Deus et Pater noster et quinque missas in
communi.
21 . Titulus sancti Pétri Puerlaris Aurelianensis.
22. Titulus sancti Aviti Aurelianensis.
23. Titulus sancti Sansonis Aurelianensis.
24. Titulus sancti Maximini Miciacensis.
Anima domne Haidis, etc. Concessimus ei sex missas
et quatuor psalteria et septies septem psalmos. Oravi-
mus pro vestris, orate pro noslris, pro Johanne' abbate
1. Le premier abbé de Saint-Mesmin, du nom de Jean, qui soit indi-
qué dans le Gallia Christ. (VIII, 1534), vivait en 1218 et 1219,
I
XIIP SIECLE. 403
nostro, pro Willelmo, pro pâtre et matre Guillelmi
subdiaconi, et pro pâtre et matre Garnerii, qui dat
abbatisse Haidi missam et psalteriiim. Orate et pro
aliis familiaribus nostris.
25. Titulus beati Liphardi Maugdunensis.
26. Titulus de Fonte Saneti Martini.
27. Titulus beati Juliani de Bosco.
Anima domne Helvidis, abbatisse saneti Amandi, etc,
28. Titulus béate Marie de Hambeia.
Anima domine Havidis, abbatie* saneti Amandi, etc.
29. Titulus béate Marie de Montaie.
30. Titulus béate Marie Suescionensis.
Anima domne Haudis, etc.
31 . Titulus saneti Marcbi* Suesionensis.
32. Titulus saneti Johannis Suessionensis.
33. Titulus santi' Crispini Suescionensis.
34. Titulus saneti Crispiniani Suescionensis.
,35. Titulus beati Gervasii Suescionensis,
36. Titulus saneti Pétri Suescionensis.
37. Titulus sancte Marie de Lompont.
38. Titulus béate Marie de Seaues.
39. Titulus beati Pétri de Frimerivile.
Anima domine Helvidis, abbatisse saneti Amandi
1. Pour 0 abbatisse. s
2. Pour « saneti Medardi. »
3. Sic. Je ne répéterai pas cette note à la suite de chacun des mots
iicovrects que nous fournit la fin de ce rouleau.
406 ROULEAUX DES MORTS.
Rothomagensis, et anime omium fidelium defuntorum
per misericordiam Dei, etc.
40. Titulus béate Marie de Harbonieres.
41 . Titulus sancti Aubini des Cans.
42. Titulus béate Marrie de Monte.
43. Titulus béate Marie de Lierti.
Anima domne Helividis^ etc.
44. Titulus béate Marie de Veteris Villa.
45. Titulus béate Marie Ursicampi, Cisterciensis or-
dinis, Noviomensis diocesis.
46. Titulus sancte Marie de Elemosina.
47. Titulus sancte Marie de Prato.
48. Titulus sancte Marie Montis Dei.
49. Titulus de Valle.
50. Titulus béate Marie de Loco.
Anima done Haidis, abbatisse santi Anmandi Roto-
magiy et nime onium fidelium defutorum per miseri-
cordiam Dei requicat in pace. Amen. Oravimus pro
vestris, orate pro nostris .
61 . Titulus ecclesie beati Andrée apostoli de Cas-
tello.
52. Titulus béate Marie Noviomensis.
53. Titulus sancti Eligii Noviomensis, etc.
54. Titulus sancte Marie Hamensis ecclesie.
56. Titulus sancti Bartholomei Noviomensis.
Anima domne Hawidis, abbatisse sancti Amandi
Rothomagensis, et anime omnium fidelium defuncto-
XIII"' SIÈCLE. 407
ru m per Dei misericordiam requiescant in pace. Amen,
Oravimus pro vestris. Orate pro nostris.
Scnptoris veri, lector, memor esto Richeri.
LXII
Rouleau de Guillaume des Barres.
4233.
Guillaume des Barres, l'un des plus illustres barons français du
commencement du treizième siècle, mourut en 1233. Les religieu-
ses de Fontaines firent circuler à son intention un rouleau qui
existe en original dans le cabinet de M. Dassy, à Meaux, et qui
est depuis longtemps connu par les fragments qu'a publiés Tous-
saint Duplessis*. M. Grésy a récemment fait paraître sur ce pré-
cieux monument un travail fort intéressant, intitulé : Étude
historique et paléographique sur le rouleau mortuaire de Guillaume
des Barres^.
Je vais publier, d'après l'édition de M. Grésy, les plus curieux
passages de l'encyclique et la liste des titres inscrits sur le rouleau.
Universis sancte matris ecclesie filiis, archiepiscopis,
abbatibus, prioribus, decanis ceterisque ecclesiarum
prelatis et personis per universalem ecclesiam consli-
tutis, grex pusillus sanctimonialium ordinis Fontis
Ebraudi, in monasterio de Fontanis, in Meldensi dio-
cesi constituto, humiliter Deo ser viens, salutem et in
spe retributionis eterne, finem operis prestolari et
cum biis novissima memorari.
Cum universe conditor créature, etc. Heu, et mul-
1. Rïst. de 'Eglise de Meaux. pr., p. 132.
2. Paris, 1865, in-f» de 31 p., avec une planche.
408 ROULEAUX DES MORTS.
tipliciter heu! Sors dira, mors crudelis, nulli parcens,
omnes trahens, gregem nostrum miserabiliter concus-
sisti, cum a nobis dulcissimum et nobilem dominura
nostrum Guillermum de Barris, militem, matris ec-
clesie colnmpnam venerabilem, tocius regni Francie
consilium, et etiaui fulcimentum, et contra omnes
ejusdem regni inimicos et adversarios corpus proprium
exponentem, super omnes barones et principes fidelem
et legitimum, sanguine preclarum, facie décorum,
membris forlem et abilem, statura longum et bene
formatum, discordiarum sedatorem, largum et omni-
bus humilibus parem et equalem, superbie discolum,
discretum, providum et modo miro sagacem, jus-
tuin, timoratum, amplissime pauperibus erogantem,
omnium bonorum morum venustate renitentem. Qui
in laudabili milicia vivens, nos tanquam pater fdios
educavit, et sub umbra alarum suarum protexit, et
corpus proprium pro nobis inimicis nostris sepe et
sepius exposuit; cujus aljsencia, quod absit, maligno-
rum incursibus deprimi dubitamus; qui, ut uno verbo
veritatem ostendamus in vita sua, nos nunquam nec
conventum nostrum deseruit désola tos sed nos instru-
ens teuiporalibus incrementis agmentavit; supra dicte
milicie cingulum spontaneus abjiciens et deponens,
amplissimarum facultatum proprietatem respuens,
nostre religionis assumens habitum, paupertati et hu-
militati nostre condescendit. Cujus oculos dulcissimos,
non sine luctu et dolore nimio, decimo kalendarum
aprilis clausimus. Heu iterato dicentes, quis dabit
nobis fontem lacrimarum, et plorabimus, et beni-
gnissimum dominum nostrum et fratrem ecclesie
nostre Guillermum Barrensem, mitem et etiam man-
XIW SIECLE. 409
suetum, quem a nobis tanquam furtive sublatum
plangimus et niiramur; per quem licet contra omnes
nobis adversantes in vita sua suslentaremus, et ipsum
tanquam superioreni baberemus; ipse lamen per sui
corporis dationem in ordine nostro lux et gemma res-
plendens, se equalem conditioni nostre reputans in
humilitate et abstinentia, nobis omnibus se equavit.
Quapropter, quia Deus novit conscienciam, etc.
Ad ultimum, predictam vestram reverendam uni-
yersitatem rogamus ut rolligeri hujiis necessitati con-
curratis, ad istud etiam opus plenissiine peragendnm,
Rogero, quem predictus nobilis nutrivit ab infantia
sua, cui panem nostrum quamdiu vixerit concessimus,
propter oraciones in variis mundi partibus congre-
gandas....
1 . Titidus sancte xMarie et beati Slepbani Meldensis.
Milicie florem pro W° statuieque décorera,
Meldis tutorem, plene virtutis honorera,
Exemplar decorura lucensque sub égide raoriira,
Plangiraus, optantes huic semper régna polorum.
Anima ejus et aninrie fidelium defunctorum re-
quiescant in pace. Amen. Oravimus pro eo. Orate
pro nobis. Actum anno Domini M" CC" tricesimo
tercio, die inventionis sancte crucis. (3 maii.)
2. Titulus béate Marie de Chagia Meldensis.
3. Titulus sancte Crucis sanctique Fbaronis Mel-
densis.
4. Titulus sancte Gelinie Meldensis.
5. Titulus Fratrum Minorum Meldeiisium.
6. Titulus ecclesie béate Marie Camere Fontis,
4i0 ROULEAUX DES MORTS.
7. Titulus ecclesie sancti Sepulcri.
8. Titulus béate Marie de Juliaco.
9. Titulus beati Johannis Baptiste de Donno Mar-|
tino.
10. Titulus sancti Pétri Latiniacensis. (6maii.)
11. Titulus sancti Benedicti Floriacensis. (3 jul.)
12. Titulus sancti Pétri de Ponpona. (6 maii).
13. Titulus sancte Trinitatis et cauptivorum in ho-
nore Dei.
14. Titulus sancte Marie sancteque Bathildis regine
Kalensis ecclesie.
Extitit hic parma protectus fortis ad arma ;
Uostes vincebat et egentes scmper alebat.
Die festo sancti Johannis ante Portam Latinam.
(6 maii.)
1 5. Titulus béate Marie de Gornaio,
16. Titulus béate Marie de Nemore.
17. Titulus monasterii sancti A ntonii Parisiensis,
18. Titulus béate Katharine Parisiensis de ordine
Vallis Scholarium.
19. Titulus sancti Martini de Campis.
20. Titulus béate Marie Magdalene Filiarum Dei
Parisius.
21 . Titulus béate Marie Parisiensis.
22. Titulus sancti Victoris Parisiensis.
23. Titulus sancti Jacobi Fratrum Predicatorum
Parisiensium.
24. Titulus Fratrum Minorum Parisiensium.
XIIP SIÈCLE. 411
25. Titulus béate Genovefe Parisiensis.
26. Titulus sancti Germani de Pratis Parisiensis.
27* Titulus sancti Fligii Parisiensis.
28. Titulus beati Maglorii Parisiensis.
29. Titulus béate Marie de Longo Ponte.
30. Titulus Fratrum Minorum de Stampis.
31 . Titulus sancte Trinitatis Maurigniaci.
32. Titulus béate Marie de Vilers. (1 1 maii.)
33. Titulus béate Marie de Feritate Aales. (11
maii.)
Guillermus, tutor Feritatis, juris amator,
Vir bello fortis intravit limina mords.
Ad te clamamus, Deus, unanimesque rogamus :
Per noctem requiem des sibi perque diem.
34. Titulus béate Marie de Campis Corboliensis.
(13 maii.)
Urbs cecidit foitis, cutn vivere desiit iste ;
Francorum portis signum lacrimabile, triste,
Apparens mortis, cujus solamen habere
Vix posset vere Gaulorum turba cohortis.
Hune Deus in celis teneat, et corde fidelis
Pro regno micuit calholicusque fuit.
35. Titulus beati Joliannis Hospitalis de Corbolio.
36. Titulus beati Pétri Meledunensis.
37. Titulus béate Marie sancti Portus. (14 maii.)
38. Titulus béate Marie Calvimontis.
39. Titulus sancte Columbe Senonensis.
40. Titulus sancti Jacobi Fratrum Predicatorum
Senonensium. (16 maii.)
kii ROULEAUX DES MORTS.
41 . Titulus sancti Remigii Senonensis.
42. Titulus Fratrum Minorum Senonensium.
43. Titulus beati Jobannis Senonensis.
44. Titulus béate Marie de Porta sancti I.eonis
Senonensis. (17 maii.)
45. Titulus sancti Pétri Vivi Senonensis.
46. Titulus sancti Stepbani Senonensis.
47. Titulus sancti Pauli Senonensis.
48. Titulus sancti Antonii Senonensis.
49. Titulus béate Marie de Pomeria.
50. Titulus béate Marie Prulliaci.
51. Titulus beati Pétri ecclesie Calniensis. (19
maii.)
52. Titulus béate Marie de Ponte.
53. Titulus beati Fiacrii. (20 maii.)
54. Titulus sancte Marie Jotrensis.
55. Titulus sancte Marie Columnancie.
56. Titulus Fratrum Minorum de Compendio.
57. Titulus sancti Cornelii de Compendio.
58. Titulus sancti Michaelis de Dullendio.
59. Titulus sancti Sulpicii.
60. Titulus béate Marie Cari Campi.
61. Titidus saiiçti Martini Hisdiniensis. (27 maii.)
62. Titulus sancti Georgii de Hisdinio.
63. Titulus béate Marie de Falcoberga.
64. Titulus sancte Marie in Bolonia.
65. Titulus sancti Judoci supra mare.
xiip siÈCLj:. ii\z
66. Tituliis sancte Austreberte de Monsterolo.
67. Tilulus sancti Salvii de Monsterolo.
68. Titulus beati Pétri in Abbatis villa.
69. Titulus sancte Marie Hyspanorum.
70. Titulus sancte Marie Moralis Curie.
71- Titulus sancte Marie de Gardo.
72. Titulus sancti Pétri de Gaudiaco.
73. Titulus sancti Johannis Ambianis. (29 maii*.)
74. Titulus Fratrum Minorum Ambianis commo-
rancium. (30 maii.)
75. Titulus sancti Martini de Jumellis Ambianis.
76. Titulus sancte Marie de Ambianis.
77. Titulus sancte Marie ad Paraclytum.
78. Titulus sancte Marie Guaruntie.
79. Titulus beati Quintini Belvacensis.
80. Titulus sanctorum martyrum Luciani, Maxiani
et Juliaci Belvacensis.
81 . Titulus Fratrum xVIinorum Belvacensium.
82. Titulus béate Marie de Pentemont.
83. Titulus sancti Symplioriani Belvacensis.
84. Titulus béate Marie de Fresmont.
85. Titulus sancti Lupi de Esceran.
86. Titulus sancte Marie de Regali Monte.
87. Titulus beati Dyonisii Ariopagite.
1. L'édition de M. Grésy porte : « Dominica post Trinitatem, » ce
qui devrait se traduire par le 5 juin; mais il doit y avoir erreur, puis-
que le titre 74, qui a dû être écrit à peu près en même temps que le
titre 73, est du 30 mai : « Ferla secunda post ootabas Pentecostes. »
4i4 ROULEAUX DES MORTS.
88. Titulus monialium de Monte Martyrum.
89. Titulus béate Marie Alte Bruerie.
90. Titulus sancte jlarie de Sarnaio.
91 . Titulus beati Pétri de Nealpha Yeteri.
92. Titulus Fratrum Minorum Predicantium'
93. Titulus sancti Sulpioii de Guacicuria.
94. Titulus béate Marie Vernonis.
95. Titulus Fratrum Minorum Vernonis.
96. Titulus Boni Portus.
97. Titulus Fratrum Minorum Rotîiomagensium .
98. Titulus sancti Audoeni Rothomagensis.
99. Titulus sancti Amandi Rothomagi.
100. Titulus béate Marie Rothomagensis. (19 jun.)
101. Titulus sancte Trinitatis sancteque Caterine
de Monte Rothomagi.
102. Titulus sancti Taurini primi episcopi Ebroi-
censis. •
1 03. Titulus Fratrum Minorum Ebroicensium.
1 04. Titulus sancte Trinitatis Ebroicensis.
i 05. Titulus béate Marie Ebroicensis.
1 06. Titulus béate Marie de Ybreio.
107. Titulus béate Marie Grandis Campi.
108. Titulus béate Marie de Colombis. (24 jun.)
109. Titulus béate Marie de Josaphat Carno-
tensi.
I
1. Ainsi porte l'édition de M. Grésy; il faut peut-être lire a Ponti-
sarensium. »
XIII" SIÈCLE. 4^5
110. Titulus Fratrum Minorum Carnotensium.
111. Titulus Fratrum Predicatorum Carnotensium.
112. Titulus sancti Johannis de Valeia.
113. Titulus béate Marié Carnotensis.
114. Titulus sancti Pétri Carnotensis.
115. Titulus sanctorum Florentini et Hylarii Bo-
nevallis.
116. Titulus sancte Marie Madelene de Castro,
duno.
117. Titulus sancti Aviti de Castroduno.
118. Titulus sancti Germani Aurelianensis.
119. Titulus sancte Trinitatis Vindocinensis.
Orate pro fondatoribusnostriS;, scilicet Gaufrido, pro
Agnete, et pro Fulcone, comitibus Andegavensibus,
et pro fratribus nostris hoc anno defunctis, scilicet
pro Giraudo, pro Johanne, pro Petro, pro Willermo,
pro Helia episcopo, pro Menardo, pro Radulfo, et
pro Mabilia familiari. Vigilia apostolorum Pétri et
Pauli. (28 jun.)
120. Titulus Fratrum Minorum Yindocinensiiim.
1 21 . Titulus Fratrum Minorum Blesis.
122. Titulus sancte Marie Blesis.
123. Titulus sancti Launoraari.
1 24. Titulus béate Marie de Balgenciaco.
125. Titulus sancti Lyphardi Mehedunensis.
126. Titulus béate Marie Ospicii.
127. Titulus sancte Marie de Fonteneto.
128. Titulus Fratrum Minorum Âurelianensium.
I
416 ROULEAUX DES MORTS.
1 29. Titulus beati Evurcii Aurelianensis
130. Titulus sancte Marie de Rarilef.
Quarto uonas julii apud sanctam Mariam de KSîP
lefo obiit Stephanus prior.
i 31 . Titulus sancte Marie de Karitate.
132. Titulus saiicte Marie de Pratis.
133. Titulus sancte Crucis Aurelianensis
134. Titulus sancti Pétri de Boniaco,
135. Titulus Fontis Johannis.
136. Titulus sancte Marie de Eschallis.
1 37. Titulus béate Marie Herivallis.
138. Titulus sancti Pétri Curtiniaci.
139. Titulus béate Marie de Roseto.
Datum die in vigilia sancti Severini abbatis'.
140. Titulus beati Pétri Ferrariensis.
141 . Titulus sancte Marie de Sacra Cella.
In festo sancti Severini et septem Dormantium *.
*142. Titulus Sanctorum Pétri et PauliNeronis ville.
143. Titulus sancti Severini Castri Nantonis.
144. Titulus beati Johannis de Nemosio.
145. Titulus béate Marie de Nemosio. (1 1 jul.)
146. Titulus béate Marie de Gressio.
1 47. Titulus sancti Johannis de Jardo.
1. Je suppose que cette date répond au 9 juillet, et qu'une des fêtes
de saint Severin abbé tombait le 10 de ce mois, encore bien qu'il n'en
soit pas fait mention dans le Martyrologe de Chastclain.
2. Il faut sans doute interpréter cette date par le 10 juillet, en sup-
posant que les sept Frères auront été confondus avec les sept Dormants.
XIIP SIÈCLE. 417
Die martis post festum septem fratrum. (12 jul.}
148. Titulus sancte Marie de Hedera. (13 jul.)
149. Titulus sancti Pétri Fossatorum.
1 50. Titulus sancti Thonie de Lupera.
1 51 . Titulus sancte Marie de Valle.
152. Titulus sancti Remigii Silvanectensis-
153. Titulus sancti Vincentii Silvanectensis.
154. Titulus béate Marie Silvanectensis.
155. Titulus Fratrum Minorum peregrinantium
apud Silvanectum. (19 jul.)
15G. Titulus sancti Reguli Silvanectensis.
1 57. Titulus sancti Frambaldi Silvanectensis.
158. Titulus beati Nicholai Silvanectensis.
159. Titulus béate Marie de Victoria.
160. Titulus béate Marie de Parcho.
161 . Titulus sancti Arnulphi de Crispeio.
162. Titulus sancti Thome de Crispeio.
163. Titulus béate Marie Mornevallis.
164. Titulus béate Marie Loci Restaura ti.
165. Titulus béate Marie Longi Prati. (21 jul.;
166. Titulus béate Marie Ursi Campi.
167. Titulus Fratrum Minorum apud Noviomu m. "
168. Titulus beati Bartholomei Noviomensis (23
julii.)
169. Titulus ecclesie beati Eligii Noviomensis.
170. Titulus béate Marie de sancti Eligii Fonte.
171. Titulus béate Marie sanctique Martini Lau-
dunensis.
27
n
418 ROULEAUX DES MORTS.
1 72. Titulus sancti Vincenti Laudunensis.
173. Titulus béate Marie Laudunensis.
1 74. Titulus sancti Nicholai in Bosco.
175. Titulus béate Marie Suessionensis.
176. Titulus beati Medardi Suessionensis.
177. Titulus beatorum raartyrum Crispini et Cris-
piniani majoris Suessionensis.
178. Titulus sancti Johannis in Vineis Suessionis.
1 79. Titulus sancte Marie Longi Pontis.
Vivas in celis, Guillerrae décore, fidelis,
Quondam Francorum dux ac defensor eorum.
180. Titulus Minorum Fratrum Suessionensium.
(27 jul.)
181 . Titulus sancte Marie Gliarmi.
182. Titulus Vallis Secrète.
183. Titulus sancti Ferreoli Sosmensis.
1 84. Titulus sanctorum Pétri et Pauli Caziensis,
185. Titulus sanctorum Pétri et Pauli [et] sancti
Agili Resbacensis. (30 jul.)
186. Titulus sancti Pétri de Choisiaco.
1 87. Titulus sancte Marie Joiaci.
188. Titulus ecclesie sancti Jacobi Pruvinensis.
1 89. Titulus Fratrum Minorum de Pruvino.
190. Titulus beati Aygulphi de Pruvino. (3 aug.)
1 91 . Titulus sancti Michaelis Tornodorensis.
192. Titulus sanctorum apostolorum Pétri et Pauli
et beati Valerii martyris ecclesie Melundensis. (9 aug.)
XIIP SIÈCLE. 419
193. Titulus béate Marie Quinciaci.
1 94. Titulus sanctorum apostblorum Petri et Pauli
sanctique Pretecti martyris ecclesie Flavigniacensis.
195. Titulus saiicte Marie de Sarmaria.
1 96. Titulus béate Marie Sancti Mûri.
197. Titulus béate Marie de Valle Crescentis.
198. Titulus sancti Nicholai.
199. Titulus béate Marie et beati Lazari de Ava-
lone.
200. Titulus béate Marie sanctique Jobannis Reo-
mensis. (16aug.)
201 . Titulus Fratrum Minorum de Castillione
202- Titulus béate Marie de Castillione.
203. Titulus sanctorum Petri et Pauli sanctique Eu-
sebii martiris Pulteriarum.
204. Titulus béate Marie Molismensis.
205. Titulus sancti Petri de Cella.
206. Titulus béate Marie Trecensis.
207. Titulus sancte Marie Foisseiaci. (21 aug.)
208. Titulus sancti Salvatoris in ecclesia beati Petri
Trecensis.
209. Titulus sancti Stepbani Trecensis.
210. Titulus beati Martini Trecensis.
21 1 . Titulus Fratrum Predicatorum Trecensium.
212. Titulus Fratrum Minorum Trecensium. (23
aug.)
213. Titulus i'aracliti juxta iNogentum. (24 aug.)
420 ROULEAUX DES MORTS.
21 4. Titiilus béate Marie Faremonasterii.
21 5. Tituliis sancti Pétri Celle Briensis.
216. Titulus sancti Martini justa Creciacum.) 27
LXIIl
Encyclique sur la mort de Jean , abbé de Saint-V ast dH Arras,
4237.
Un feuillet de manuscrit recueilli par D. Anselme Le Michel *
contient une copie, faite iiu treizième siècle, de l'encyclique qui
était en tètç du rouleau mortuaire de Jean, abbé de Saint- Vast
d'Arras. Je me borne à donner les principaux passages de celte
pièce, qui est datée du mois de juin 1237,
Universis sancte matris ecclesie filiis, lam prelatis
quam subditis, présentes litleras inspecturis, M. divina
patiencia abbas humilisque conventus beati Vedasti in
Attrebato, salutem, gloriam consequi sempiternam. In
hac valle miserie niillura esse filiorum Adam cui liceat
non transire, immo et tolli de niedio sit necesse, non
tam in cordibus quam in cotidianis casibus lectitamus
Venerabili siquidem patri nostro Jobanni, pie re-
cordacionis, nostri condam abbati monasterii, viam
universe carnis ingresso, pium ut dignum et juslum
est, compassionis condescendentes affectu, universi-
tatis vestre sanctitati ipsius transitum commendantes,
humiliter supplicamus et obsecramus in Domino Jhesu
Christo, quatinus una nobiscum omnipotentis Dei mi-
L Ms. latin 11832, , f. 23 v.
XIII" SIÈCLE. 421
sericordiam suppliciter invocare dignemini Nes-
cimiis enim utrum jam ad patriam pervenerit, vel
adbuc paciatur in itinere quidquam mali ; qui si forte
necdum perveiiit, speramus tamen, omnium vestrum
meritis et orationibus adjutum, citius perventurum, ut
pote qui mitissimus hominum nos tram in multa tran-
quillitate et mansuetudine rexit ecclesiam circiter VIII
annis, que sub ejus regimine et spirituabbus, coopé-
rante Domino, profecit incrementis, et temporalibus
auxiliis non est destituta. RoUiger autem, pro Dei
gracia, vestre senciat benivolentiam largitalis
Unum insuper deprecamur ut diem quo apud vos
venerit rotulo quem bajulat dignemini annotare.
Actum anno dominice incarnationis M^CC XXX^Vir,
mense junio.
LXIV
Rouleau de Hugues, abbé de Solignac.
1240.
Les auteurs du Gallia Christiana^ ^ dans l'article qu'ils ont con-
sacré à Hugues, abbé de Solignac, mort, suivant eux, vers 1240,
disent que le rouleau de cet abbé, conservé dans le monastère de
Solignac , n'avait pas moins de quatorze aunes de long. Lancelot
nous a transmis sur ce document une note^ qui mérite de trouver
place ici. « Il fut, dit-il, envoyé dans toute la France et dans la
Flandre et dans l'électorat de Cologne. Ce tour ne fat fait qu'en
plus d'un an. C'estoit pour l'abbé Hugues, qui mourut en 1240.
1. II, 571.
2. Bibl. imp., fonds latin, n. 9852, f" 170.
kil
ROULEAUX DES MORTS.
La formule ordinaii'e estoit ainsi : « Titiilus conyentus vel eccU
« IV. Anima domni Hugonis, Solempniacensis abbatis, et omnium '
« fideliura defunctorum per misericordiam Dei requiescant in
a pace. Oravimus pro vestris, orate pro nostris. Rotulus iste,
« vel roUiger vester, rel minister vester, devenit ad nos tali «lie. »
Quelques-uns y ajoutoient des vers en l'honneur du défunt ; d'au-
tres marquoient qu'ils avoient ordonné des prières particulière^. »
LXV
liste des églises auxquelles devait être présenté le rouleau de
Raoul ^ moine de Saint-Germain des Prés,
Treizième siècle.
Un moine de Saint-Germain, nommé Raoul, dressa la liste des
églises et des abbayes auxquelles sa mort devait être notifiée. En
tète de cette liste, il a mis un avant-propos pour exposer les pieux
motifs qui l'avaient décidé à s'assurer de son vivant la participa-
tion aux prières d'un grand nombre de monastères. Les cinquante-
sept églises portées sur la liste sont rangées suivant l'ordre géo-
graphique dans trois paragraphes ayant pour titres : le premier,
In Francia; le second, In Nornuinnia ; le troisième, In Burgundia.
Il est assez curieux de voir à quels pays j'cpondaient ces dénomi-
nations dans les habitudes du treizième siècle.
Ce document se trouve à la fin du Ms. latin 12833.
Quoniam, juxta apostolum, clum tempus liabemus
et dies mali sunt, querentes hic civitatem manentem
et non invenientes, pre confusione corruplibilis car-
nis, querendasunt nobis in viabona per que exirepri-
mum de Egypto niereamur, tamdem, deposita cor-
riiptibili sarcina qua gravamur, déserta transeuntes,
ad terram promissionis veniamus. Quia igitur hec sine
orationibus et elemosinis adipisci non valemus, juxta
XIII« SIECLE. 423
quod dicitur in evangelio : « Quoddam genus demo-
niorum non ejicitur a corporemale ^iciis obsesso,nisi
in oratione et jejunio, » pulcre additiir a Domino :
«Date elemosinam, et ecce omniamundasuntvobis; »
ego Radulphus, sancti Germani de Pratis monaclius,
hec omnia considerans, societates quasdam ecclesia-
rum, in quibus ordo floret et florebat monastichus, ad
{yel ob) remedium anime meepost mortem et requiem
eternamobtinendam, naultislaborîbus impetravi; quas
quicumque delere, ira \el odio ductus aut raalicia seu
invidia, diabolo dictante, voluerit, deleatur anima
ejus de libro vite, et fiat cum Juda, proditore Domini,
anathema maranatha. Ut igitur noverint omnes bas
societates, ad quas recursus fiat post mortera repeten-
das, pro remedio anime vel medela, dignum duxi et
ipsa loca et ecclesias et nomina earum brevi elogio de-
clarare ac utili, in primis distinguens provincias ad
quas lator obitus mei pestiféré mortis verba primula
nuntiabit.
In Francia.
Ecclesia sancti Dyonisii aryopagite, in qua, sicut in
omnibus aliis que subsequentur, babeo sicut unus
ex professis ejusdem et hic aimuale cum tribus missis
singulorum.
In ecclesia sancti Martini de Campis.
In ecclesia sancti Maglorii Parisiensis.
In ecclesia sancti Pétri Fossatensis.
In ecclesia sancti Pétri Latiniacensis.
In ecclesia sancti Pétri Calmensis.
In ecclesia sancti Pétri Meledunensis.
In ecclesia sancti Pétri Ferreriensis.
In ecclesia sancte Columbe Senonensis.
424 ROULEAUX DES MORTS.
In ecclesia saiicli Benedicti Floriacensis.
In ecclesia sancti Pétri Carnotensis.
In ecclesia sancte Marie Columbensis.
In ecclesia sancte Genovefe Parisiensis.
In ecclesia Morigniacensi.
In ecclesia sancte Marie Longipontis.
In ecclesia sancti Laonomari Blesensis.
In ecclesia sancti Martini Majoris Monasterii.
In ecclesia sancti Pétri de Cella.
In ecclesia sancti Pétri de Monasterio Reminer.
In ecclesia sancti Medardi Suessionensis.
In ecclesia sancti Crispini Suessionensis.
In ecclesia sancti Cornelii Compendiensis.
In ecclesia sancti Eligii Novioraensis.
In Normannia.
In ecclesia beati Michaelis in Mari.
In ecclesia beati Stepbani deCadomo {(^ueeii).
In ecclesia sancte Trinitatis Fiscannensis.
In ecclesia sancti Filiberti Gimegensis.
In ecclesia sancti Wandregisili.
In ecclesia sancti Georgii juxta Rotomagum.
In ecclesia sancte Fidei de Conches.
In ecclesia sancti Taurini Ebroicensis.
In ecclesia sancti Leutfredi de Cruce.
In ecclesia sancte Marie de Becco.
In ecclesia sancti Martini de Pontisara.
In ecclesia sancti Luciani Belvacensis.
In ecclesia sancte Catherine Rotbomagensis.
In ecclesia sancti Audoeni.
In ecclesia de Fontaneto.
In ecclesia de Trouarz.
XIII» SIÈCLE. 425
In Burgundia.
In ecclesia sancti Pétri Cligniacencis.
In ecclesia sancti Pétri Cabilonensis.
In ecclesia Monasterii sancti Johannis.
In ecclesia sancti Sequani.
In ecclesia de Flaviniaco.
In ecclesia sancti Benigni Divionensis.
In ecclesia sancte Marie Vizeliacensis.
In ecclesia beati Leonardi Courbiniacensis.
In ecclesia sancti Pétri Coriacensis.
In ecclesia sancti Germani AJtisiodorensis.
In ecclesia sancti MichaelisToronacensis.
Jn ecclesia béate Marie Molumensis.
In ecclesia sancte Marie Dolensis,
In ecclesia sancti Stephani Nivernensis.
In ecclesia sancti Martini Augustudunensis.
In ecclesia sancti Pétri Vivi Senonensis.
In ecclesia sancti Quintini in Insula.
In ecclesia sancti Prejecti.
LXVI
Fragments dHun rouleau anonyme,
<300.
Un fragment de rouleau, de l'année 1300, est placé, comme
feuille de garde, à la fin du Ms. latin 989 de la Bibliothèque
impériale. Comme ce volume vient de l'abbaye de Fécamp, il est
permis de supposer que le rouleau a été fait à l'occasion de la
mort d'un religieux de cette maison. Quoiqu'il en soit, je me borne
4Î6 ROULEAUX DES MORTS.
à indiquer les titres consignés sur le fragment qui nous est par-
venu.
1 . Titulus fratrum ordinis béate Marie de Monte
Carmeli AndegaYensiiim.
2. Titulus sancte Marie sanctique Sequani, ordinis
sancti Benedicti, Lingonensis diocesis.
3. Titulus béate Marie Andegavis.
4. Titulus sancti Germani de Layreyo prope Di
vionem, ordinis sancti Benedicti, Lingonensis dyo-
cesis.
5. Titulus Omgiacensis, ordinis sancti Augustini,
Eduensis diocesis.
6. Titulus ecclesie béate Marie de Castellione super
[Sequ]anam, ordinis sancti Augustini , Lingonensis
dyocesis.
LXVII
Formule de titre mortuaire inséré dans un rituel du Paraclet.
Commencement du quatorzième siècle.
Un rituel de l'abbaye du Paraclet, copié au commencement du
quatorzième siècle et conservé à la Bibliothèque impériale, fonds
français, n" 14410, contient une formule de réponse à inscrire sur
des rouleaux mortuaires. Les rouleaux de Saint-Pierre-Mont et de
Saint-Maur-des-Fossés * montrent avec quelle fidélité cette formule
était suivie par les religieuses du Paraclet.
Titulus ecclesie raonialium Paraclitencis , ordinis
sancti Benedicti, Trecensis dyocesis.
1. Voyez plus bas, p, 436 et 449.
XIV SIÈCLE. 427
Coiîsolator tlolentis anime, ac mestorum vere Para-
dite, (jiiod prcimitlis et ex hoc notnine ne différas
coîîiplere, Domine pieDeus. Anima (Anime) ejus (eo-
rum, earum) et anime omnium fidelium defunctorum
per misericordiam Dei requicscant in pace. Oravimus
pro vestris; orate pro nostris. Rotulus iste fuit apud
nos die dominica, die lune, die martis, die mercurii,
die joyis, die veneris, die sabbati ante taie festum, vel
post taie festum, vel vi°, vel v**, vel iiti", vel ni", vel
pridie nonas, velviii" idus, vel vu", vel vi°, v% nii°, m",
vel pridie kal., vel kal. \ xvif kal., etc., mensis pre-
sentis, vel pridie kalendas.
LXVIII
Extraits cTu/i rouleau de tabhaye de saint- Pierre- Mont.
4 306.
En 1305, les religieux de Saint-Pierre-Mont firent circuler un
rouleau pour recommander aux prières des fidèles leurs deux der-
niers abbés (Jacques, mort vers 4298, et Philippe, mort en d30S),
une dizaine de leurs frères ou associés et Girard, abbé de Saint-
Vincent de Metz: Ce rouleau, conservé à la Bibliothèque impériale,
fonds latin, n° 9204, a subi des mutilations. Tel qu'il nous est par-
venu, il renferme l'encyclique et cent-treize titres funèbres. Les
extraits qu'on en va lire montreront à quel degré d'ignorance
étaient tombés, au quatorzième siècle, les habitants d'un grand
nombre de monastères français.
Universis Christi fidelibus, et maxime in sortem
Dei computatis, priorindignusecclesie de sancti Pétri
1. Lisez : a id., vel id, »
428
ROULEAUX DES MORTS.
Monte, Metensis dyocesis, ordinis sancti Augusmn
totusque ejusdem loci conventus, salutem in eo qi
mandat saintes Jacob. Justorum oratio ad tlironui
evolat Dei patris, nec repulsam sustinet, cum procé-
dât amictapallio castitatis. Ezechiel librum dévorât
scriptum intus et foris carminé, planctu et ve : car-
mine, super lande justorum ; planctu, super peniten-
tibus; ve, super hiis qui superbie vulnera medicine
penitentia non curarunt. Quia vero militans ecclesia'
hos très gradus pariter amplexatur , in exitu Israël de
Egypto, boc est cum carnis exuitur indumento, nesci-
tur si carminé planctuve digna sit vel lamento. Pro-
clivis enim etlubrica est vita presens, et, quamquani
anima Deum sitiat in terra, ubi prius déserta a viciis
et invia adversariis potestatibus et inaquosa ab bu-
more et reumate illius libidinis commoretur, non suf-
ficit per suum sanctum desiderium ante conspectum
Domini comparere. Unde cum statera judicis omni-
bus sit borrori, quia parte non tlectitur in adversa,
sed partem occupât meliorem, et qui in angelis suis
repperit pravitatem, in terra, que spinas et tribulos
germinat, quid nisi solam reperiet sine gratia fedita-
tem? Sed qui conclusit omnia sub peccato, ut ab
omnibus misericors jndicetur, bumano dignetur ge-
neri misereri, quia coram eo non justificatur ex ope-
ribus omnisbomo. Eapropter, dilectissimi, districtio-
nem judicis , et nostre singularitatis proclivum
attendenles, animam domini Philippi, quondam ab-
batis nostri, item animam domini Jacobi, quondam
etiam abbatis nostri, et animas fratrum et familiarium
1 . Le rouleau porte : <r ecclesie. »
n
XIV SIECLE. 4^29
nostroruni; quorum vobis roliger nonliat obi tus, ora-
tionibus vestris duximus commendandas, nec erube-
scimus, cum non sufficiat aliorum suffragiamendicare,
ut caritatis officio placatus Dominus dignetur eis re-
mittere quicquid in hujus vite stadio deliquerunt,
recordans quia caro sunt, spiritus per se corruens in
peccatum, sed non sine gratia rediens a peccato. Ro-
liger autem, gratiam pro gratia, vestre sentiat benivo-
lentiam largitatis. Et licet in bono teneamur omnibus
debitores, pro tali tamen caritatis officio universis
nos forcius obligamus, parati, cum locus advenerit,
inconsimili casu grata vicissitudine respondere. Unum
insuper deprecamur, ut diem quo apud vos venerit
rotulo quem bajulat dignemini adnotare. Datum apud
sancti Pétri Montem, anno Domini millesimo tricen-
tesimo quinto, mense septembris, feria sexta ante na-
tivitatem béate Marie virginis *.
Tercio nonas junii, obiit Pbilippus pie memorie ab-
bas. — Septimo kalendas novembris, obiit Jacobus
pie memorie abbas. — Tertio decimo kalendas fe-
bruarii, obiit Willermus. — Kalendis martii, obiit
Jobannes. — Pridie nonas aprilis, obiit Ânselmus. —
Quinto nonas maii, obiit Tbeobaldus. — Quarto ka-
lendas septembris, obiit Odo. — Quarto idus septem-
bris, obiit Willermus. — Nonis novembris, obiit Re-
naldus. — Septimo decimo kalendas decembris, obiit
Richardus. — Tercio decimo kalendas , obiit Lu-
do vicus. — Quinto idus decembris, obiit Therricus.
— Sexto nonas junii, obiit Petrus. — Item undecimo
kalendas decembris, obiit Petrus. — Nono decimo ka-
1. 3 septembre 1305.
430 ROULEAUX DES MORTS.
lendas aprilis, obiit Hugo. — Item octavo decinKy
idus marcii, obiit Johannes, sacerdos canonicus sancti
Pelri Montis. ordinis sancti Augustini, Metensis dyo-
cesis, ad Romanam ecclesiam nullo medio pertinentis.
— Item octavo decimo idus septembris, obiit Gerar-
dus, pie memorie, abbas sancti Vincentii Metensis.
Anime eorum et omnium fidelium defunctorum pei*
misericordiam Dei rcHjuiescant in pace. Amen. Orate
pro hiis et omnibus ne "tris, et nos, dum tempus ad-
venerit, orabimus in casu consimili pro vestris. Valete
in eo qui est omnium in se vere credentium vera salus.
Amen.
1 . Titulus béate Marie Justi Montis, Premonstracen-
sis ordinis.
Anime eorum et omnium fidelium defunctorum
per misericordiam Dei requiescant in pace. Amen. Ro-
tulus iste fuit apud nos sabbato ante nativitatem béate
Marie virginis (4 sept.), anno Domini MCCCV. Oravi-
mus pro vestris, orate pro nostris.
2. Titulus ecclesie sancte Crucis ante Métis, Pre"
monstracensis ordinis. (5 sept.)
3. Titulus sancti Martini ante Metira, ordinis sancti
Benedicti. (5 sept,)
4. Titulus domus Metensis fratrum ordinis béate
Marie de Monté Carmeli. (6 sept.)
5. Sorores ordinis sancte Clare Metenses. (6 sept.)
6. Fratres Minores Metenses. (6 sept.)
1. Ici et quatre lignes plus bas, il faut sans cloute supprimer le mot
R decimo. »
XIV SIÈCLE. 431
7. TitLilus sororum ordinis beati Dominici in civi-
tate Melensi. (6 sept.)
8. Titulus béate Marie Clarevallis, ordinis Cister-
ciensis, in civitate Metensi. (6 sept.)
9. Fratres ordinis fratrum heremitaruni sancti
Augustini Metenses. (6 sept.)
1 0. Sorores penitencie béate Marie Magdalene Me-
tenses. (6 sept.)
1 1 . Ecclecia béate Marie de Campis Métis. (6 sept.)
12. Ecclesia béate Marie Rotonde Métis. (6 sept.)
13. Ecclesia Béate Marie Puellarum de Vinea in
Burgo de ultra Mosellam Metensis. (6 sept.)
14. Ecclesia sancti Vincentii Metensis, ordinis
sancti Benedicti. (7 sept.)
15. Titulus Fratrum Predicatorum Metensium.
(7 sept.)
16. Titulus majoris ecclesie Metensis. (7 sept.) |H
17. Titulus sancti Salvatoris Metensis. (7 sept.)
18. Titulus bonorum puerorum Metensium. ( 7
sept. )
1 9. Titulus ordinis sancte Trinitatis et redemptionis
captivorum terre sancte in civitate et diocesi Metensi -
(7 sept.)
20. Titulus sancti Pétri ad moniales Metenses.
(8 sept.)
21 . Titulus sancte Marie vù'ginis ad moniales Me-
tensis diocesis. (8 sept.)
22. Titulus sancte Glodesindis Metensis diocesis.
(8 sept.)
432 ROULEAUX DES MORTS.
23. Titulus sancti Tehobaldi Metensis. (9 sept!
24. Titulus sancti Clementis Metensis, ordinis san<
Benedicti. (9 sept.)
25. Titulus sancti Arnulphi Metensis, ordinis san<
Benedicti. (9 sept.)
26. Titulus sancti Simphoriani Metensis, ordinis
sancti Benedicti. (9 sept.)
27. Titulus ecclesie beati Gorgonii Gorziensis.
(9 sept.)
28. Titulus ecclesie sancte Marie ad Nemus, ordinis
Premonstratensis, TuUensis diocesis....Godinusfecit.
(11 sept.)
29. Titulus ecclesie sancte Crucis de Ponte Moii-
conis. (11 sept.)
30. Titulus ecclesie sancti Laurentii de Dei Custo-
dia. (12 sept.)
31 . Titulus béate Marie de Boxeriis ad moniales.
(13 sept.)
32. Titulus ecclesie sancti Glodulpbi, TuUensis dio^
cesis. (1 3 sept.) 1H
Anime fideliom oniom defuntorom per mizericor-
diam Dey requiescant in pace. Amen.
33. Titulus ecclesie beati Stepbani de Vyco, Me-
tensis diocesis. Iste rotulus fuit apud nos in vigilia
exaltacionis sancte Crucis (13 sept.), hora vespertina.
Orate pro scriptore, pro Fain, pro domino Simone
decano predicte ecclesie, et pro omnibus sociis cano-
nicis suis ; ipsi enim orabunt pro vobis. Fiat. Fiat.
Cheruerus canonicus.
XIV SIÈCLE. 433
34. Titulus ecclesie sati Christofori de Vico, Me-
teiicis diocesis. fste rotulus fuit apiit nos in die exxalta-
cione santé Crucis. (14 sept.)
Oremus pro \estris, orate pro nostris. Anime eoroni
fidelium defuntorom per mizericordiam Dey re-
quiescant in pace. Amen.
35. Titulus ecclesie sancte Marie Salinevallis, Pre-
monstratensis ordinis, Metensis dyocesis. (14 sept.)
36. Titulus ecclesie beati Leodegarii de Marsallo,
Metensis dyocesis. (14 sept.)
37. In octavis virginis gloriose (1 5 sept.) fui in Alta
Silva....
Anime eorum fidelium defuntorum per mizericor-
diam Dey requiecant in pace. Amen.
38. Titulus sancti Salvatoris in Vosago, ordinis
sancti Augustini, Tullensis dyocesis. (16 sept.)
39. Titulus ecclesie sancti Memmii Cathalanensis,
ordinis sancti Augustini. Feria vi post festum béate
Lucie verginis. (17 dec.)
40. Titulus monasterii Senoniensis, ordinis sancti
Benedicti, Tullensis dyocesis. (17 sept.)
^ 1 . Titulus sancti Pétri Mediani Monestarii, ordinis
sancti Benedicti, Tullensis diocesis. (17 sept.)
42. Titulus sancti Deodati, Tullensis dyocesis. (1 8
sept.)
43 . Titulus sancti Goerici Spinalensis, ordinis sancti
Benedicti, TuUensi dyocesis Die festi beati Goerici
(19 sept.), hora vesperarum. Obierunt Agnes abba-
tissa, Loreta, Poinceta, Sibilla, Contessa, Elisabetb,
28
434 ROULEAUX DES MORTS.
Malhodis, ecclesie sancti Gk)erici predicti, Hugo et
Odilia et Agnes et Poinceta et Reginaldus et Ludovii
eus et Yda et Margareta. *
44. Titulus canonicorum ecclesie sancti Goerici
predicti....
Anime eorum et oniom fidelium, etc.
45. Ecclesia béate Marie Calmosiacensis, TuUensis
dyocesis. (20 sept.)
46. Ecclesia béate Marie Boni Fageti, ordinis Pre-
monstratensis, Tullensis diocesis. (20 sept.)
47. In festivitate beati Mathei (21 sept.) fui aput
Bellevalen rotuUus iste.
Orate pro nobis, oramus pro vobis. Anime eorom
et oniom fideliom defuntorom per mizericordyam
Dey requiescant in pace. Amen.
48. In festivitate beati Mathei 1(21 sept.) fuitapud
Bain ville rotulusiste.
49. [Titulus.... '
50 . Titulus abbatissis et conventus monialium b(
Marie Magdalene Virdunensis in Tilleio, ordinis sanct
Victoris Parisiensis. (2 oct.)
51. Titulus sancte Grucis Virdunensis. (2 oct.)
52. Titulus Fratrum Minorum Virdunencium. (2
oct.)
53. Titulus sancti Pauli Virdunensis, ordinis Pre-
monstratensis. (4 oct.)
il
I
1. Â cet endroit manque une des feuilles du rouleau. La feuille qui
subsiste commence par la fin d'un titre dont la date et la provenance ne
peuvent être déterminées.
XIV« SIÈCLE. 435
54. Titulus ecclesie sancti Maury Virdunensis, or-
dinis sancti Benedicti. (3 oct.)
55. Titulus sancti Agerici Virdunensis , ordinis
sancti Benedicti. (4 oct.)
56. Titulus sancti Nicholai in Prato Virdunensis,
ordinis sancti Augustini. (4 oct.)
57. Titulus beatorum apostolorum Pétri et Pauli ac
sancti Victoni Virdunensis, ordinis sancti Benedicti,
(5 oct.)
58 . Titulus béate Marie Chastellionis, ordinis Cister-
ciensis, Virdunensis diocesis. (6 oct.)
59. Titulus béate CoUasteice Treverencis diocesis.
Feria quinta ante fastum beaty Dionizy (7 oct.) con-
paruit Johanes de Orliens.
Orate pro nostris ; oramus pro vestris. Fideliom de-
funtorum per mizericordiam Dey requiescant in pace.
Amen.
60. Titulus sancti Dagoberti in Sathenacho, Treve-
rensis dyocesis. In die sancti Dyonisii (9 oct.) com-
paruit Johannes de Briey.
61 . Titulus ecclesie beati Stephani prothomarlyris
Cathalaunancis. Feria quinta post festum béate Lucie
Yirginis. (16 déc.)
62. Titulus ecclesie omnium sanctorum in Insula
Cathalaunensis. (17dec.)
63. Titulus fratrum domus ordinis sancte Trinitatis
Cathalaunensis. (1 7 dec.)
64. Titulus béate Marie in Vallibus Cathalaunensis.
(17 dec)
436 ROULEAUX DES MORTS.
65. Titulus monasteiii sancti Pétri ad Montes CatEâ
launensis, ordinis sancti Benedicti. (17 dec.)
66. Titulus béate Marie de Pratis propre Trecas.
Anime eoruna et anime oniom fidelium defunto-
rom per mizericordiam Dey requiescant in pace.
A.men. Rotullus iste fuit aput nos diejovis postfastom
oniom sanctorum. (4 nov.)
67. Titulus bonorum puerorum. (1 7 dec.)
68. Titulus beati Urbani Trecensis. (4 nov.)
69. Titulus majoris ecclesie Trecensis, (4 nov.)
70. Titulus Paraclitensis eclesie, Trecensis diosesi s.
Consolator dolentis anime ac multorum vere Para-
clite quod promittit et ex hoc nomine ne différas com-
plere, Domine pie Deus.
Oramus pro vestris, orate pro nostris. Rotulus iste
fuit appud nos die veneris post festum omnium
sanctorum. (5 nov.)
71 . Titulus sancti Quiriaci Pruvinensis, Senonensis .;
diocesis. (6 nov.)
72. Titulus sancti Jacobi Pruvinensis, ordinis sancti
Augustini, Senonensis diocesis. (6 nov.)
73. Titulus Fratrum Predicatorum Pruvinensium,
Senonensis diocesis.
74. Titulus Fratrum Minorum Pruvinensium, Se-
nonensis dyocesis. (7 nov.)
Titulus precedens fuit ita poUutus * ex ruditate unius
I
h Allusion à plusieurs taches d'encre qui avaient été répandues sur
le rouleau.
XIV SIECLE. 437
assistentis juxta nos. Idcirco presentis rotuli portito-
rem et nos, si placet, habeatis excusatos.
75. Titulus ecclesie béate Marie in Valle Pruvi-
nensi, Senonensis dyocesis. (7 nov.)
76. Titulus sancti Agufi de Puvino.
Anime est onium fidelium defutoum reciescan tin
pace. Rotulus ite fuit apud nos. Orate por nostris;
or émus pro vestris.
77. Titulus sororom Sancty Linardy, Sanccis dyo-
cesis.
Oramus pro vestirs, orate pro nobis. Anime eoruni
et anime oniom fidelium defuntorum per mizericor-
diam Dey requiescant in pace. Amen. Rotulus iste
fuit aput nos die dominica pst fastum onom sanclo-
rom. (7 nov.) Priieys por nostre suer dame Isabel de
Pumerole, et nos prierans por vos.
78. Titulus béate Marie de Canpo Benedito yusta
Previnno.
Anime eorum et anime oniom fideliom defuntorom
per mizericordiam Dey requiescant in pace. Amen.
RotuUus iste fuit aput nos dye dominica post festom
oniom santorom (7 nov.)
79. Titulus beati INicbolai de Pruvino. (7 nov.)
80. Titulus Sororum Minorum ecclesie béate Kathe-
rine Pruvinensis, ordinis sancte Clare. (7 nov.)
81 . Titulus ecclesie béate Marie de Ultimo juxta
Pruvinum, ordinis sancti Augustini. (8 nov.)
82. Titulus ecclesie béate Marie de Monte prope
Pruvinum, Cistersiensis ordinis. (8 nov.)
438 ROULEAUX DES MORTS.
83. Titulus ecclesie sancti Salvatoris prope Braium
super Sequanam, ordinis sancti Benedicti, Senonensis
diocesis. (9 nov.)
84. Titulus ecclesie PruUiacensis, ordinis Cistercien-
sis, Senonensis dyocesis. (10 nov.)
8 5 . Titulus béate Marie Joyaci , Cisterciensis ordinis ,
Senonensis dyocesis. . . .
Amnime eorum et amnime onnium fidelium de-
funtorom, etc. Die marcury ante fastum beaty Mar-
tini hoiemalis. (10 nov.)
86. Thitulus béate Marie de Faremonasterio, Mel-
tencis diocesis.
.... Anime eorum et anime onom fidelium, etc. Die
fastom beaty Martiny. (1 1 nov.)
87. Titulus sanctorum Pétri et Pauli apostolorum
Celle Briensis, Meldensis dyocesis, ordinis sancti Be-
nedicti Majoris Monasterii Turonensis. (11 nov.)
88. Titulus béate Marie de Ponte, ordinis Cyster-
ciensis, Meldensis dyocesis. (12 nov.)
89. Titulus beati Stephani prothomartyris Melden
sis. (12 nov.)
90. Titulus béate Marie de Cagia, Meldensis dyo-
cesis. (1 2 nov.)
91. Titulus Domus Dei Meldensis, ordinis sancte
Trinitatis et captivorum. (13 nov.)
92. Titulus sancte Celinie, Meldensis diocesis, ordi-
nis sancti Benedicti, Majoris Monasterii Turonensis.
(13 nov.)
93. Titulus Fratrum Minorum Meldensium. ( 13
nov. )
I
XIV SIÈCLE. 439
94. Titulus sancti Pétri Latigniacensis, Parisiensis
diocesis, ordinis sancti Benedicti. (13 nov.)
95. Titulus béate Marie virginis sanctique INicholay
de Hermeriis, Premonstratensis ordinis, Parisiensis
dyocesis. (14 nov.)
96. Titulus beat Mare virginis de Nemore, Pari-
siensis diocesis.
Anime eorum et anime oniom fidelium defuntorum
per mizericordiam Dey requiescant in pace. Amen.
Rotullus iste fuit aput nos die dominica post fastom
beaty Martini episcopi hyemale. (14 nov.) Anes mo-
nialis, Domino cacrata; item obiit Bazilia, item sa-
crata; item animam duo sacrata. Orate pro eis.
97. Titulus béate Marie de Gournayo super Mater-
nam, Parisiensis dyocesis ; (15 nov.)
98. Titulus beati Maglorii Parisiensis, ordinis sancti
Benedicti. (19 nov.)
99. Titulus sancti Martini de Canpis Parisiensis.
Die veneris post optabat sancti Martini hyemalis.
(19 nov.)
100. Titulus béate Marie Madalene Filiarum Dei
Parisiensis. (19 nov.)
101. Titulus beati Dyonisii de Monte Martirum.
(20 nov.)
102. Titulus beati Dyonisii ariopagite. (20 nov.)
103. Titulus Sororum Minorum Inclusarum sancte
Clare juxta Parisius. Die dominica post otabas beati
Martini hiemalis. (21 nov.)
1 04. Titulus santé Marie de Corboleo, Parixiencis
dyocesis....
440 ROULEAUX DES MORTS.
Anime oniom fideliiim defuntorum, etc. Die lune
postotabas beati Martini. (22nov.)
105. Titulus ecclesie sancti Exuperii de Corbolio,
Parisiensis dyocesis. (22 nov.)
106. Titulus beaty Johanis Osspitalis de Corbolia
Parisiencis diocesis.
Anime eorum et anime onium fideliuni defunto-
rum, etc. (22 nov.)
107. Titulus beati Guenayli, Parisiensis dyocesis,
de Corbolio. (22 nov.)
1 08. Titulus beati Dyonisii de Athiis super Urgiam,
Parisiensis dyocesis. (23 nov.)
109. Titulus béate Marie de Julliaco, Meldensis
diocesis. (24 nov.)
110. Titulus béate Marie virginis Camere Fontis,
Meldensis dyocesis, ordinis Premonstratensis. (25
nov. )
111. Titulus ecclesie beati Nicolai de Noa Forti,
diocesis Meldensis. (25 nov.)
1 1 2. Titulus ecclesie béate Marie de Nantholio,
diocesis Meldensis. (26 nov.)
113. Titulus ecclesie sancti Arnulphy de Crispyo,
Silvanectensis diocesis, ordinis Cluniacensis.
Tj
XIV* SIECLE. 44i
LXIX
Fragments (Tun rouleau de Corbie.
Commencement du quatorzième siècle.
A la (in du Ms. latin H 64 7 est relié un fragment de rouleau
dont l'écriture dénote la première moitié du quatorzième siècle.
Dans le Ms. d3395 du même fonds, j'ai reconnu deux autres frag-
ments du même rouleau, qui doit être attribué à l'abbaye de
Corbie, puisque les Mss. 11617 et 13395 ont appartenu à cette
maison. J'ai relevé sur ces fragments les noms et les dates qui
suivent :
1 . Fratres Predicatores Compendiences. Pridie iia-
talis Domiiii iiostri Jhesu Christi.
2. Titulus ecclesie beati Leodeguarii, ordinis sancti
Benedicti, diocesiis Suessionensis. Anime eoroii et
anime onium fidelium defuttorum, etc. Sabato ante
iiatali Domini,
3 . Ecclesia béate Marie Ursicampi , ordinis Cyster-
ciensis, INoviomensis dyocesis. In vigilia natalis Do-
mini.
4. Mons Sancti Ludovici, Cartusiensis ordinis, No-
\iomensis dyocesis. In vigilia Nativitatis Domini.
5. Ecclesia beati Eligii Noviomensis. In vigilia Nati-
vitatis Domini.
6. Ecclesia beati Bartolomei Noviomensis, ordinis
sanctissimi Âugustini. In vigilia natalis Domini.
7. Hospitale sancti Joliannis Noviomensis.
w
442 ROULEAUX DES MORTS.
8 [ordinis sancti] Augustiiii^, Morinensis dyoce-
sis. Feria sexta post dominicain qua cantatur Letar^.j
Jherusalem. |b|
9. Fratres Predicatores Yprenses, Morinensis dyo-
cesis. Sabbato post Letare.
1 0. Fratres heremite ordinis sancti Augustini epi-
scopi in Ypra, Morinensis dyocesis. Sabbato ante do-
minicam qua cantatur Judica.
11. Fratres Minores Ypre[n]ses. Sabbato ante do-
minicain qua cantatur Judica.
12. Sorores ordinis sancte Clare Yprenses. Sab-
bato ante dominicam qua cantatur Judica me Deus.
13 Sabbato ante dominicam qua cantatur
Judica me Deus.
14. Ecclesia beati Martini Yprensis, ordinis sancti
Augustini, Morinensis dyocesis. Sabbato quo cantatur
Sicientes.
1 5. Beata Maria et sanctus Petrus de Merchem, or-
dinis sancti Benedicti, Morrinensis deochecis. In die
Annunciacionis béate virginis Marie. ^^Hl
16. Ecclesia beati Pétri de Lo, ordinis sancti Au-
gustini, Morinensis dyocesis Isti sunt dies.
17 Sabbato ante Ramis Palmarum.
18. Ecclesia sancti Silvini Alchiencis, ordinis san-
cti Benedicti, Morinensis dyocesis. Sabbato ante Ramis
Palmarum.
19. Fratres Minores Hisdinenses. Sabbato ante Ra-
mis Palmarum.
20 Sabato ante Ramis Palmarum.
XIV SIÈCLE. 443
21 . Beata Maria Cari Campi , Ambianensis dyoce-
sis, ordinis Cysterciensis. Dominica in Ramis Palma-
rum.
22. Beata Maria de Claro Fageto, ordinis sancli Au-
gustini, Ambianensis dyocesis. Feria secunda post
dominica[m] in Ramis Palmarum.
LXX
Fragment du rouleau de Gérard et d'Adam^ moines de Corbie.
Quatorzième siècle.
Il ne reste de ce rouleau qu'un fragment relié en tête du Ms.
latin 12297. L'encyclique nous a été conservée dans toute son
intégrité, sauf la première ligne qui a été coupée par les ciseaux
du relieur. L'encyclique est suivie de la liste des monastères avec
lesquels l'abbaye de Corbie était en communion de prières. Cette
liste est mutilée. Les chiffres qui y sont inscrits doivent indiquer
la somme que le messager recevait dans chaque maison quand il y
présentait un rouleau funéraire.
[abbas] Corbeye, totusque ejusdem loci con-
ventus, salutem in filio Virginis gloriose. Cum nec
prece nec precio nec lacrimis nec labore mortem ali-
quatenus evadere yaleamus, unum tantummodo restât
necessarium, ut in caritatevivamus,et secundumapo-
stolum alter alterius oneraportemus,ut legem Christi,
capitis nostri, implere valeamus, et oremus pro invi-
cem ut salvemur. Et quia scribitur in libro Macha-
beorum, quia sancta et salubris est cogitatio pro de-
functis exorare, ut a peccatis solvantur, fraternitatem
444 ROULEAUX DES MORTS.
vestram, de qua miiltum in Domino confidimus,
gamus humiliter et dévote pro fratribus nostris Ge-
rardo et Adam , sacerdotibus monachis et professis ,
nuper defunctis, ut Deus et Dominas noster Jhesus
Cliristus, cujusnatura bonitas, ciijus volmitas potentia,
cujus opus misericordia est, intercedere velitis, ut illo-
rum dimittat lubrice temeritatis offensas, quatinus
justorum orationibus adjuti, ad eum qui yia veritas
est et vita, via sine devio, via sine tedio, veritas sine
dubio, multiplicatis intercessoribus valeantpervenire.
Pro la tore presentium niiiilominus deprecamur qua-
tinus ad idem opus peragendum, Johanne dicto Coco,
cum per vos transierit, prestetis auxilium, ut in futuro
pro duplici beneficio multiplicem a Domino merce-
(lem accipiatis. Amen. Valetein Domino JhesuChristo.
Decimo kalendas martii obiit Gerardus; quarto ka-
lendas martii obiit Adam, monacbi sacerdotes et pro-
fessi sancti Pétri antique Corbeye. Matheus, Petrus,
Jobannes, Jobannes, Maria, Maria, et alii familiares
nostri.
Hic adnotantur societates beati Pétri antique Cor-
beye.
Sancti Viti Nove Corbeye in Sayssonia.
Sancti Medardi Suessionis, un d.
Sancti Bertini in Sancto Audomaro, un d.
Sancti Vedasti Attrebatensis, n d.
Sancte Retrudis Marcbianensis, un d.
Sancti Pétri deLo, un d.
Sancti Winnoci Bergensis, un d.
Sancti Quintini de Monte, xii d.
Sancti Ricbarii in Pontivo, un d.
Sancti Fusciani in Nemore, nu d.
le Cor-
4
XIV SIÈCLE, 445
Sancti Vedasti de Morolio, lui d.
Sancti Walarici supra mare.
Sancte Marie de Bertaucuria, un d.
Sancti Basoli, ini d.
Sancti Pétri Cathalaunensis, ini d.
Sancti Quintini Belvacensis, vi d.
Sancti Pétri de Ligniaco, iiii d.
Sancti Dyonisii ariopagite.
Sancte Marie Magdalene Virgiliaci, un d,
Sancti Germani de Pratis, iiii d.
Sancti Martini Pontisacensis, iiii d.
Sancti Michaelis de Ulteriori Portu, iiii d.
LXXI
Fragments et un rouleau attribué à Garnier de Boran,
abbé de Corbie.
Trois fragments d'un rouleau mortuaire de l'année 1314-1315
sont reliés dans le Ms. latin 13365, qui faisait autrefois partie de
la bibliothèque de Corbie. Il est assez probable que c'est le rou-
leau de Garnier de Boran, abbé de Corbie, mort le 14 janvier 131 4*.
Voici un extrait des douze titi'es inscrits sur ces fragments :
\ . Ecclesia beati Cyrici Exoldunensis, Bituricensis
diocesis. (19 oct, 1314.)
2. Ecclesia béate Marie Dolensis, Bituricensis dyo-^
cesis, ordinis sancti Benedicti. (19 oct. 1314.)
1. Gallia Christ.^ X, 1282.
446 ROULEAUX DES MORTS.
3. Fratres Minores de Castro Radulphi, Bituricensil
dyocesis.
4. Sanctus Salvator mundi sanctusque Gildasius de
Castro Radulphi, ordinis sancti Benedicti, Bituriceiisis
dyocesis. (20 oct. * 1 31 4.) flÉ
5. Ecclesia beati Genulphi, ordinis sancti Bene-
dicti, Bituricensis dyocesis. (21 oct. 1314.)
6. Beata Maria de Ardena, ordinis Prenions tratensis,
Baiocensis dyocesis, (15feb. 1315, n. s.)
7. Domus Dei Cadomensis, beati Augustini ordinis,
Baiocensis diocesis. (16 feb. 1315.)
8. Sanctus Stephanus de Fontaneto Abbatie, ordi-
nis sancti Benedicti, Baiocensis diocesis. (16 feb.
1315.)
9. Beata Maria de Barbereio, Cisterciensis ordinis,
Baiocensis diocesis, (16 feb. 1315.).
10. Beata Maria de Vilers, Cisterciensis ordinis,
Sagiensis diocesis. (Die lune qua cantatur Redime me,
17 feb. 1315.)
1 1 . Fratres Minores Fallesiences. (1 7 feb. 1 31 5.)
1 2. Ecclesia sancti Johannis de Falesia, ordinis Pre- »
monstratensis, Sagiensis diocesis.
1. Le texte porte : a Dominica ante festum appostolorum Simonis et
Jude, » ce qui répond au 27 octobre; mais cette date doit être
fautive.
XIV* SIÈCLE. 447
LXXII
Fragments du rouleau de Henri de Fillers, abbé de Corbie.
^326.
Au rouleau de cet abbé, mort le 31 octobre 4324, m'ont paru
appartenir les fragments que D. Grenier avait rencontrés dans
trois manuscrits différents de l'abbaye de Corbie et dont il nous a
transmis des extraits assez défectueux*. J'ai essayé de rétablir
l'ordre chronologique des titres qui tous doivent être de l'année
1325.
1 . Sanctus Quintinus de Monte. (î 5 jun.)
2. Sanctus Nicholaus Arouasie. (16 jun.)
3. Beata Maria Attrebatensis. (17 jun.)
4. Fratres ordinis béate Marie de Monte Carmeli
Attrebatenses.
5. Fratres Predicatores Attrebatenses. (17 jun*)
6. Fratres ordinis sancte Trinitatis et redemptionis
captivorum. (17 (?) jun.)
7. Beata Maria de Strumis. (17 jun.)
8. Sanctus Amandus et sancta Bertilia de Mareolo.
(18 jun.)
9. Beatus Vindicianus de Monte Sancti Eligii,
(18 jun.)
10. Fratres Minores Bethunienses.
AA. Ecclesia sancti Audomari.
1. Collection de Picardie, vol. 16, f« 31 "v®, f» 32 et f» 32 v*.
448 ROULEAUX DES MORTS.
12. Saiictus Bertinus.
13. Sancta Maria de Claro Marisco.
1 4. Fratres sancti Germani Aiitisiodorensis. (3 aug.
15. Sanctus Remigîus Senonensis. (5 aug.)
16. Beata Maria de Porta sancti Leonis Senonensis,
ordinis Cluniacensis.
17. Sanctus Johannes Senonensis, ordinis sancti
Victoris.
18. Sanctus Antonius Senonensis, ordinis sancti
Benedicti. (6 aug.)
10. Fratres Predica tores Senonenses. (6 aug.)
20. Metropolitana ecclesia sancti Stephani.
21 . Fratres Minores Senonenses.
22. Beata Columba prope Senones.
23. Beata Maria Vallis [Lucentis]. (7 aug.)
24. Sanctus Severinus de Castro Nantonis.
25. [Ecclesia] Ferrariensis, Senonensis diocesis.
1
i
LXXIII
Fragments et un rouleau attribué à Pierre, abbé de
Saint-Maur des Fossés.
4 334.
En tète du IMs. latin 11541, qui, dès le quatorzième siècle,
appartenait à l'abbaye de Saint-Maur des Fossés, sont reliés deux
morceaux d'un rouleau mortuaire de l'année 1334. Ce rouleau
%
XI V SIÈCLE. 449
pourrait bien être celui de Pierre, abbé de Saint-Maur, dont l'exis-
tence a été signalée à la date du 2 juillet 1331*.
1 . Tilulus beale Marie de Bono Portu, Cislerciensis
ordinis, Ebroycensis dyocesis. (2 apr.)
2. Titulus sancte Cruels sanctique lieuffredi, or-
dinis sancti Benedicti, Ebroicensis diocesis. (3 apr.)
3. Titulus béate Marie Ebroicensis. (4 apr.)
4. Titulus Fratrum Minorum Ebroicensium. (4 apr.)
5. Titulus Fratrum Predicatorum Ebroicensium.
(4 apr.)
6. Titulus sancti Taurini, primi episcopi Ebroycen-
sis, ordinis sancti Benedicti. (4 apr.)
t
7. Titulus ecclesie catbedralis appostolorum Pétri
et Pauli Lexoviensis. (10 apr.)
8. Titulus Fratrum Predicatorum Lexoviensium.
(11 apr.)
9. Titulus Fratrum Domus Dei Lexoviensis, or-
dinis sancte Trinitatis et redemptionis captivorum.
(1 1 apr.)
10. Titulus béate Marie Lexoviensis. (11 apr.)
1 1 . Titulus béate Marie de Valle Ricberii, Baiocen-
sis diocesis, Cisterciensis ordinis.
12. [Titulus ecclesie Paracliti]. (22 jun.)
13. Titulus sancti Salvatoris in ecclesia Trecensi.
(23 jun.)
1. GaJlia Christ., VII, 299.
29
450 ROULEAUX DES MORTS.
14. Titulus béate Marie et beati Lupi Trecensis,
ordinis sancti Augustini. (23 jun.)
15. Titulus ecclesie beati Stephani Trecensis.
(23 jun.)
'Sê^
16. Titulus ecclesie ordinis sancte Trinitatis Trë^
censis. (25 jun.)
1 7. Titulus monasterii Celle Trecensis prope Trecas .
(25 jun.)
18. Titulus ecclesie béate Marie de Pratis, Tressensis
diocesis. (25 jun.)
I
LXXIV
Fragments <tun rouleau de Corbie.
4 343.
A la fin du Ms. latin 13700, àntrefois de Corbie, sont attaché*'
trois lambeaux de parchemin, sur lesquels on lit vingt-deux titres
funèbres datés du mois de janvier et du mois de mars 1343
(n. s.). Voici les noms des établissements et les dates que j'y ai
relevés :
1 (lOjan.)
2. Monasterium beati Michaelis in periculo ma-
ris, [ordinis sancti Bene]dicti, A.brincensis dyocesis.
(lOjan.)
3. Monasterium béate Marie de Mo[nte Morelli,
or]dinis sancti Augustini , Abrincensis diocesis.
(11 jan.)
^?H
XIV SIECLE. 451
4 (15jan.)
5. Beata Maria de Lonleyo,Cenomanensis diocesis,
ordinis sancti Benedicti. (16 jan.)
6. Beata Maria de Bella Stella, Premonstratensis
ordinis, Baiocensis dyocesis. (17 jan. j
7. Sanctus Stephanus de Plesseyo Grimoudi, or-
dinis sancti Augustini, Baiocensis dyocesis. (18 jan.)
8. Monasterium béate Marie de Alneto, Cystercien-
sis ordinis, diocesis Baiocensis. (18 jan.)
9. Beata Maria de Valle, ordinis sancti Augustini,
Baiocensis dyocesis. (19 jan.)
1 0. Beata Maria virgo sanctusque Andréas de Gouf-
fer, Cisterciensis ordinis, Sagiensis dyocesis.
11 (22 mari.)
12. Beatus Petrus de Avenayo , ordinis sancti Be-
nedicti. (23 mart )
13. Ecclesia beatorum apostolorum Pétri et Pauli
Remensis, ordinis sancti Benedicti. (23 mart.)
14. Ecclesia beati Martini de Spernaco, diosesis
Remensis,
• •••..••••.••• «•(
15 (25 mart.)
16. Ecclesia beati Martini episcopi, diossesis Catha-
launensis, ordinis sancti Benedicti. (25 mart.)
17. Ecclesia béate Marie de Mancellis sanctique
Mauricii sociorumque ejus, Cathalaunensis dyocesis,
ordinis Premonstratensis. yzG mart.)
fc52 ROULEAUX DES MORTS.
18 (26mart.)
19. Ecclesia beatorum apostolorum Pétri et Pauli
Monasterii Arremari, ordinissanctiBenedicti,Trecensii
dyocesis. (27 mart.)
20 . Ecclesiabeate Marie de Rippatorio, Cisterciensi
ordinis, Trecensis dyocesis. (28 mart.)
21 . Ecclesia béate Marie monasterii monialium d
Pratis prope Trecas, Cisterciensis ordinis, Trecensis
dyocesis. (28 mart.)
22. Sanctus Salvator in ecclesia Trecensi.
^
LXXV
Fragments d'un rouleau anonyme.
4 384 et 4 385.
M. Mangeart a publié* un fragment de rouleau qui sert de garde
au Ms. 101 de la bibliothèque de Valenciennes, Je donne, d'après
cette édition, la date des titres qui nous ont été conservés, avec le
nom des établissements dans lesquels ces titres ont été écrits ;
1. Fratres Minores Virdunenses. (31 dec. 1384.)
2. Sorores Minorisse Virdunances, ordinis sancte
Clare. (31 dec. 1384.)
3. Fratres ordinis heremitarum sancti Augustini
conventus Virdunensis. (31 dec. 1384.)
4. Ecclesia sancti Agerici Virdunensis, ordinis sancti
Benedicli. (31 dec. 1384.)
1. Catalogue des Mss. de Valenciennes^ p. 86.
^
XIV SIÈCLE, 453
5. Ecclesia sancti Mauri Virdunensis, ordinis sancti
Benedicti.
6 . Ecclesia sancti Vitonis ' Virdunensis , ordinis sancti
Benedicti. (1 [jan.] 1385, n. s.)
7. Ecclesia collegiata béate Marie Majoris Picta-
vensis. (28 mai. 1385.)
8. Ecclesia sancti Joliannis evangeliste Monasterii
Novi Pictavensis, Cluniacensis ordinis. (28 mai.
1385.)
9. Ecclesia beati Cypriani martiris, Pictavensis'
diocesis, ordinis sancti Benedicti. (31 mai. 1385.)
10. Fratres her[e]mitte sancti Augustini doctoris.
(1385.)
LXXVI
Encyclique sur la mort de Jean^ abbé de Saint-Nicolas d'' Angers,
Vers 1385.
Laurent Le Peletier* a publié une lettre par laquelle Renaud,
abbé de Saint-Nicolas d'Angers (de 1385 à 4393?), recommande
aux prières des fidèles l'âme de l'abbé Jean, mort le 22 avril (vers
1383). Les noms d'un grand nombre de religieux décédés depuis
un certain temps sont rappelés dans la même lettre, à la fin de
laquelle on trouve une liste des anciens comtes d'Anjou, fonda-
teurs et bienfaiteurs du monastère.
1. « Vicoris, » Mangeart.
2. « Virdunensis, » Mangeart.
3. Rerum scitu dignissimarum a prima fundatîone monasterii S. Nicolai
Ande^avensis ad hune usque diem epitome (Angers, 1635, in-i"), p. 101.
4S4
ROULEAUX DES MORTS.
L'éditeur de cette lettre y a joint le catalogue des églises
avec lesquelles l'abbaye de Saint-Nicolas était en communion d«
prières.
LXXVII
Encyclique sur la mort de Jean de Marigny, abbé de
Saint-Édenne de Dijon.
1392.
m
e Ro'JJl
A la date du 1" mai 1392, nous avons une encyclique de
bert de Baubigny, abbé de Saint-Étienne de Dijon, par laquelle
il sollicite des prières pour son prédécesseur Jean de Marigny et
pour plusieurs chanoines de Saint-Étienne. En terminant sa lettre,
Robert recommande à ceux qui la liront de marquer exactement
sur le rouleau le jour où le porte-rouleau, Jean d'Is {de Ycio) ',
se présentera dans chaque église. Cette encyclique a été publiée
par l'abbé Fyot^.
LXXVIII
Extraits du rouleau de Marie de Noyers, abbesse
de Montivilliers .
1398-4 399. .
Le rouleau de Marie de Noyers, abbesse de Montivilliers, morte
le 42 janvier 1396 (n. s.), m'a été signalé en 1848, par M.Deville,
aux archives de la Seine-Inférieure. Il a 8 m. 25 de long et n'est
1. « .... Abbatis nostri defuncti Johannis de Marigneyo et fratrum
Jocerandi, prioris claustralis, Jacobi de Ycio, Hugueti de Rouvra, Ro-
bert! de Chaneto, Henrici de Varins, canonicorum nostrorum. »
2. Hist, de Saint-Étienne de Dijon, pr., p. 181.
XIV" SIÈCLE. 4bb
probablement pas complet. Il renferme l'encyclique par laquelle
Jeanne, abbesse de Montivilliers, recommande aux prières des
fidèles, non-seulement Marie de Noyers, mais encore dix autres
sœurs de la maison. Viennent ensuite les réponses, au nombre de
deux cent vingt et deux. Elles ont été recueillies par le porte-rou-
leau Guillebert Guerout, du 45 octobre 4398 au 48 janvier 4 399
(n. s.).
Je donnerai le texte de l'encyclique et l'indication des ré-
ponses.
[Universis présentes litteras inspecturis, Johanna,
Dei gratia Monasterii Villaris, ordinis sancti Bene-
dijcti, Rothoma gensis diocesis, humilis abba[tissa,
omnisque] ejusdem loci conventus, salutem in eo qui
est vita credencium et resurrectio mortuorum. Quo-
niam, fratres karissimi, sororesque dilectissime, legem
Christi implere cupientes, alter alteiius honera por-
tare debemus, ac per consequens pro eisdem orare,
ut magni maris pericula, in quo a Daniele ventuum et
diversorum animalium bella videntur, clamor Jone
cum humili oratione auditur, nubis columpna précé-
dente, valeant evitare, a peccatis omnibus salvati, qui
eciam sufficientes non sumus ex nobis, ymo ab eo a
quo omne donum optimum descendit atque perfectum,
qui sui gratia vestre caritatis nos voluit esse partici-
pes, que quidem gratia per ipsum diffusa est in cordi-
bus vestris, ac omnium fidelium voluntates et ad
proximum aque "vive rivulos extendit, in vitam eter-
nam salientes, tanquam fons vivus, in quo non com-
municat alienus, quia nec bene Deum diligimus nisi
diligatur proximus propter ipsum : dilectio quidem
l)ipertito affectu se dividit, que a proximo incipiens
in Deum seporrigit; nam ex dilectione proximi no-
stros Deus metitur affectus. Sic ergo Deus proximum
4S6
ROULEAUX DES MORTS.
in participium et societatem dilectionis admittit, lu
nec eum sine se nec se sine illo diligi velit; ab ho(
dilectio nichil prodest nisi concubinata sit, omnemquej
calumpniam singularilatis evacuet. Hinc est quod coc*
eus qui in veste sacerdotali ponendus erat, bis tingî
precipitur; hinc est quod Helyseus doctoris sui spiri-
tum in se postulat duplicari ; hinc eciam pars simile
que offertur Domino concrematur in altari, pars
autem Aaron et filiorum ejus usibus réserva tur, in
quibus gemina notatur dilectio, ut nec proximus sine
Deo nec Deus sine proximodiligatur. Si ergo diligitis,
ymo quia diligitis Deum, bujusmodi dilectionem et
gratiam propter Deum in proximum transferatis. In
ipsius ergo et omnium vestrum pio auxilio firmiter
confidentes, vestre benignitalis habundanciam implo-
ramus et dévote, quatinus nostre fragilitatis insuffi-
cienciam vestris devotis orationibus ex ipso fonte in
nobis continue puUulantibus f[r]aternaliter adjuvare
velitis, ita ut ipse cui humilium semper et mansueto-
tum placuit deprecacio, cui eciam proprium est mise-
reri,vestram sicgratam caritatem habeatet acceptam,
quod felicis memorie venerabilis Maria de Noeriis,
prosapia nobi[li]ssima orta , quondam et ultimo
abbatissa nostra, que de hujus mundi periculoso nau-
fragio féliciter in Domino transiit anno Domini mille-
srnio trecentesimo nonagesimo quinto, duodecima die
mensisjanuarii, que, ex quo placuit ei qui vocat ea
que non sunt taiiquam ea que sunt, segregare eam, ut
in ecclesia nostra titulo abbatisse fungeretur, non
exuit monacham , facta vitula Effraim docta diligere
trituram, nec fuit dominatrix in clero, sed forma gre-
gis in populo, vas suum in sanctificatione custodiens,
XIV« SIECLE. 457
et labia euvangelio consecrata ad vaniloquia non re-
laxavit, victum vero et habitum omnesque actus suos
subarcioris censure nodocobibuit, ut que a primitivis
adolescencie motibus in castris monastice religionis
Deo milita verat jam non monacbam sed angelam in
corpore fateretur. Si ejus bumilitatem attenditis,
nuUa fuit in oculis suis dejectior, libenter intelligens
super egenuin et pauperem, pressuras pauperum in
visceribus misericordie suas faciens, et quasi presagiret
nécessitâtes ^idue et pupilli, preparationem cordis
eorum beneficiis antecurrens. Neenon et sorores nostre
defuncte, videlicet Thomasia priorissa conventus, Jo-
hanna elemosinaria , Malthidis, Matbidis, Johanna,
Pbilbppota, Elizabetb, Jobanna, Malthidis, Johanna Sa-
queta priorissa sancti Pauli, denarii diurni percep-
tione, labore completo, misericorditer valeant con-
gaudere, ipsius judicis gratiam, non debitum ex sui
laboris merito, postulantes.
Vos quoque, qui in fraternitate Yel societate estis
debi tores, spirituale debitum prationum et elemosina-
rum instanter solvendo, via m dicte domine Marie,
quondam abbatisse nostre, dictarumque sororum, ad
patriam tendencium, ita dirigatis, ut ex utraque parte
suffultiviam teneant eterne visionis, ubi ipsidenostra
et nos de eorum visione pari ter gaudeamus in futu-
rum, ipso prestante qui vivit et régnât Deusperomriia
secula seculorum. Amen.
Preterea latorem presencium, Guillebertum Gue-
rout, vobis commendare curantes, hortamur vos et
in Domino exoramus ut, cum ad vos venerit, hospita-
litatis gratia vestris beneficiis foveatis. Beneet diu va-
leat vestra cari tas in omnium salvatore. Datum apud
438 ROULEAUX DES MORTS.
Monasterium Villare, anno Domini millesimo trecëiT
tesimo noiiagesimo octavo.
1 . Titulus ecclesie sancte Trinitatis Fiscannensis, a^
Romanam ecclesiam nullo medio pertinentis, ordinit
sancti Benedicti, Rothomagensis diocesis.
Rotulus iste fuit apud nos Fiscanni, die xv mensij
octobris, anno Domini mcccxcviii. Oramus pro ru
stris ; orate pro nostris. Anime omnium fidelium def
functorum per misericordiam Deisine fînerequiescant
in pace. Amen.
2. Ecclesia sancte Honorine de Guerardi villa juxta
mare, ordinis sancti Augustini, Rothomagensis dio-
cesis. (17 oct.)
3. Ecclesia sancti Jacobi de Valle Leprosorum, or-
dinis sancti Augustini, Rothomagensis dyocesis. (17
oct.)
4. Ecclesia béate Marie de Voto, ordinis Cistercien-
sis, Rothomagensis diocesis. (17 oct.)
5. Ecclesia sancti Wandregisili Fontinellensis. (18
oct.)
6. Ecclesia sancte Marie sanctique Pétri de Geme-
tico. (18 oct.)
7. Ecclesia Sancti Georgii de Bauquiervilla. (19
oct.)
8. Beata Maria de Bondevilla, monialis professis
Cisterc, dyocesis Rothomagensis. (19 oct.)
9. Sanctus Thomas martir de Monte Leprosorum,
ordinis sancti Augustini. (20 oct.)
10. Ecclesia sancti Amandi Rothomagensis, ordini
sancti Benedicti. (20 oct.)
XIV SIÈCLE. 459
1 1 . Sanctus Laudus Rotliomagensis, ordinis sancti
Augustini. (20 oct.)
12. Ecclesia ordinis Fratrum Predicatorum Rotho-
magensium. (20 oct.)
13. Ecclesia ordinis Fratrum Minorum Rothoma-
gensium. (20 oct.)
14. Metropolitana ecclesia béate Marie Rothoma-
gensis. (21 oct.)
15. Ecclesia sancti Audoeni Rothomagencis dioce-
sis. (21 oct.)
1 6. Ecclesia béate Marie de Prato juxta Rothoma-
gum. (21 oct.)
17. Ecclesia Sancti Dominici juxta Rothomagum,
ordinis Fratrum Predicatorum. (21 oct.)
18. Fratres ordinis Fratrum heremitarum sancti
Augustini. (21 oct.)
1 9. Fratres ordinis béate Dei genitricis Marie de
Monte Carmeli. (21 oct.)
20. Ecclesia domus seu hospitalit[at]is sancti An-
thonii Viennesis in civitate Rothomagensis. (21 oct.)
21 . Ecclesia dominarum Filiarum Dei ordinis santi
Augusti, Rothomagensis dyocesis. (21 oct.)
22. Ecclesia béate Marie de Parco justa Rothoma-
gum, de ordine Grandi monte. (22 oct.)
23. Domus Rose béate Marie juxta Rothomagum,
ordinis Cartusiensis. (22 oct.)
24. Ecclesia sancte Trinitatis in Monte Rothomagi,
ordinis sancti Benedicti. (22 oct.)
1
460 ROULEAUX DES MORTS.
25. Ecclesia Béate Marie de Fontibus Gueradi, or-
dinis Cistercieiisis. (23 oct.)
26. Ecclesia l^eate Marie d'Escouyes, Rothomagen-
sis diocesis. (23 oct.)
27. Ecclesia béate Marie de Mortuo Mari, Rotiio-
magensis diocesis. (23 oct.)
28. Ecclesia beati Martini de Noione super Andel-
lem. (23 oct.)
29. Ecclesia béate Marie de Insula Dei, Premonstra-
tensis ordinis. (25 oct.) »■
30. Ecclesia beati Laurencii in Leonibus, ordinis^^
sancti Augustini. (25 oct.)
31 . Ecclesia béate Marie de Bellosanna, ordinis Pre-
monstratensis. {25 oct.)
32. Ecclesia beati Hyldeverti de Gornayo, Rotlio-
magensis dyocesis. (26 oct.)
33. Ecclesia sancti Geremary de Flaviaco, ordinis
sancti Benedicti, Belvacensis diocesis. (26 oct.)
34. Ecclesie béate Marie de St Is (?), ordinisk^Hi
Sancti Benedicti, Belvacensis diocesis. (27 oct.) !HI
35. Ecclesia sancti Quintini prope BeWacum, or-
dinis sancti Augustini, Belvacensis diocesis. (27 oct.)
36. Ecclesia beati Bartholomei, Belvacensis diocesis
(27 oct.)
37. Fratres Minores Belvaci. (28 oct.)
38. Ecclesia béate Marie conventus Fratrum Predi-
catorum Belvaci. (28 oct.)
39. Ecclesia beaty Michaelis, Belvacensis diocesis.
(28 oct.)
XIV SIÈCLE. 461
40. Ecclesia sancti Vedasti, Belvacensis diocesis.
(28 oct.)
h 1 . Ecclesia beati Simphoriani , Belvacensis diocesis .
(28 oct.)
42. Ecclesia béate Marie de Pentheomonte juxta
Belvacum, Belvacensis dyocesis, ordinis Cisterciensis.
(28 oct.)
43. Ecclesia sancti Luciani Belvacensis, ordinis
sancti Benedicti. (28 oct.)
44. Ecclesia beati Laurencii, Belvacensis diocesis.
(28 oct.)
45. Ecclesia béate Marie de Ressonio, ordinis Pre-
monstratensis, Rothomagensis diocesis. (29 oct.)
46. Ecclesia béate Marie Frigidi Montis, Cystercien-
sis ordinis, Belvacensis diocesis.
47. Ecclesia béate Marie Regalis Montis, Cyster-
ciensis ordinis, Belvasensis diocesis. (30 oct.)
48. Ecclesia Vallis béate Marie, Cisterciensis or-
dinis, Parisiensis dyocesis. (1 nov.)
49. Ecclesia béate Marie Regalis, Cisterciensis or-
dinis, juxta Pontizaram, Parisiensis diocesis. (1 nov.)
50. Fratres Minores Pontizarenses. (2 nov.)
51 . Prioratus sancti Pétri Pontisare, Rothomagen-
sis diocesis, ordinis sancti Benedicti. (2 nov.)
52. Ecclesia sancti Martini Pontisare, Rothomagen-
sis dyocesis, ordinis sancti Benedicti. (2 nov.)
53. Ecclesia sancte Honorine, Parrisiensis dyocesis,
ordinis sancti Benedicti. (2 nov.)
462 ROULEAUX DES MORTS'.
54. Ecclesia béate Marie de Argentolio, apud FSr
siencis diocesis, ordinis saiicti Benedicti. (3 nov.)
55. Ecclesia beati Dyonisii in Francia, ordinis sancti
Benedicti, Parisiensis dyocesis, ad Romanam ecclesia
nuUo medio pertinens.
56. Beatus Dionisius Montis Martirum, ordinis sa
cti Benedicti, ad Romanam ecclesia m niillo medio per-
tinens. (4 nov.)
57. Cathedralis béate Marie Parisiensis, ad Roma-
nam ecclesiam nuUo medio pertinens. (4 nov.)
58. Sacrosancta capella regalis palacii Parisiensis,
ad ecclesiam Romanam nuUo medio pertinens. (4 nov.)
59. Ecclesia sancti Eligii Parisiensis, ordinis sancti
Benedicti. (4 nov.)
60. Ecclesia sancti Jacobi de hospitali Parisiensi.
(5 nov.)
61 . Ecclesia sancti Maglorii Parisiensis. (5 nov.)
62. Ecclesia Fratrum Predicatorum Parisiensium.
(5 nov.)
63. Ecclesia Sancti Martmi de Campis Parisius, or-
dinis Cluniacensis. (5 nov.)
64. Ecclesia sancti Sepulcri Parisiensis. (4 nov.)
65. Ecclesia sancti Mederici Parisiensis. (5 nov.)
66. Ecclesia sancte Oportune Parisiensis. (5 nov.)
67. Ecclesia coUegiata sancti Germani Âutisiodo-
rensis Parisius. (5 nov.)
68. Fratres Minores. (6 nov.)
69. Gartusienses Parisienses. (6 nov.)
XIV* SIÈCLE. 463
70. Ecclesia sancti Clare ville santi Marcelli justa
nuUo partenciis? (6 nov.)
71 . Ecclesia sancti Marcelli juxta Parisius. (7 nov.)
72. Ecclesia sancti Victoris juxta Parisius. (6 nov.)
73. Ecclesia sancte Genovefe in Monte Parisius ,
ordinis santi Augustini, ad Romanam ecclesiam nuUo
medio pertinens. (6 nov.)
74. Conventus Parisiensis ordinis fratrum béate
Dei genitricis virginis Marie de Monte Carmeli.
(6 nov.)
75. Ecclesia beati Augustini conventus Parisiensis
ordinis fratrum heremitarum sancti Augustini. (6 nov.)
76. Ecclesia sancti Maturini Parisius ordinis
sancte Trinitatis et redemp[tio]nis captivorum. (7
nov.)
77. Ecclesia colegiata sancti Benedicti Bene versi
Parisius. (7 nov.)
78. Ecclesia coUegiata sancti Stephani de Gressibus
Parisius. (7 nov.)
79. Ecclesia sancti Germani de Pratis juxta Pari-
sius, ad Romanam ecclesiam nuUo medio pertinens.
(7 nov.)
80. Ecclesia coUegiata sancti Thome de Lupara Pa-
risius. (7 nov.)
81 . Ecclesia coUegiata sancti Honorati Parisiensis.
(7 nov.)
82. CoUegium scolarum seu hospitale bonorum
puerorum sancti Honorati Parisius. (7 nov.)
83. Ecclesia béate Katherine Parisius ordinis Vallis
scolarium sub régula sancti Augustini. (8 nov.)
^
"465 ÉOULEAUX DES MORTS.
84. Ecclesia sancti Anthonii prope Parisiiis, ordi
Cristaciensi, sub régula sancti Benedicti. (8 nov.)
85. Ecclesia coUegiata capelle regalis sancte Tri
tatis nemoris Vicenarum prope Parisius. (9 nov.)
86. Ecclesia sancti Mauri Fossatensis, Parisiens!
diocesis. (9 nov.)
87. Ecclesia béate Marie virginis atque sancte Ba-
tildis, Parisiensis dyocesis, ordinis sancti Benedicti.
(9 nov.)
88. Ecclesia beati Augustin i conventus Latignia
censis, ordinis Fratrum heremitarum sancti Augustin
(10 nov.)
89. Ecclesia beatorum apostolorum Pétri et Pauli
Latigniacensis, Parisiencis diocesis, ordinis sancti Be-
nedicti. (10 nov.)
90. Ecclesia béate Marie Pontis Dominarum, Ci-
sterciensis ordinis, Meldensis diocesis. (1 1 nov.)
i
91
Ecclesia béate Marie virginis de Faremonasterio
in Bria, Meldensis diocesis, ordinis sancti Benedicti
(11 nov.)
92. Ecclesia sancte Crucis sanctique Faronis epi-
scopi, Meldensis diocesis, ordinis sancti Benedicti.
(12 nov.)
93. Ecclesia béate Marie de Chagia prope Meldas,
ordinis sancti Aùgustini. (12 nov.)
94. Ecclesia Meldensis, ad Romanam ecclesiam
nullo medio pertinens. (13 nov.)
95. Ecclesia Fratrum Minorum Meldensium.(1 3nov.)
96. Ecclesia sancta Gelma , Meldensis diossesis ,
X1V« SIÈCLE. 465
ordinis sancti Benedicty, Majoris Monasterii in Turo-
nessi. (13 nov.)
97. Ecclesia de Radolio, ordinis Cluniacensis, dio-
cessis Meldensis. (14 nov.)
98. Ecclesia béate Marie Jotrensis, Meldunciis dio-
cesis, ordinis sancti Benedicti. (15 nov.)
99. Ecclesia béate Marie Vallis Christiane, or-
dinis Premonstratensis, Suessionensis diocesis. (18
nov.)
100. Ecclesia beatorum apostolorum Pétri etPauli
sanctique Agili abbatis Resbascensis, ordinis sancti
Benedicti, Meldensis dyocesis. (1 5 nov.)
101. Ecclesia dominarum de Nogento Artaudi, or-
dinis sancte Clare, fundacionis sancti Ludovici, régis
Francorum, Suessionensis diocesis. (15 nov.)
1 02. Ecclesia beatorum Pétri et Pauli de Casiaco,
ordinis sancti Benedicti, Suessionensis dyocesis.
(16 nov.)
103. Ecclesia beati Ferreoli martyris monasterii
Sosmensis , ordinis sancti Augustini , Suessionensis
dyocesis. (16 nov.)
1 04. Ecclesia beati Bare martiris monasterii Sos-
mensis, ordinis sancty Augustiny, Suessionensis dyo-
cesis. (16 nov,)
105. Ecclesia béate Marie Vallis Secrète, ordinis
Premonstratensis, Suessionensis dyocesis. (17 nov.)
i 06. Ecclesia béate Marie de Carmo, ordinis Fontis
Ebraudi, Suessionensis dyocesis. (17 nov.) •>
107. Ecclesia beatorum apostolorum Pétri et Pauli
30
466 ROULEAUX DES MORTS.
de Coiiiciaco, ordinis Cluniacensis, Suessionensis dl
cesis. (18nov.)
1 08. Ecclesia sancti Johannis in Vineis Suessionen
sis, ordinis sancti Augustini, Suessionensis dyocesiî
(l9nov.)
1 09. Ecclesia béate Dei genitricis de Carmelo Pontîs
Audomari, Rotomagensis diosesis. (ITjan.)
110. Sancta Maria mater ecclesia Suessionensis [et
sanctorum] martirum Gervasii et Protasii. (19 nov.)
111. Ecclesia beati Crispini majoris Suessionensis,
ordinis sancti Benedicti. (19 nov.)
112. Ecclesia béate Marie Suessionensis ad monia-
les. (19 nov.)
113. Ecclesia Fratrum Minorum.
114. Ecclesia sancti Medardi Suessionensis, ad Ro-
manam ecclesiam nuUo medio pertinens ordinis sancli,
Benedicti, Suessionensis diocesis. (20 nov.)
115. Ecclesia coUegiata sancti Vedasti Suessionen-
sis. (20 nov.)
116. Ecclesia beati Leodegarii Suessionensis, ordi*
dinis beati Augustini. (20 nov.) i
117. Ecclesia sancti Johannis in burgo Lauduni.
(21 nov.)
118. Ecclesia Fratrum Minorum Lauduni. (21 nov.)
119. Ecclesia sancte Marie matris ecclesie Laudu-
nensis. (22 nov.)
120. Ecclesia sancti Martini Laudunensis, ordinis
Premonstratensis. (22 nov.)
121. Ecclesia sancti Vincentii, ordinis sancti Be-
nedicti. (22 nov.)
I
XIV. SIÈCLE. 467
1 22. Ecclesia sancti Jobaimis Baptiste ordinis sancti
Benedicti. (22 nov.)
123. Ecclesia béate Marie Vallis Clare, Cisterciensis
ordinis, Lauduiiensis diocesis. (24 nov.)
124. Ecclesia beati Bartbolomei apostoli atque
sanctorum confessorum Tbeoderici et Theodulphi,
ordinis sancti Benedicti, Remensis diocesis. (24 nov.)
1 25. Ecclesia metropolitana béate Marie Remensis.
(24 nov.)
1 26. Ecclesia Predicatorum Remensium. (24 nov.),
1 27. Monasterium sancti Dyonisii Remensis, ordi-
nis sancti Augustini. (24 nov.)
128. Tituliis ecclesie Sororom minorom Reman-
sium. Oramus pro vestris, orate pro nostris. Anime
omniom fidelion deffuctoron per misericordiam Dei
requiescant in pace. Rotulus iste fuit apud nos anno
M." CCG** nonagesimo octavo, 20 {sic) die mansis no-
vebris. «
1 29. Ecclesia beati Pauli Remensis, ordinis Valli[s]
scolarium. (25nov.)
130. Ecclesia beatissimi Remigii Remensis, ordinis
sancti Benedicti. (25 nov.)
131. Ecclesia Fratrum béate Dei genitricis Marie
de Monte Carmeli conventus Remensis. (25 nov.)
132. Ecclesia beatissimi Nycbasii Piemorum ponti-
ficis, ordinis sancti Benedicti. (25 nov.)
133. Ecclesia beati Pétri Remensis ad moniales,
ordinis sancti Benedicti. (26 nov.)
1 34. Ecclesia Fratrum minorum Remensium. (26
nov.)
468 ROULEAUX DES MORTS.
135. Ecclesia beatiBasoli, ordinis sancti Benedictî
Remensis diocesis. (26 nov.)
136. Ecclesia beati protomartiris Stephani Cath^
launensis. (27 nov.)
137. Ecclesia Fratnim Minorum Cathalaunensiuiii?
(27 nov.)
138. Ecclesia sancti Pétri apostoli ad Montes Catlia-
launensis. (27 nov.)
139. Ecclesia omnium sanctorum in insula Catha-
launensi, ordinis sancti Augustini. (28 nov.)
140. Ecclesia Fratrum Predicatorum Cathalaunen-
sium. (27 nov.)
1 41 . Ecclesia beati Memmii primi episcopi Catlia-
launensis, ordinis sancti Augustini. (27 nov.)
142. Ecclesia béate Marie in Vallibus Cathalau-
nensis. (28 nov.)
143. Ecclseia béate Marie Régie Vallis, ordinis Pre^
monstratensis. (2 dec.)
144. Eglesia beati Apri. (3 dec.) a
145. Ecclesia beatissimi Mansueti primi pontificis
TuUensis in Lotoringia. (3 dec.)
.... Obierunt Tierionnus de Villers, Gerardus de Ho-
delancuria et Gerardus Coleti de TuUo, commonachi
nostri .
146. Ecclesia sancti Leonis pape et extra murros
Tullenses, ordinis beati Augustini. (3 dec.)
147. Ecclesia Arremarensis. (11 dec.)
148. Ecclesia Rippatorii. (11 dec.)
is Pre-
XIV SIÈCLE. 469
1 49 . Sanctu s Salvator in ecclesia Trecensi . ( 1 4 dec . )
1 50. Sanctus Martinus Trecensis. (14 dec.)
1 51 . Beata Maria et beatus Lupus Trecencis, ordinis
sancti Augustini. (I4dec.)
152. Fratres Minores Trecenses. (14 dec.)
1 53. Ecclesia sancti Pétri [in] Insula Germanica.
(15 dec)
1 54. Ecclesia béate Marie ad Moniales. (1 5 dec.)
155. Ecclesia Fratrum Prédicat orum Trecensium.
(15 dec.)
1 56. Ecclesia béate Marie Vallis Lucentis, Cister-
ciensis ordinis, diosesis Senonensis (16 dec.)
1 57. Ecclesia metropolis sancti Stephani Senonen-
sis. (17 dec.)
1 58. Ecclesia sancti Pétri vivi prope Senones, or-
dinis sancti Benedicti. (17 dec.)
1 59. Ecclesia béate Marie de Chaneio prope Seno-
nes, ordinis Cluniacen sis. (18 dec.)
160. Ecclesia sancti Johannis prope Senones, or-
dinis sancti Augustini. (18 dec.)
161. Conventus Fratrum Minorum Senonensium.
(18 dec.)
162. Ecclesia beatissimi Remigii Senonensis, ordi-
nis sancti Benedicti. (18 dec.)
163. Ecclesia sancti Pauli prope Senones, ordinis
Premonstratensis. (18 dec.)
1 64. Conventus Senonensis Fratrum Predicatorum.
(18 dec.)
470 ROULEAUX DES MORTS.
1 65. Ecclesia sancte Columbe prope Senones, or3i
nis sancti Benedicti, ad Romauam ecclesiam perti-
nens. (19 dec.)
166. Ecclesia sancti Severini de Castro Nantonis,
ordinis sancti Augustini, Senonensis dyocesis. (20
dec. )
1 67. Ecclesia sancte Crucis Aurelianensis. (23 dec.)
168. Fratres béate Dei genitricis Marie de Monte
Carmeli conventus Aurelianensis. (24 dec.)
169. Ecclesia beatissimi Aniani Aurelianensis, ad
Romanam ecclesiam nullo medio pertinens. (24 dec.)
170. Ecclesia beatissimi Evurcii Aurelianensis, or-
dinis sancti Augustini. (24 dec.)
171. Fratres Minores conventus Aurelianensis.
(24 dec.)
172. Fratres Predicatores conventus Aurelianensis.
(24 dec.)
173. Ecclesia béate Marie de Balgenciaco, ordinis
sancti Augustini, Aurelianensis dyocesis. (25 dec.)
1 74. Abbatia béate Marie de Elemosina, Cistercien-
sis ordinis, Carnotensis diocesis. (26 dec.)
175. Conventus MinorumCastriduni. (27 dec.)
176. Abbachia sancti Cirici, ordinis sancti Bene-
dicti. (27 dec.)
1 77. Abbatia béate Marie Magdalene de Castriduno,
ordinis sancti Augustini, Carnotensis diocesis.
178. Ecclesia sancti Florentini Bone Vallis, ordi-
nis sancti Benedicti.
I
XIV SIECLE. 471
1 79 . Abbatia béate Marie de Aqua prope Carnotum,
ordinis Cisterciensis.
180. Ecclesia béate Marie Carnotensis. (30 dec.)
1 81 . Ecclesia sancti Johannis in Valleya Carnoten-
sis, ordinis sancti Augustini. (31 dec.)
1 82. Fratres Minores Carnotenses. (31 dec.)
183. Fratres Predicatores Carnotenses. (31 dec.)
1 84. CoUegiumbeati Andrée Carnotensis. (31 dec.)
185. Ecclesia sancti Martini in Valle Carnotensis,
ordinis sancti Benedicti. (1 jan.)
186. Ecclesia sancti Pétri Carnotensis, ordinis
sancti Benedicti. (1 jan.)
187. Ecclesia béate Marie de Josaphat prope Car-
notum, ordinis sancti Benedicti. (1 jan.)
188. Ecclesia béate Marie de Columbis, ordinis
sancti Benedicti. (2 jan.)
189. Ecclesia béate Gemme prope Drocas, ordinis
sancti Benedicti. (2 jan.)
1 90. Ecclesia colegiata sancti Stephani de Drocis,
Carnotensis diocesis. (3 jan.)
1 91 . Ecclesia béate Marie de Strata, ordinis Cyster-
ciensis, Ebroicensis diocesis. (3 jan.)
192. Ecclesia sancte Marie de Brolio, ordinis
Cysterciensis, Ebroicensis diocesis. (3 jan.)
1 93. Ecclesia béate Marie de Ybreyo, ordinis sancti
Benedicti, Ebroicensis diocesis^. (3 jan.)
194. Ecclesia béate Marie Ebroicensis. fSjan.)
195. Ecclesia sancti Taurini, ordinis Sancti Bene-
dicti, Ebroicensis diocesis, (5 jan.)
472 ROULEAUX DES MORTS.
196. Ecclesia sancti Ludovic! Ebroisensis, ordini^
Fratrum Predicatorum. (5 jan.)
1 97. Ecclesia sancti Joliannis Ebroisensis, ordinis
Fratrum Minorum. (5 jan,)
198. Ecclesia béate Marie de Noa, Cisterciensis or-^
dinis, Ebroicensis diocesis. (6 jan.)
1 99. Ecclesia beatorum apostolorum Pétri et Pauli
de Castellione, ordinis sancti Benedicti, Ebroicensis
dyocesis. (6 jan.)
200. Ecclesia béate Marie de Lira, ordinis sancti
Benedicti, Ebroicensis diocesis. (7 jan.)
201. Sancti Ebrulplii, ordinis sancti Benedicti,
Lexoviensis diocesis. (8 jan.)
202. Ecclesia Sagiensis sanctorum martirum Ger-
vasii et Prothasii, ordinis sancti Augustin i, catliedralis
ecclesia. (8 jan.)
203. Ecclesia sancti Martini Sagiensis, ordinis
sancti Benedicti. (9 jan.)
204. Ecclesia santi Lenardi, ordinis Fratrum Mi-]
norum Sagiensium. (9 jan.)
205. Ecclesia corporis Christi ordinis Fratrum Pre-
dicatorum. (9 janv.)
206. Ecclesia sancti Andrée de Gouferno, Cister-
ciensis ordinis, Sagiensis diocesis. (11 jan.)
207. Ecclesia sancti Joliannis de Falesia, Premon-
stratensis ordinis, Sagiensis diocesis. (1 1 jan.)
208. Ecclesia Fratrum Minorum Fallesiemsium.
(11 jan.)
XIV SIÈCLE. 473
209. Ecclesia sancti Stephani de Cadomo^ ordinis
sancti Benedicti, Baiocensis diocesis. (13jan.)
210. Ecclesia colegiata sancti Sepulcri de Cadomo,
diocesis Baiocensis. (13 jan.)
21 1 . Ecclesia colegiata sancte Trinitatis de Cadomo,
diocesis Baiocensis. (13 jan.)
212. Ecclesia ordinis Fratrum béate Dei genitricis
Marie de Monte Garmeli conventus Cadomensis.
(13 jan.)
213. Ecclesia Fratrum Predicatoru m sancti Jacobi
de Cadomo. (13 jan.)
214. Ecclesia Fratrum Minorum de Cadomo.
(13 jan.)
215. Ecclesia Fratrum sancte C[r]ucis de Cadomo.
(13 jan.)
216. Ecclesia sancti Martini deTrouarno. (13 jan.)
217. Ecclesia béate Marie de Regali Prato, ordinis
sancti Benedicti, Lexoviensis diocesis. (13 jan.)
218. Ecclesia béate Marie virginis de Bello Monte
in Algia, ordinis sancti Benedicti, Lexoviensis diocesis.
(15 jan.)
219. Ecclesia sancti Ymerii, ordinis sancti Bene-
dicti, Lexoviensis diocesis. (1 5 jan.)
220. Ecclesia béate Marie de Cormeliis, ordinis
sancti Benedicti, Lexoviensis diocesis. (18 jan.)
221 . Ecclesia beatorum apostolorum Pétri et Pauli
de Pratellis, ordinis sancti Benedicti , Lexoviensis
diocesis. (18 jan.)
222. Ecclesia sancti Leodegarii de Pratellis, ordi-
nis [sancti] Benedicti, Lexoviensis diocesis. (17 jan.)
474
ROULEAUX DES MORTS.
LXXIX
Fragments éCun rouleau de la Trinité de Caen.
Quinzième siècle.
Le 5 août 1862, j'ai vu chez M. Mancel, ancien libraire à Caen,
un assez long morceau d'un rouleau funéraire du commencement
du quinzième siècle. Il a été expédié par l'abbaye de la Trinité de
Caen. Le fragment qui subsiste renferme l'encyclique, la liste des
maisons qui étaient en communion de prières avec l'abbaye de la
Trinité, et un certain nombre de titres qui sont en général datés
et conçus suivant la formule habituelle des rouleaux de cette
époque.
LXXX
Rouleau de Robert de Teissier, abbé de Saint'EvrouU
44U.
Le rouleau de Robert le Teissier, abbé de Saint-Evroul
mort en 1407, est ainsi mentionné dans le catalogue des Mss,
de Saint-Evroul :
« N. 140. Brève seu littera encyclica Michaelis, abbatis Uti-
censis, et conventus, de obitu domini Roberti Textoris, nuper
abbatis, et aliorum fratrum et familiarium, de anno 1 44 4, ad omnes
abbates, monasteria et ecclesias quibuscum societas et fraternitas
tune servabatur, quarum catalogus hic adtexitur*. »
L'encyclique copiée au commencement de ce rouleau, et qui
portait la date du 4 décembre 1414, a été publiée par D. Mar-
tène^.
1. Ms. latin, 13073, f» 61.
2. Tluis.^ I, 1745.
4
XV« SIÈCLE. 478
LXXXI
Rôle des morts de Marmoutier.
U38-U41.
Le 12 mars 1432 (n. s.), Pierre, abbé de Marmoutier, enroya
au chapitre de Saint-Martin de Tours les noms des moines de son
abbaye qui étaient morts depuis quatre ans. Le parchemin sur
lequel sont écrits ces noms se conserve à la Bibliothèque impériale,
Ms. latin 1287S, f° 582. Au bas, on lit la signature : B. Arma-
ri us, et au dos la note : Pro sancto Martino. On en peut conclure
que le bibliothécaire de Mai-moutier avait préparé un exemplaire
de la liste pour chacun des établissements avec lesquels l'abbaye
était en communauté de prières.
Venerabilibus dominis et fratribus in Christo caris-
simis decano et thesaurario totique capitulo ecclesie
beatissimi Martini Turonensis, fratres capituli Majoris
Monasterii Turonensis, ad Romanam ecclesiam nuUo
medio pertinents, et frater P[etrus] permissione di-
vina humilis minister eorumdem, salutem et indis-
solubilem in Domino caritatem. Nomina fratrum
nostrorum, in fra quatuor annorum proxime lapsorum
defunctorum spacium, presentibus inscripta, fraterne
vestre caritati transmittimus, die certo uniuscujusque
obitus, prout potuimus, annotato, eidem vestre dévote
fraternitati suppliciter et attente deprecantes quatinus
eisdem, juxta amicabilem et sanctissimam considera-
tionem inter vos et nos dudum a patribus et prede-
cessoribus nostris salubriter institutam, tam débita
quam devota orationum ceterorumque misericordie
476
ROULEAUX DES MORTS.
operum suffragia liberaliter impendere dignemî™
Datum in monasterio nostro predicto, sub sigillo nos-
tro ad hoc deputato, die duodecima mensis marcii,
anno Domini mccccxli.
Anno Domini mccccxxxviii obierunt :
xikal. septembris, frater Johannes Pascharii.
viikal. septembris, frater Bernardus Ratier.
iiiydus decembris, frater Radulphus du Bailleul.
imonas januarii, frater Johannes de Leraudiere.
xikal. marcii, frater Gaucherius de Boubeys.
Anno Domini mccccxxxix obierunt :
Nonis apriUs, frater Thomas Pelé.
viikal. junii, frater Laurentius Perraudi.
viiydiis junii, frater Stephanus Pasteau.
viiiydus augusti, frater Stephanus Baudouin.
vmydus octobris, frater Guillelmus Jeronimi.
iiydus novembris, frater Oliverius Ancenis.
imonas decembris, frater Fouquetus de Merula.
iiydus decembris, frater Radulphus Polo.
xviikal. februarii, frater Eustachius Marchade*.
vmydus februarii, frater Johannes Saillet.
Anno Domini mccccxl obierunt :
iiikal. junii, frater Perceval de Launay.
viikal. augusti, frater Hugo de Gouy.
xmkal. augusti, frater Stephanus Blancheti.
iiydus octobris, frater Johannes de Romilleyo.
iiiydus decembris, frater Johannes du Poyle.
vkal. decembris, frater Arnulphus Maleti.
n
1. Il est possible qu'il soit ici question d'Eustache Mercadé, l'auteur
du mystère de la Passion et de la vengeance de Jésus-Christ, sur lequel
j'ai donné quelques détails dans mes Recherches sur F ancienne bibliothètjue
de Corbicy p. 34.
^
XV SIÈCLE. 477
Jnno Domini mccccxli obier unt :
vkal. iiovembris, frater Johannes Cornu.
Omnes isti obierunt religiosi iiostri expresse pro-
fessi.
Secuntur nomina aliorum fratrum nostrorum de-
furictorum non professorum, videlicet fralres Stepha-
nus de Launay, Petrus Grésille, Georgius Heriz,
Johannes Bigot, et Robertus Busson, quorum anime
et omnium fidelium defunctorum per Dei misericor-
diam sine fme requiescant in pace. Amen.
De precepto dominorum : b. armarius.
LXXXII
Extraits dun rouleau de Saint-Benigne de Dijon^,
Ce rouleau, qui faisait partie du cabinet du président Bouhier,
est aujourd'hui conservé à la bibliothèque de Troyes, Ms. n. 2256^.
Il a 8 m. 10 de long et 0 m. 22S de large. Il se rapporte aux
prières que Hugues de Moncons, abbé de Saint-Benigne, sollicitait
pour ses deux prédécesseurs, Etienne de la Feuillée, mort en
août 1434, et Pierre Brenot, mort le 7 décembre 1438, et pour
différents membres ou associés du monastère.
1 . Les détails que je donne sur ce rouleau sont empruntés à une
lettre de M. Guignard, du 5 décembre 1849, que m'a communiquée
mon confrère M. Bordier, et à deux notices de M. d'Arbois de Jubain-
ville, publiées l'une dans la Bibliothèque de l'École des chartes, k^ série,
III, 153; l'autre dans le Portefeuille archéol. de la Champagne, chap. m,
p. 48 et s.
2. Voy. Catalogue général des Mss.des bibliothèques des départements,
II, 915.
ROULEAUX DES MORTS.
Plnsieurs des quinze feuilles de parchemin dont est forme
rouleau ont fait partie d'un rouleau de l'année 1420, dont les
titres ont été grossièrement grattés.
En tête, on a collé un tableau des droits que devait percevoi
le porte-rouleau :
« Saichent tuit, que, selon les saintes, dévotes ei
chanteuses constitutions et ordenances ja pieca faites
entre les prédécesseurs de nous, les religieux abbé
couvent du monastère de Saint-Bénigne de Dijon, de^
l'ordre de Saint-Benoît, du diocèse de Langres, et les
autres seigneurs abbés et couvens des monastères,
doyens et chapitres des églises cathédrales et autres
recteurs des autres églises, toutes et quantes fois que
nous faisons pourter nostre brief par lesdis monastères
et églises pour prier Dieu pour nos trespassés^ le bre-
vetier, pourteur d'icelluy brief, doit avoir et percevoir
et luy sont deues es dis monastères et églises les chou-
ses qui s'ensuignent : Primo ou monastère de Clugny,
V s. t. Item ou monastère de Sainte-Trinité de Fes-
camp, X s. t. Item en l'église Saint-Estienne de Dijon,
ui s. t. Item en l'église de la Chapelle es Riches [à Dijon],
II s. t. Item en l'église de Saint-Michel ou Péril de mer,
V s. t. Item ou prieuré de Saint-Vigoul près de Baieux,
XX s. t. Item es monastères et églises de nos sociétés,
VI s. t. Ensemble i a prébende mouran. Item chascun
prieur souget, membre dépendant de nostre monas-
tère de Saint-Benigne, doit à nostre dit brevetier v s. t.
C'est à savoir que, quant nostre dit brevetier porte
ung de nos abbés mort, il doit avoir et percevoir es
dis monastères et églises le double des choses desus
dites : HuGUE de Mou son. »
Au haut du rouleau proprement dit se trouve une peinture
XV« SIÈCLE. 479
haute de 56 centimètres. La partie supérieure représente le mar-
tyre de saint Bénigne. Au-dessous on voit les deux abbés défunts
vêtus de leurs robes noires, couchés, les mains jointes, la tète sur
un oreiller. Chacun a sa mitre à côté de lui. Dans l'intervalle qui
sépare les deux personnages, l'artiste a figuré une crosse dorée et
émaillée * .
Vient ensuite la circulaire de l'abbé Hugues de Moncons. Elle
traite de l'utilité de la prière, sans renfermer aucune allusion aux
personnages décédés.
Suit la liste des soixante-dix églises avec lesquelles l'abbaye de
Saint-Bénigne était associée.
Ecclesia sancte Trinitatis Fiscanensis.
Ecclesia sancti Audoeni Rotliomagensis.
Ecclesia sancti Pétri Monasterii Dervensis.
Ecclesia sancti Stephani Divionensis.
Ecclesia sancti Michaelis in Periculo maris.
Ecclesia sancti Urbani.
Ecclesia sancti Sequani.
Ecclesia sancti Michaelis Tornodorensis.
Ecclesia sancti Pétri Flavigniaci.
Ecclesia Melundunensis.
Ecclesia béate Marie de Tard, ordinis CislerciensîsT
Ecclesia Clugniacensis.
Ecclesia sancti Pétri Cabilonensis.
Ecclesia sancti Pétri de Besua,
Ecclesia sancti Roberti Molismensis.
Ecclesia sancti Roberti de Casa Dei.
Ecclesia sancti Columbani Luxoviensis.
Ecclesia sancti Pétri Pultuariensis.
Ecclesia sancti Remigii Remensis.
Ecclesia cenobii Balmensis.
1 . Cette scène est reproduite dans le Portefeuille archéol. , peintures di-
verses, pi. 8.
480 ROULEAUX DES MORTS.
Ecclesia sancti Eugendi Jurensis.
Ecclesia sancti Pétri Monasterii Arremarensis.
Ecclesia , sancti Vitoni Virdunensis.
Ecclesia sancti Arnulphi Metensis.
Ecclesia Fructuariensis.
Ecclesia Mauricii Sicberguensis.
Ecclesia sancti Martini Eduensis.
Ecclesia sancti Apri TuUensis.
Ecclesia Reomensis.
Ecclesia sancti Micbaelis Verdunensis.
Ecclesia sancti Dyonisii in Francia.
Ecclesia sancti Gorgonii Gorziensis.
Ecclesia sancti Mauri in Francia.
Ecclesia sancti Pétri ad Montes Cathalaunenses.
Ecclesia béate Marie de Belna .
Ecclesia sancti Rigaudi.
Ecclesia sancti Launomari Blesensis.
Ecclesia Verziliacensis.
Ecclesia Matre monasterii.
Ecclesia sancti Philiberti Trenorchiensis.
Ecclesia sancti Mauricii de Cbamblois.
Ecclesia sancti Martini Pontis Ysere.
Ecclesia sancti Germani Autisiodorensis.
Ecclesia de Caritate.
Ecclesia sancti Quintini Belvacensis.
Ecclesia Matisconensis canonicorum.
Ecclesia sancti Nazarii Eduensis.
Ecclesia rnonacborum Senonensium.
Ecclesia sancti Pétri Carnotensis.
Ecclesia sancti Pétri Lobiensis.
Ecclesia sancti Theofredi.
Ecclesia sancte Marie [et sancti) Pétri supra Divam.
XV« SIECLE. 481
Ecclesia Monasterii Celle prope Trecas.
Ecclesia sancti Germani Parisiensis.
Ecclesia sancti Martini de Troarno , Baiocensis dio-
cesis.
Ecclesia sancte Marie [Montis] Burgi, Constantiensis
diocesis, ordinis sancti Benedicti.
Ecclesia sancte Katherine de Monte Rotliomagensi.
Ecclesia sancte Marie de Balmis, Bisuntinenys dio-
cesis.
Ecclesia béate Marie Cisterciensis.
Ecclesia monasterii de Firmilate , Cisterciensis or-
dinis.
Ecclesia sancti Nicliolay prope àndegavis.
Ecclesia sanctorum Geminorum prope Lingones.
Ecclesia sancti Raneberti Jurensis.
Ecclesia capelle domini ducis Burgundie in Divione.
Ecclesia sancti INicolay de Praeria.
Ecclesia beati Dyonisii de Vergeyo , Eduensis dyo-
cesis.
Cartusiensis sancte Trinitatis de Campo Molli prope
Divionem.
Ecclesia sancte Trinitatis de Vindocino.
Ecclesia catbedralis Appamiensis sancti Antonini.
Ecclesia Calmosiacensis , ordinis sancti Augustini,
diocesis TuUensis.
Celte liste est suivie de l'indication des décès à l'occasion des-
quels le rouleau était mis en circulation.
« Obierunt in monasterio gloriosi martiris Christi,
Burgundorum apostoli, beatissimi Benigni de Divione,
ordinis sancti Benedicti, Lingonensis diocesis, reve-
rendi in Cliristo patres : videlicet, domnus Steplianus
31
482 ROULEAUX DES MORTS.
et domnus Petrus, successive abbates dicti monasterii
sancti Benigni ; et tam in dicto monasterio, quara in
prioratibiis et membris ab ipso dependentibus obie-
runt etiam triginta quinque monachi presbiteri pro-
fessi, due moniales et très conversi, et amplius. Si pla-
cet, orate pro ipsis, et nos oramus et orabimus pro
vestris. Et de post festivitatem l^eati Jobannis Baptiste
ultimate lapsam, tam in capite quam in membris, vi-
ginti quinque religiosi. Anno currente m"* cccc" xxx°
ix*. »
Enfin viennent les titres, au nombre de cent quinze. Je repro-
duirai textuellement les observations dont ils ont été l'objet dans
le travail de M. d'Arbois de Jubainville.
« Tous les titres contiennent simplement la constatation de la
visite du porte-rouleau, l'indication des membres décédés de la
communauté et l'invitation de prier pour eux.
« Toiis les titres sont datés. La date renferme non-seulement la
mention de l'année, mais aussi celle du jour et souvent même de
l'heure. Cette heure est en général désignée d'après les habitudes
liturgiques : Hora prime, hora terciarum, hora vesperorum, hora
completorii, hora magne misse. Mais quelquefois on y trouve des
traces d'une autre manière de mesurer le temps. Le titre du
prieuré de Saint-Lieu de Dijon est daté d'une heure après-midi :
hora prima post meridiem. lien est de même de celui de Saint-
.Tacquesd'Arnay-le-Duc. Celui des Carmes du Puy est daté de deux
heures après-midi : hora secunda post meridiem. Enfin les frères
mineurs de Sainte-Vertu (Sih'iniacum) constatent que le porte-
rouleau est arrivé quatre heures après leur dîner.
« On sait qu'au moyen âge l'usage de commencer l'année à
Pâques fut très-répandu, surtout en France, où cette tradition ne
se perdit que dans la seconde moitié du seizième siècle. Souvent
dans les documents du quatorzième et du quinzième siècle on voit
cette habitude qualifiée de française, mos ecclesie gallicane. Ce-
pendant en France même elle n'était pas toujours suivie. Par
exemple, sur trente- neuf de nos titres qui se placent entre le
i*"" janvier et le jour de PAques de l'année \kki (n. st.), quatorze
XV SIECLE. 483
sont datés de 1441 (/?. st.) et vingt-cinq seulement, c'est-à-dire
environ cinq huitièmes, de 1440 (fr-. .v^.).
« Le porte-rouleau commença son voyage le 4 juin 1439. Il par-
courut douze diocèses, ceux de Langres, d'Autun, de Chalon-
sur-Saône, de Mâcon, de Besançon, de Lausanne, de Genève, de
Clermont, de Saint-Flour, du Puy, de Lyon et de Grenoble, où il
se trouvait le 12 août 1441. C'est la date la plus récente que
notre rouleau tîontienne. L'itinéraire du porteur fut très-peu
méthodique. Il passa et repassa souvent dans les mêmes lieux.
Pour ne citer que deux exemples, il se rendit deux fois à la cha-
pelle ducale de Dijon, et l'abbaye de Molèse a deux titres à cinq
mois d'intervalle, le 8 juin et le 8 novembre 1439. Cet itinéraire
n'embrassait qu'une petite partie du territoire où se trouvaient les
monastères ou chapitres associés avec l'abbaye de Saint-Bénigne.
L'abbaye de Saint-Bénigne avait des associés (societates) dans
vingt-neuf diocèses : Angers, Autun, Auxerre, Avranches, Bayeux,
Beauvais, Besançon, Cambray, Châlons-sur-Marne, Chalon-sur-
Saône, Chartres, Clermont, Cologne, Coutances, Langres, Lyon,
Maçon, Metz, Pamiers, le Puy, Reims, Rouen, Séez, Sens, Toul,
Tours, Troyes, Verdun. Le porteur de notre rouleau ne par-
courut en deux ans que huit de ces diocèses. L'abbaye de Saint-
Bénigne avait donc sans doute quelques autres rouleaux en circu-
lation.
« Les noms des personnes recommandées nous fournissent peu
de renseignements bons à noter. Relevons cependant les noms de
deux abbesses de Molèse (diocèse de Châlon) qui manquent à la
liste du Gain a Christiana : 1" Jaquètè de Grouson qui se place
entre Guillemette de Courbouson et Régnaude de Courbouson ;
2" Catherine de Saigy, qui paraît avoir succédé à cette dernière,
et qui était morte le 8 novembre 1439.
t Quelques-uns de nos titres, quoique rédigés en latin, parais-
sent l'œuvre des religieuses des monastères où ils ont été écrits ;
et il en est un, entre autres, celui de l'abbaye des Chases, diocèse
de Saint-Flour, qui est incontestablement de la main de l'abbesse,
et ne peut certainement pas donner une mauvaise idée des con-
naissances grammaticales de cette femme, »
Anno Domino millesimo cccc° quadragesimo et
primo primo isic)^ et die Martis post Letare, presens
484 , ROULEAUX DES MORTS.
rotulus fuit presentatus in monasterio sancti Benedicli
de Casis, ordinis (sic), sancli Flori diocesis, quo cum
honore et reverentia recepto, hora completorii, feci-
miis ut moris est in dicto nostro ordine fieri. In quo-
rum testimoniuni, ego Maria de Albeyra présentera
scripturam scripsi, et signo meo manuali signavi. Mi-
graverun tautem ex dicto ordine domina Agnes de Rupe
et domina Ysabel de la Cour. Quare supplicamus, pro
diclis dominabus defunctis et pro aliis olim defunclis
oretis, et nos similiter pro veslris orabimus.
Maria, de Alberra, abbatissa de Casis.
« Mais le titie le plus curieux peut-être est celui des frères
prêcheurs de Dijon, qui se qualifient de massorii. Ce mot dérive
de riiébrcu massar, tradidit^ d'où massorah, traditio, science tra-
ditionnelle hébraïque : massorius veut dire hébraïsant. Et pour
justifier sa prétention personnelle et la prétention de ses confrères
à cette qualité, le rédacteur du texte a signé son nom en caractè-
res hébraïques. »
4nno Domini millesimo quadringentesimo xxxix",
in festo beali Luce, evangeliste, hora vesperorum, fuit
presentatus rotulus iste in conventu Fratrum Predica-
toruui ville Divionensis, in quo citra annum ante pes-
tera, que "viguit ibidem, defuncti sunt fratres OdoBoi-
leti et Petrus Burserius, conventuales. Tempore etiara
predicte peslis obierunttresjuvenes novicii. Horuraet
oranium fidelium defimctorum anirae per Dei miseri-
cordiam requiescant in pace. Amen ! Orate, precamur,
pro nostris : nos quoque pro vestris orabimus, mas-
sorii. Antounious*.
1. Cette signature est en caractères hébraïques et avec points voyelles.
XV SIECLE. 485
LXXXIII.
Rouleau d'Elisabeth Sconinck, abbesse de For st.
U58.
Lord Ashburnham possède dans sa riche bibliothèque (Appen-
dix, n. CXCVII) un rouleau mortuaire dont j'emprunte la des-
cription au catalogue * publié par ce bibliophile éclairé :
« Rouleau mortuaire de l' abbesse et du couvent de l'abbaye bé-
nédictine de Forest, près Brusselles, daté du 16 août 1458. Long
d'environ 42 pieds et demi, et large de 7 pouces et demi.
« En tète du rouleau est une miniature, représentant une ab-
besse couchée ; au-dessus, la Vierge avec l'Enfant Jésus ; au-des-
sous, une grande initiale enluminée. Le document commence :
« Universis sancte matris ecclesie filiis ad quos présentes littere
pervenire contigerint, Margarita, Dei permissione abbatissa et
conventus monasterii Forestensis, ordinis sancti Benedicti, Cama-
racensis dyoceseos, salutem. » On demande des prières à tous ceux
à qui le rouleau sera présenté par le porteur «. Johannes Leonis, »
pour les âmes de feu l' abbesse Elisabeth et de sept sœurs du cou-
vent également décédées. « Datum anno Domini MCCCGLVIII,
die XVI mensis augusti. »
a Suivent près de quatre cents certificats de supérieurs et de di-
vers officiers des abbayes, monastères, églises et maisons reli-
gieuses où le rouleau fut présenté. Le premier est du 6 septembre
1458 et le dernier du 8 juillet 1459. »
1 . Catalogue of the manuscrîpts at Ashburnham place^ Appendix. Lon-
don, printed by Charles Francis Hodgson. In quarto.
4»6
ROULEAUX DES IMORTS.
LXXXIV
Fragment (Tua rouleau de Vabhaye de Jumiéges.
U62.
Le 15 avril 1462, les religieux de Jumiéges rédigèrent une cir-
culaire dans laquelle ils demandaient des prières pour deux de
leurs abbés, Simon et Nicolas, pour soixante-quatre moines et pour
plusieurs personnes associées à leur monastère. Les archives de 1
Seine-Inférieure possèdent un fragment de rouleau sur lequel
sont copiées la lettre du 45 avril 1462, la liste des églises qui
étaient en communauté de prières avec Jumiéges, et seize titres
dont l'écriture est fort effacée.
Universis catholice matris ecclesie filiis, quos ad
aspectum hujuscedule tetigerit Deus corda utcorapa-
ciantur desolatis, frater Johannes, permissione divina
humilis abbas monasterii sancte Marie sanctiqiie Pétri
Gemeticensis, ordinis sancti Benedicti, Rotbomagensis
dyocesis, totusque ejusdem loci conventus, salutem in
eoqui est vita credenciiim et resurrectio mortuorum.
Scitis, karissimi, quod nos omnes fratres sumus,quos
unica mater ecclesia Jbesu Christo , sponso suo, per
sacramentum baptismatis lavacrum parturivit , nos
precipue quos iterum sacre religionis professio nectit,
et specialiter nos quicumque sumus invicem singulari
speciaUque fraternitate aut societate conjuncti, qui-
bus fervencior salutis fratrum nostroruni ymo et
suorumzelusincumbif. Ideo nos, qui vobis, cumopor-
tuerit, vicem consolationis similiter offerimus, deso-
lationis iiostre suspiria numciantes fraterne pietatis
XV SIECLE. 487
compassionem humiliter imploramus. Omnes quideni,
ut ait apostolus, unius capitis menbra sumus , singuli
alter alterius menbra ; menbra autem sibi mutuo com-
patiuntur ; unde qui a fraterna compassione sue men-
tis avertit intuitum eo capite cui menbra per fidei
vinculum uniuntur indignissimum se probavit. Hec
enim vera Dei caritas fraternitatem in\icem diligere,
gaudere cum gaudentibus et flere cura flentibus, in-
firmis compati et indigentibus subvenire. Hac igitur
apostolica institucione commoniti , spem habentes
quod dignabitur caritas vestia corda in eternum con-
solari, quesumus humiliter et dévote quatinus pro
salute fratrum nostrorum, Symonis abbatis , Nicolay
abbatis, Michaelis, Gauffridi, Symonis, Roberti, Ste-
phani, Johannis, Pétri, Johannis, Johannis, Johannis,
Symonis, Johannis, Johannis, Nicholay, Symonis, Ro-
berti, Johannis, Johannis, Pétri, Ricardi, Radulphi,
ïheoderici, Johannis, Martini, Roberti, Nicholay, Pé-
tri, Roberti, Ricardi, Pétri, Pétri, Pétri, Johannis, Ro-
berti, Belengerii, Roberti, Johannis, Thome, Eustacii,
Johannis, Guillermi, Pétri, Pétri, Nicholay, Jacobi,
Guillermi , Johannis , Phyllipi , Bertini , Pétri , Ste-
phani, Guillermi, Roberti, Guillermi , Jordani, Pétri,
Johannis, Pétri, Martini, Pétri, Johannis, Johannis, Jo-
hannis, Roberti, quondam monasterii nostri predicti
monachorum, necnon Johannis , Clementis, Richardi,
Johannis et aliorum familiarium nostrorum , nuper a
carnis vinculis egressorum ergastulo , vos precipue ,
qui ex inita fraternitate aut societate spéciales estis
debitores, debitum spéciale oracionum et elemosina-
rum fidehter persolvendo, orare nobiscum dignemini,
sic nostre parvitatis insufficientiam vestris devotis ora-
488
ROULEAUX DES MORTS.
tionibus et caritatis operibus misericorditer adju-
vantes, ut ipse cui humilium et inansuetorum semper
placuit deprecacio, cui eciam proprium est misereri,
predictosdefTunctos jubeat post hujus mondi caduc
eterna beatitudine frui, ex[c]ipi angelorum choris, et
Abrahe sinibus confoveri. Preterea Micàellem Lignart,
latorem presencium , vestre caritali commendamus ,
deprecantes ut, cutn ad vos accesserit , vestre boni-
tatis senciat largitatem,a Cliristo premium,et a iiobis
vicem in casu simili recepturi. Bene et diu valeatis in
Domino Jesu Christo. Amen. Datum apud Gemeticum,
anno Domini m° cccc*' lxii", aprilis décima quinta die
post Pascba.
Hee sunt fraternitates societatesque ecclesie béate
Marie beatique Pétri Gemeticensis.
Ecclesia sancti Pbiliberti de Trinorcio.
Ecclesia sancti Ebrulpbi.
Ecclesia sancti Audoeni Rotliomagensis.
Ecclesia sancte Trinitatisde Fiscampno.
Ecclesia sancti Vuandregisili.
Ecclesia sancti Pétri Corbiensis.
Ecclesia sancte Marie Becci Helluini.
Ecclesia de Pralellis.
Ecclesia sancti Pétri super Dyvam.
Ecclesia sancti Michaelis in Monte.
Ecclesia sancti Stephani de Cadomo.
Ecclesia de Troàrno.
Ordo totus Cisterciensîs.
Ecclesia sancti Vigoris de Ceraseyo.
Ecclesia sancti Victoris Parisiensis.
Ecclesia sancti Vedasti Attrebatensis.
Ecclesia béate Marie de Bernaio.
XV SIECLE. 489
Ecclesia sancti Dionisii in Francia.
Ecclesia sancti Germani de Pratis.
Ecclesia sancte Katherine juxta Rothomagum.
Ecclesia béate Marie Montisburgis.
Ecclesia sancti Severii.
Ecclesia sancti Salvatoris in Constantino.
Ecclesia sancti Stepliani de Fonteneio.
Ecclesia sancti Cariulumplii.
Ecclesia sancti Quintini Belvacencis.
Ecclesia sancti Crispini et sancti Crispiniani ma-
joris Suessionensis.
Ecclesia sancti Leodegarii.
Ecclesia sancti Pétri Melledunensis, Senonensis dio-
cesis.
Secuntur nomina deffunctorum fratrum : xviij" ka-
lendas octobris, obiit dominus Symonabbas. xv" ka-
lendas julii, obiit dominus Nicolaus abbas. Obierunt
Michael, etc. *; et Joliannes, Clemens, Ricliardus, Jo-
hann es, et alii familiarii nostri, et Eustacius prior.
Fratribus electis, humilis grex Gimegiensis
Cenobii, semper mansure gaudia vite.
Quod petitis functis pro vestris solvere prompte,
Poscimus haud pigeât pariter hoc reddere nostris.
1 . Suivent les noms de moines insérés plus haut dans l'encyclique.
490
ROULEAUX DES MORTS.
LXXXV
Mention d'un rouleau de la cathédrale dUzès et d'un rouleau
de rabbaye de Chaise-Dieu.
U92-U98.
Les registres capitulaires de la cathédrale de Rouen mention-
nent la réception d'un rouleau de la cathédrale d'Uzès, à la date
du 12 septembre 4 49:2, et d'un rouleau de l'abbaye de Chaise- ,i
Dieu, le 7 mars 4498*.
I
LXXXVI
Formule des brefs mortuaires de Saint-Fictor de Paris ^ et liste,
églises auxquelles ce.) brefs devaient être présentés.
Quinzième siècle.
Le manuscrit 842 de Saint- Victor^ contient la formule des brels
que l'abbé de Saint-'Victor écrivait au quinzième siècle pour an-
noncer la mort des religieux de sa maison. La formule est suivie
d'une liste des églises auxquelles le bref devait être présenté.
Copia brevis scribeiidi pro fra tribus nostris de-
functis.
Universis présentes litteras inspecturis, frater N. hu-
milis abbas monasterii sancti Victoris juxta Parisius,
ordinis sancti Augustini, salutem et sinceram in Domino
1 . Je dois ces indications à l'amitié de M. Charles de Beaurepaire.
2. F. 48 et 214 v».
XV SIECLE.
491
charitatem. Universitatem vestrani caritative requiri-
mus et rogamus ut brevia que pro defuncto fratre N . ,
1111° idus maii, canonico nostro N. et professe , viam
universe carnis ingresso, per N. servitorem nostrum,
latorem presentium , ad vos transmittimus, bénigne
recipere velitis, predicto fratri nostro orationum ves-
trarum suffragia presentiumque latori vestre caritatis
benivolentiam impendentes, sicut nos pro vobis et
vestris, ad que nos plenarie offerimus, velletis esse
facturos. In cujus rei testimonium, sigillum nostrum
presentibus duximus apponendum. Datum anno Do-
mini m" cccc n,, die N. mensis N.
Ce sont les lieux où doivent estre portez les brevetz
des frères de Sainct Victor.
A saincte Geneviefve.
Aux cordeliers de sainct
Marcel.
A Nostre Dame des Champs.
A Chartreuse.
A sainct Jacques.
Aux Maturins.
Aux Cordeliers.
A sainct Germain des Piex.
Aux Augustins.
Aux Carmes.
A sainct Bernard.
A saincte Croix en la Breton-
nerie.
Aux frères des Billettes.
Aux Blancs Manteaulx.
A saincte Katherine du Val
des Escoliers.
Aux béguines.
A sainct Anthoine.
A sainct Magloire.
A sainct Martin des Champs.
Aux Filles Dieu.
A Montmarte.
A sainct Denis.
A Argenteuil.
A Duel.
A Villersle Bel.
Aux Bois sainct Père.
A Maubuisson.
A Pontaise.
Aux Cordeliers.
A sainct Martin.
A Beaumont.
A Herivaulx.
A Senlis.
492
ROULEAUX DES MORTS.
A sainct Remy.
Aux Cordeliers.
Aux Rouges Chaperons.
A sainct Vincent.
A la Victoire.
A Bray.
A Montepilloir.
A Chaaliz,
A Chambre fontaine.
A Meaulx.
A Nostre Dame.
A sainct Pharori.
Aux Augustins.
A Gournay.
A Chielle.
A Vaniout.
A Livry.
A sainct Mor.
A Yverniau.
A Jarsy.
A Hierre.
A la Saussoye. ^
A Athis.
A Corbeil.
Au Jars.
A sainct Père de Melun.
Au Lis.
A Faron ville.
A Fleury.
A Fontaine bliaut.
A Barbeau.
A sainct Donnin.
AMontbeon.
A saincte Colombe près Sens
A Sens.
A sainct Anthoiue.
A sainct Père le Vif.
A sainct Jehan.
A Nostre Dame du Cherne
A sainct Remy.
A sainct Pol.
A Ferrières.
A sainct Severin.
A Neronville.
A Serquenciau.
A Nemours.
A Amponville.
A Puiseaulx.
A Flotain.
A la Court Dieu.
A sainct Yverte.
XVl" SIÈCLE. 493
LXXXVII
Mention de trois rouleaux de Saint-Bertin, de Saint-Savon
et de Saint-Gilles.
4 507-1510.
Des notes ajoutées à l'obituaire de l'abbaye du Tréport nous
apprennent que les religieux de celte maison reçurent un rouleau
de Saint-Bertin le 49 juillet 1307 ; un de Saint-Bavon de Gand, le
8 septembre de la même année, et un de Saint-Gilles en Provence,
le 18 avril 1510».
1 . Cartul. du Tréport (ms. 926 de la Bibliothèque Sainte-Geneviève),
p. 290. Cette indication m'a été donnée par mon confrère M. Duplès-Agier.
FIN,
TABLE.
Â. Sîlvinotensis [magister). Vers de
lui, 367.
Abbatisherlensis yhhhotûmry .
Ahbatisvilla^ Abbeville.
Abhendonia, Abingdon.
Abbeville (Prieuré de Saint-Pierre
d'), dioc. d'Amiens, 413. Beatus
Petrus in Abbatis villa.
Abbon, abbé de Fleuri, 16. Ency-
clique sur sa mort, 35.
Abbotsbury (Abbaye d'), comté de
Dorset, 279. Sa'nctus Petrus Ab-
batisberiensis,
Abingdou (Abbaye d'), comté de
Berk, 316. Sancta Maria Abben-
dortise.
Abrincensis, Avranches.
Absie (Abbaye de 1'), dioc. de Poi-
tiers, 392. Sancta Maria Absiœ.
Ablissiodurensis, Auxerre.
Aceyum, voy. Saint-Gilles.
Achra, Castïeacre.
Acy, voy. Saint-Nicolas d'Acy.
Adalbéron, évéque de Laon, 305.
Adalbéron, évéque de Metz, 137.
Adam, abbé d'une église incon-
nue : son rouleau, \kÇ).
Adam, moine de Corbie : son rou-
leau, 443.
Adélaïde, femme de Louis le
Gros, 364.
Adèle, femme d'Ebles, comte de
Poitou, 232. Ala.
Adèle, fille de Guillaume le Con-
quérant, 181, 28b.Adilides,
Adelelme, moine de Saint-Germer |
Adel
deFlay, 167.
de Beau-
, femme
mont, 289.
Adelize, femme de Guillaume fils
d'Osberne, 215.
Àdeon {liions) , Saint-André lès
Avignon.
Adilidcs, voy. Adèle.
Adulfus, voy. Ethelwulf.
jEdelstanus, voy. Atbelstan.
Mdgarus, voy. Edgar.
Aedis, voy. Haïde.
iEdnoth, évéque de Dorcliester.
201. F.adnodus.
MdwarduSy voy. Edouard.
vE/a, Eye.
JElfridus^ "voy. Elfrid.
Mthelmarusy voy. Ailmer.
/Eihericus^ ^oy. Etberio.
Agaune, voy. Saint-Maurice.
Agelwardus^ 'v^oy. Egelvvard.
Agnès, comtesse d'Anjou, 387, 415.
Aicelin, moine de Saint-Maur des
Fossés, 362.
Aidis, voy. Haïde.
Ailmer, comte de Cornouaille, 316 .
Mthelmarus ,
Ailwine, comte de l'Est-Anglie,
201.
Aimeri,cbanoine de Chartres. Vers
de lui, 362.
Ainay (Abbaye d'), à Lyon. 156,
354 note, 396. Sanctus Martbms
Athanacensis,
TABLE.
km
Aires, voy. Saint-Martin.
Ais-dam-Gilon (les), voy. Saint-
Ythier.
Aix, voy. Saint-Aubert.
Aix-la-Chapelle (Église d') , 102.
Àqiise, sancta Maria Aquensîs.
Aix en Provence (Église d'), 378.
Aquensis ecclesia. Henri, arche-
vêque.
A la, voy. Adèle.
Alain, comte, 199.
Alain, comte de Bretagne, 221.
Alaud, abbé, 165. Alaldus.
Alba Corona, Blanche-Couronne.
Albano (Henri et Mathieu, évê-
ques d').
Albensis, Bar-sur-Aube.
Alberada, Albereda, voy. Aubrée.
Albéric de Vère, comte d'Oxford,
400.
Alberipa, Auberive.
Albrac, Aubrac.
Alchiensis, Auchy.
Aldeburgensis, voy. Saint-Pierre.
Alepeardus, voy. Aylfward.
Aleth(Abbayed'), \Z2. Sancta Ma-
ria Electis.
Alfwardus, voy. Aylfward.
Allavilla, Lanville.
Allemagne, voy. Germanie.
Almaniscœ, Almenèches.
Aime {Sancta Maria de), 311.
Almenèches (Abbaye d'), dioc. de
Séez, 268, 325. Sancta Maria
Almenescarum , Almaniscarum.
Alnetum, Auiiay.
Alrcnensis {Beat a Maria), 159.
Alta Brueria^ Haute Bruyère.
Altaria^ dépendance de Chezal-
Benoit, 169.
Alta Silva, Hauteseille.
Altifagensis, Aufay.
Altissiodorensis , Auxerre.
Altum Villare^ Hautviller.
Altvillare, Hautviller.
Ambertensis, A.ml)ierle.
Ambesbiensis, Amesbury.
Ambiani, Amiens.
Ambierle (Saint-Martin d'), dioc.
de Lyon, 106. Sanctus Martinus
Ambertensis.
Ambresberïensis, Amesbury.
Ameline, abbesse, 285.
Amesbury (Abbaye d') , comté de
Wilt, 188, 328. Sancta Maria
et sanctus Melorius Ambesbiensis,
Am bresberiensis .
Amiens. Cathédrale, 413. Sancta
Maria de Ambianis. — Cordeliers,
413. — Godefroi, évêque d'A-
miens. — Voy. Saint- Jean.
Amponville [Seine-et-Marne , ar.
Fontainebleau, c°° la Chapelle-
la-Reine], 492.
Anaclet, antipape, 348.
Anchin (Abbaye d'), dioc. d'Arras,
159. Lettre des moines d' Anchin
sur la mort d'Eudes, évêque de
Cambrai, 171. Sanctus Salvator
Aquiciensis , Aquicinensis , Aqui-
cinctum.
Andecavensis, Andegavensis, Angers.
Andelle (L'), Andella. Voy. Noyon-
sur-Andelle.
André, abbé de Chezal-Benoit : en-
cyclique sur sa mort, 168.
André, prieur de Fleury, 404. En-
cyclique sur la mort d'André,
doyen ou prieur de Fleury,
147.
Ane (Hugues I').
Angers. Cathédrale, 161, 225, 332.
Sanctus Mauricius Andecavensis ,
Andegavcnsis. — École, 162, note.
— Leçons de Marbode à Angers,
345. — Carmes, 426. — Voy.No-
tre-Dame-la-Découverte, le Ron-
ceray, Saint- Aubin, Saint- Jean,
Saint-Lô , Saint-Martin , Saint-
Nicolas , Saint-Serge , Sainte-
Trinité.
Angles (Abbayt; des), dioc. de Poi-
tiers, 391. Sancta Maria de An-
guUs.
Angleterre. Voyage d'André, abbé
de Chezal-Benoit en Angleterre,
170. Anglica terra.
Angoulème (Cathédrale d'), 245 ,
388. Sanctus Petrus Engolismcn-
sis. — Gérard , Pierre, évêques.
— Voy. Saint-Ausony , Saint-
Cybar,
Anguli, Angles.
Aniane (Abbaye d') , dioc. de Ma-
496
TABLE.
guelone, 122, 366, 381. Sanctus
Salvator Anianensis.
Aniciensis, le Puy
Anjou (Comtes et comtesses d').
Agnès, Foulques, Geoffroi.
Ansel, fondateur de l'abbaye de
Morigny, 321.
Anselme (Saint), 127, 208.
Anstaise, archevêque de Sens, 11.
Antibes (Église d'J, 377. AntipoU-
tana ecclesia.
Antiqua Corbeya, Corbie.
Appam'iens'ts, Pamiers.
Apt (Pierre, évêque d'). Aptensîs.
Aqua. Eau.
Aquee, Aquensis, Aix.
Aquicinctum, A quïcinensis , Anchin,
Aqulense palatium, voy. Saint-Jean
de Sorgues.
Arbode , abbé de Saint-Remi de
Reims. Encyclique sur sa mort,
36.
Arbrissel (Robert d'), de Arhrexel.
Ardenne (Abbaye d'), dioc. de
Bayeux , 446. Beata Maria de
Ardena.
Arduinus, voy. Hardouin.
Arelatensis, Arles.
Aremarense Monasterlum ^ Montier-
amey.
Argenteuil (Abbaye , puis prieuré
d'), dioc. de Paris, 262, 299,
462, 492. Sancta Mann Argen-
toilensis, de Argcntolïo.
Arles (Cathédrale d'), 129. Ecclesia
Arelatensis. — Voy. Bertrand de
Baux, Concorde.
Arles (Abbaye d'), dioc. d'Elne, 54.
Sancta Maria Arulensls.
Arnacum^ voy. Saint-Pardoux.
Arnay-le-Duc (Saint-Jacques d'),
dioc. d'Autiin, 482.
Arnet, voy. Saint-Pardoux.
Arnoul, lils de Roger de Montgom-
mery, 325. Ernulfus.
Arnoul, évêque de Soissons, 143.
Arnulfiis.
Arnulfus, Arnoul.
Arouaise (Abbaye d'), dioc. d'Ar-
ras, 447 . Sanctus Nicholaus Aroua-
sias.
Arques (Goscelin d').
Arras. Cathédrale, 160, 447. Sana
Maria Atrebatensis, A ttrebatensu
— Carmes, 447. — Dominicaini
447. — Mathurins, 447. — Vo
Saint- Vast.
Arremarense Monasterium, Montii
amey.
Arta Cella, Celle.
Arulensls, Arles.
Arundel (Prieuré d'), comté de
Sussex, 343. Sanctus Nicholaus
A rundellensis.
Arvernensis regio, Auvergne.
Asnières (Abbaye d'), dioc. d'An-
gers , 392. Sancta Maria de Js-
nertls.
Atlianacensis, Ainay.
Athelstan, roi d'Angleterre, 190,
329. jEdelstanus, Athelstanus.
Athis-sur-Orge (Prieuré d'), dioc.
de Paris, 440, 492. Beatus Dyo-
nislus de Atlùls super Urgiain^
Athis.
Athulfus, voy. Ethelwulf.
Atrebatensis , Attrcbatensls, Arras.
Aubats, voy. Saint-Laurent.
Auberive (Abbaye d') , dioc. de
Langres, 394. Santa Maria de
Alberipa.
Aubrac (Hôpital d'), dioc. de Ro-
dez , 397. Sancta Maria ospitalis
d'Albrac.
Aubrée, femme d'Onfroi de Vieillei
289. Alberada.
Aubrée, femme de Raoul Taisson
186. Albereda,
Auchy, (Abbaye d') , dioc. de Té'
rouanne, 442. Sanctus Silvinu
Alchicnsis.
Audebert , abbé de Bourgdieu et
archevêque de Bourges. Son rou-
leau, 145.
Aqulslrensls, Cuistres.
Aufay (Prieuré d'), dioc. de Rouen,
296. Sancta Maria Altifagensls.
— Goubert d" Aufay.
Augustodunum, Autun.
Aumône (Abbaye de l'), dioc. de
Chartres, 391, 406, 470. Sancta
Maria de Elemosina.
Aunay (Abbaye d'),dioc. deBayeux,
451. Beata Maria deAlneto.
us
m
1
TABLE.
497
Aurell (Église d'), dioc. de Limo-
ges, 278, 383. Sanctus Joliannes
evangelisla Jureliensis, Aiirl'ù.
Aurillac (Abbaye d'), dioc. de Cler-
mont, 31. Aurelïaca coliors.
Autiisiodoreiisis, Auxerre.
Autrica, Auxerre.
Autun (Cathédrale d'), 480. Sanc-
tus Nazarius Eduensis. — Voy.
Saint-Martin d' Autun.
Auvergne, Arvernensis regio. — Voy.
Issoire.
Auxelioduniim^ Tssoudun.
Auxerre (Cathédrale d'), 13 , 158,
277, 393. Sanctus Stephanus Al-
tissïodorensis , Aut'is'wdorensis. —
La \ille d' Auxerre , appelée
Autrica urhs^ 13. Voy. Saint-
Amatre , Saint- Eusèlje , Saint-
Germain , Saint-Julien , Saint-
Marien.
Availon (Église d'), dioc. d' Autun,
419. Beata Maria et Beatus Laza-
rus de Avalone.
Avenay (Abbaye d'),dioc. de Reims,
257, 311, 451. Sanctus Petrus de
Avenayo , Avennacensis , Puellse
Avennates.
Avenica sedes, Clermont.
Avicie, femme de Gautier de Heu-
gleviUe, 296.
Avignon (Cathédrale d'), 380. Avi-
nioncnsis ecclesia. — Voy. Saint-
André.
Avranches (Cathédrale d'), 219.
Sanctus Andréas Abrincensis;
Avranches (Hugues d').
Ajdis, voy. Haïde.
Aylfward, évêque de Londres, 193,
201. Alepeardus, Alfwardus.
A r rie us , Henri.
B
Baciacensïs, Bassac.
Bagnols en Catalogne (Abbaye de),
61. Sanctus Stephanus Balneo-
lensis.
Bainville (prieuré de), dioc. de
Toul [Bainville aux Miroirs,
Meurthe, ar. Nancy, cant. Ha-
roué], liik.
Baiocensis, Bayeux.
Balcherii villa, Saint-Georges de
Bocherville.
Baldricus^ "voy, Baudri.
Balduinus, voy. Baudouin.
Balgenciacum, Baugency.
Balmae, Baume.
Balneolensis , Bagnols.
Bar-sur-Aube, dioc. de Langres.
Prieuré de Saint-Pierre, dépen-
dant de l'abbaye de Saint-
Claude, 310, "i^k. Sanctus Petrus
Albensis, Sanctus Petrus Barri
super Albam. — Hôtel-Dieu de
Saint-Nicolas, 394. Sanctus Ni-
cholaus Domus Dei Barri super
Albam.
Barbeau (Abbaye de), dioc. de Sens,
411, 492. Beata Maria Sancti
Portas,
Barbery (Abbaye de), dioc. de
Bayeux. 446. Beata Maria de
Barbereio .
Barcelone, Barceloni, Barcinonen-
ses, voy. Canigou.
Bardney (Abbaye de), comté de
Lincoln, 331. Sanctus Oswaldus
in Bardanai.
Barking (Abbaye de), comté d'Es-
sex, 278, 315. Sancta Maria
Bercïgnensis ; sancta Maria et
sancta Mthelburga Berkingensls.
Barres (Guillaume des).
Barrum, Bar-sur-Aube.
Barthelemi [moine de Saint-Maur
des Fossés], Vers de lui, 362-
Barzolonenses, voy. Canigou.
Bassac (Abbaye de), dioc. de Sain-
tes, 140, 279, 389. Sanctus Ste-
phanus Baciacensis , Bassacensis.
Bataille (Abbaye de la), comté de
Sussex, 204, 327. Sanctus Mar-
tinus de Bello.
Bath (Cathédrale de), comté de
Somerset, 192 , 329. Sanctus
Petrus Bathœ, Batlioniensis . —
Écoliers de Bath, 192.
Battle, voy. Bataille.
Baudouin, comte, 299.
Baudri, évêque de Dol, 144, 183.
32
498
TABLE.
Baudri, évéque de Liège, 113.
Baugency (Abbaye de), dioc. d'Or-
léans, 415, 470. Beata Maria de
Balgenciaco.
Baume (Abbayes de), dioc. de Be-
sançon, 479, 481. Cœnobium
Balmense, Sancla Maria de Balmis.
Bauquier villa, Saint-Georges de Bo-
cberville.
Baux (Bertrand de).
Bayeux. Cathédrale, 161,185, 286.
Sancla Maria Baiocensis. — Ecole.
161. — Synode, 287. — Saint-
Georges de Bayeux, 161. —
Eudes , évéque. — Voy. Saint-
Vigor.
Béatrix, comtesse d'Eu, 137.
Béatrix, femme de Goubert d'Au-
fay, 296.
Beaugency, voy, Baugency.
Beaulieu (Abbaye de), dioc. d'Ar-
ras, 399. Sanctus Johannes et
sanctus Paulus apud Bellum Lo-
ciim.
Beaulieu (Abbaye de), dioc. de Li-
moges, 31, 381. Sanctus Petrus
BelUlocensis.
Beaulieu (Abbaye de), dioc. du
Mans? kQ'i.Sancta Maria de Bel-
lo Loco.
Beaulieu [en Poitou?], 391. Sanc-
tus Johannes Belli Loci.
Beaulieu (Abbaye de), dioc. de
Tours, 128, '226, 319. Sancta
Trinitas Belli Loci.
Beaulieu (Abbaye de), dioc. de
Verdun, 311. Sanctus Salvator
Belli Loci.
Beaumont en Auge (Prieuré de),
dioc. de Lisieux, 186, 291, 473.
Sancta Maria de Bello Monte in
Algia.
Beaumont (sur Oise), 491.
Beaumont le Roger (Prieuré de),
dioc. d'Evroux, 336. — Sancta
Trinitas Beliomontissis . — Roger
de Beaumont-le-Roger.
Beaumont en Touraine (Abbaye
de), 126, 229. Sancta Maria Bel-
limontis.
Beaune (Église de), dioc. d'Autun.
480. Beata Maria de Belna.
Beaupré (abbaye de) , dioc. di
Beauvais? 406. Sancta Maria
Prato.
Beauvais, Belvacum, Belvagi. Corde
liers, 413, 460. — Dominicain»,!
460. Beata Maria conventus fra
trum Prsedicatorum Belvaci
Voy. Notre-Dame de Beauvais,^
Saint -Lucien, Saint - Michel
Saint-Paul, Saint-Quentin, Saim
Symphorien.
Bec (Abbaye du), dioc. de Rouen,
208, 424, 488. Sancta Maria
Becci Helluini.
Beesca, dépendance de Chezal Be-
noît, 169.
Bella Stella, Belle-Étoile.
Bella Vallis, Bel val.
Bella villa ^ Belleville.
Belle-Étoile (Abbaye de), dioc. de
Bayeux, 451. Beata Maria de
Bella Stella.
Bellême (Mabille de).
Belleville (Abbaye de) , dioc. de
Lyon, 396. Sancta Maria de
Bella villa.
BelUlocensis, Beaulieu.
Beliomontissis^ Beaumont.
Bellosane (Abbaye de), dioc. de
Rouen, 460. Beata Maria de Bel-
les anna.
Bellum, Bataille.
Bellus Locus, Beaulieu.
BellusMons, Beaumont.
Belna, Beaune.
Belvacum, Belvagi, Beauvais.
Belval (Prieuré de), dioc. de
[Vosges, ar. Mirecourt, canton
Charmes, commune Portieux],
434. Bella vallis.
Belverium, Belvoir.
Belvoir (Prieuré de) , comté de
Lincoln, 330. Sancta Maria de
Belverio.
Benedictus, Benoît.
Bénévent (Abbaye de), dioc. de Li-
moges, 218. Sanctus Bartholo-
meus JVovi Beneventi,
Benoît (saint), 20.
Benoît, moine de Notre-Dame
d'York. Ses vers, 196.
Bercignensis, Barking.
I
TABLE.
499
Bergues (Abbaye de), dioc. de Té-
rouanne, l'eu, 444. Sanctus Win-
nocus Jiergensis.
Berkingens'is^ Barklng.
Bermondsey (Prieuré de), comté de
Surrey, 203. Sanctus Salvator de
Bermimdesia.
Bernacum, Bernay.
Bernard, comte de Bésalu. Ency-
clique sur sa mort, 44.
Bernard, abbé de Marmoutier, En-
cyclique sur sa mort, 153.
Bernard de Tiron, 283.
Bernay (Abbaye de), dioc. de Li-
sieux, 159, 215, 291, 489. San-
cta Maria Bernaci, Bemaii, de
Bernayo.
Bertaucourt (Abbaye de), dioc.
d'Amiens, 445. Sancta Maria de
Bertaucur'ia.
Berte , comtesse de Bretagne ,
221.
Bertonierisis, Burton.
Bertran (Guillaume, Robert).
Bertrand de Baux. Son rouleau,
376. Bertrand est appelé seigneur
d'Arles, 384.
Bertrand, chevalier, 232.
Bésalu (Abbaye de), 66. Cœnobtum
sancti Pétri Bissullunensis , ubi
rcquiescunt sancti Primiis, Con-
cordius, yïrelatensîs archiepisco-
pus^ et Marinas . — Bernard, comte
de Bésalu.
Besua, Bèze.
Béthune (Cordeliers de), 447. Be-
thunienses.
Bétourné (Saint-Benoît le).
Beverley ( Abbaye de ) , comté
d'York, 161. Sanctus Johannes
Bcverlacensis.
Bèze (Al)baye de), dioc. de Lan-
gres, 121, 134, 157, 479. Bcsuœ
Fons, Sanctus Pet rus Besuensis.
Béziers (Cathédrale de), 131. Bi-
terriensis ecclesia.
Bigot? voy. Pigot.
Billettes (les), voy. Paris.
Bissullunensis, Bésalu.
liiterriens'ts, Béziersf
Biturix urbs, Boui'ges.
Blanche-Couronne (Abbaye de),
dioc. de Nantes, 391 . Sancta Ma-
ria de Alba Corona.
Blancs Manteaux (les), voy. Paris.
Blandin , voy. Saint-Pierre de
Gand.
Blanzac (Abbaye de), dioc. d'An-
goulême, 388. Sanctus Arthemius
de Blanziaco.
Blesis, Blois.
Blida, Blythe
Blois, Blesis. Cordeliers, 415. —
Voy. Bourgmoyen, Saint-Calais,
Saint-Laumer. — Etienne, comte
de Blois.
Blythe (prieuré de), comté de Not-
tingham, 194, 314. Sancta Ma-
ria Blidœ.
Boazone (^Sancta Maria de), 397.
Bocherville, voy. Saint-Georges.
Bois, voy. Saint-Fuscien, Saint-
Gildas, Saint-Julien, Saint-Ni-
colas, Sainte-Marie au Bois.
Bois Grolland (Abbaye de), dioc.
de Poitiers, puis de Luçon, 391.
Sancta Maria Brolii Gollandi, *
Bois Sainct Père (les), 491.
Boisse, voy. Saint-Amant.
Bolonia, Boulogne.
Bona Vallis, Bonnesvaux, Bonne-
val, Bonnevaux.
Bondeville (Abbaye de), dioc. de
Rouen, 458. Beat a Maria de
Bondevilla .
Bonfay (Abbaye de), dioc. de Toul,
434. Beata Maria Boni Fageti.
Bonne-Nouvelle (Prieuré de), près
Rouen, 293, 459. B<'ata Maria
de Prato juxta Rotliomagum.
Bonnesvaux (Abbaye de), dioc. de
Poitiers, ZWi. Sancta Maria Bonœ
Fallis.
Bonneval (Abbaye de), dioc. de
Chartres, 247, 365, 387, 415,
470. Sancti MarccUinus, Petrus,
Florentinus et Hilarius Bonx Vallis .
Bonneval (Abbaye de), dioc. de
Rodez, 397. Sancta Maria Borne
Vallis.
Bonneval lès Thouars (Abbaye de),
dioc. de Poitiers, 383. Sanctus
Johannes Baptista et Sanctus An-
dréas de Toarcio.
iOO
TABLE.
Bonnevaux (Abbaye de), dioc. de
Vienne, 396. Sancta Maria de
Bona Valle.
Bonny sur Loire [Loiret, ar.Gien,
canton Briare], 403, 416. Sanc-
tus Petius et Sanctus Paulus de
Boniaco.
Bonpas, 392. Sancta Maria de Bono
Pas II.
Bonport (Abbaye de), dioc. d'É-
vreux, 414, 449. Beata Maria de
Bono Porta .
Bouiini Fagetum, Bonfay.
bonus Pasus, Bonpas.
Bonus Portas, Bonport.
Boian (Garnier de).
Bordeaux (Galon, clerc de).
Bornetitm^ Bournet.
Boschaud (Abbaye de), dioc. de
Périgneux, 389. Sancta Maria de
Boscha\/\o.
Boscus, voy. Saint-Julien, Saiut-
Nicolas.
Botavilla, Bouteville.
Boulogne (Notre-Dame de), 412.
Sancta Maria in Bcionia.
Bourgdieu (Abbaye de), dioc. de
Bourges, 128, 161, 184, 332,
425, 445. Sancta Maria Dolensis.
— Audcbert, abbé. — Hervé,
moine de Bourgdieu. — Mi-
racles de la Sainte Vierge à
Bourgdieu, 358. — Voy. Saint-
Gildas.
Bourges, 146. Biturix urbs. — Aude-
bert, archevêque. — Voy. Saint-
Su Ipice.
Bourg-Moyen, à Blois (Abbaye de),
156, 159?, 387, 415. Sancta
Maria Blesensis.
Bourgogne , Burgundia, 425. —
Henri I, duc de Bourgogne.
Bourgueil (Abbaye de) j dioc. d'An-
gers, 126, 227, 323, 383. Sanc-
tus Petrus Burguliensis.
Bournet (Abbaye de), dioc. d'An-
goulème, 388. Sancta Maria de
Bornelo.
Bouteville en Angoumois (Prieuré
de), dépendance de l'abbaye de
Savigny, 138, 246. Sanctus Pe-
trus et sanctus Paulus Botavilloe.
— Vers du docteur de Bout(
ville, 246.
Bouxières (Abbaye de), dioc
Toul, puis de Nancy, 432. Be,
ta Maria de Boxeriis ad moniaL
Boxeriœ ad moniales, Bouxières
Brantôme (Abbaye de), dioc.
Périgneux, 389. Sanctus Petri
et sanctus Siccarius Brantosmensh
Bray, 492. Voy. Saint Sauveur.
Bredon (Eglise de), comté de Lel
cester, 314. Uredonia.
Bretagne, Britannia. Gomtes et
comtesses : Alain, Gonan, Geof-
froi, Berte, Gonstance.
Breteuil (Guillaume de). BritoUum
BretUntonensis, Bridlington.
Bretonnerie, voy. Sainte-Grolx
Brelons (b:irbarie des), 345.
Breuil Benoit (Abbaye du), dio^
d'Évreux, 471. Sancta Maria
Brolio.
Breuil-Herbaud (Abbaye du), dioc.
de Poitiers, puis de Luçon, 391.
Sancta Maria BroUii Jrbaudi.
Bria (Géraud de).
Bridlington (Prieuré de), comté
d'York, 330. Sancfa Maria Bret-
Untonensis.
JBriensis Cella^ Celle en Brie
Brignium, Sie en Brignon.
Brioude, voy, Saint-Julien.
Brisète (Prieuré de), comté d
Suffolk, 331. Sanctus Leonard\
de Briesetta.
Britannia, Bretagne.
BritoUum, Breteuil.
Brive (Église de), 381. Sanctus
Martinus Urivensis.
Brogne (Abbaye de), dioc. de
Liège, puis de Namur, 107.
Broniense cœnobium.
Brolium, Breuil-Benoît.
Brolium Gollandi, Bois Grolland.
Brollium Arbaudi, Breuil-Herbaud.
Broniensis, Brogne.
Broqueroy, voy. Saint-Denis.
Bruges (Eglise de), 1 59. Sanclus
Donatianus Brugensis,
Bruno (Rouleau de saint), 155.
Bully (Roger de).
Burch, Peterborougli.
1
1
TABLE.
501
Burchard , comte, moine à Saint-
Maur des Fossés, 251, 362.
Burgensis (sanctus Petrus), Peter-
borough.
Burgulium, Bour£);ueil.
Burgundia, Bourgogne.
Burton (Abbaye de) , comté de
Stafford, 191 , Z\k. Saiicta Ma-
ria Bcrtoniensis.
Buxia, Saint-Amant de Boisse.
Buzay (Abbaye de) , dioc. deNantes,
391. Sancta Maria de Buzeio.
Cabïllo^ Chalon,
Caen. Appelé Quadomus ^ 236; et
Queen, 42^. — Couvent des Car-
mes , 473. — Couvent des Cor-
deliers, 473. — Couvent des
Croisiers [fratres Sanctse Crucis),
473. — Couvent des Dominicains
(^fratres prœdicatores Sancd Ja-
cobi), 473. —Hôtel-Dieu, 446.—
Raoul, fils de Fulcroid de Caen.
— Voy. Saint-Etienne, Saint-
Sépulcre, Sainte-Trinité.
Cagia^ Chaage.
Calemis^ Chelle.
Callovium, Chalivoy.
Calmensis^ Chaume.
Calmiliacensis, Saint-Chaffre.
Calmosiacensis^ Chaumousey.
Caloc/ieiurn, Chaloché.
Calon , clerc de l'église de Bor-
deaux, 370.
Calon, évèque de Poitiers : son rou-
leau, 370.
Calvimoits, Chaumont.
Canibonum , dépendance de Chezal-
Benoît, 169.
Cambrai (Eudes, évèque de).
Cambron (Abbaye de), dioc. de
Cambrai, 399. Chambero.
Caméra Fons, Chambre-Fontaine.
Canipredon (Abbaye de), au comté
de Besalu, 53. Sanctus Peints
Campi Rotundi.
Campus Benediclus. Champbenoît.
Campus Mollis prope Dîvionem, voy.
Sainte-Trinité de Dijon,
Campus Rotundus^ Campredon.
Cai.cellata, Chancelade.
Canigou (Abbaye de), dioc. d'Elne.
Rouleau de Guifrt-d, comte de
Cerdagne, mis en circulation par
les religieux de Canigou, 50.
Sanctus Martinus Kanigonensis,
S. M. juxta radiées iVicei montis,
S. M. Montis clangentis agonem^
in Monte Ganigonensi. — Les moi-
nes de Canigou, appelés Barzo-
lonenses, Barceloni et Barcinonen-
ses, 74, 81, 82.
Cans, voy. Saint-Aubin.
Cantorbéry (Cathédrale de), 204,
317. Ecclesia Cliristi Cantuarise,
— Lanfranc , Robert, archevê-
ques.— Voy. Saint-Augustin.
Cantuaria^ Cantorbéry.
Canut , roi d'Angleterre , 186.
Clinutus.
Caranto, voy. Tonnay-Charente.
Carcassonne (Guifred, évèque de).
Karchassonensis .
Carennac (Prieuré de), dioc. de
Cahors, 381- Sanctus Petrus de
Carennaco.
Caritas, Charité- sur-Loire.
Carmus, Charme-aux-Nonnains.
Carnotensis, Chartres.
Carolus, Charles.
Cartusia, Chartreuse.
Carus Campus, Cercamp.
Carus Locui, Cherlieu.
Casa Dei, Cliaise-Dieu.
Casse, Chases.
Casale Benedicti, Chezal-Benoît.
Casiacensis, Chesy.
Cassan (Prieuré de), dioc. de Bé-
ziers, 381. Sancta Maria de Ca-
tiano,
Cassel (Église de Saint-Pierre de),
160. Sanctus Petrus Cassellensis.
Castellaria, Châtelliers,
Cnstellio, Conches.
CasteUio super Scquanam^ Châtillon-
sur-Seiiie.
Cas tell um, Saint-André de Gâteau.
Castillio, Chàtillon-sur-Selne.
Castleacre (Prieuré de), comté de
502
TABLE.
Norfolk, 279. Sancta Maria de
Achra.
Castra Petrafforicensia, Chastres.
Castrens'is, Chester.
Castridununif Châteaudun.
Castrum Nantoiiis , voy. Saint-Se-
verin.
Castrum Radulfi, Châteauroux,
Catalaunensis, Chalons.
Cateau, ^'oy. Saint-André.
Catlialauncnsis^ Chalons.
Catianum, Cassaii.
Caiix, voy. Saint - Victor - en -
Caux.
Cavaillon (Église de), 380. Cauel-
licenclum conventus.
Caziacum, Chesy.
Cécile , fille de Guillaume le Con-
quérant et abbesse de la Trinité
de Caen, 177, 180, 224.
Cécile, recommandée par les reli-
gieuses de Préaux, 289.
Cella, voy. Saint-Guillain.
Cella Briensis, Celle-en-Brie.
Cella Pruiiii^ Celle-Frouin.
Cella Treccnsis, Moustier-Ia-Celle.
Celle (Abbaye de la}, dioc. d'Aix,
378. Arta Cella.
Celle-en-Brie (Prieuré de la), dioc.
de Meaux, 420, 438. Sanctus
Petrus et Sanctus Paulus Cellœ
Briensis.
Celle-Frouin (Abbaye de), dioc.
d'Angoulême , 388. Sanctus Pe-
trus Cellœ Frui/u.
Celse (Saint), 19, 20.
Celsiniacensis, Soucilanges.
Cenomanensis, le Mans.
Cerasiacus, Ccraseyum, Cerasiensis,
Cerisy.
Cercamp (Abbaye de), dioc. d'A-
miens, 412, 443. Beata Maria
Cari Campi. ■
Cercanceau (Abbaye de), dioc. de
Sens, 416, 492. Sancta Maria de
Sacra Cella., Serquenciau.
Cerdagne (Guifred , comte de).
— Voy. Saint-Laurent.
Cerfroi (Couvent des Mathurins
de), dioc. de Meaux, 410.
Sancta Trinitas et captivi.
Cerisy (Abl)aye de), dioc, de
Bayeux, 161, 216, 488. Sancti
Vigor Cerasiaci, Cerasiensis ,
Cerasejo.
Cernell (Abbaye de) , comté
Dorset, 279, 325. Sanctus Pe
trus Cerneliensis.
Cerritaniensîs , voy. Saint-Laurel
de Cerdagne.
Cliaage (Abbaye du) , dioc. de'
Meaux, 409, 438, 464. Beata
Maria de Chagia.^ de Cagia, de
Chagia prope Meldas.
Chaalis (Abbaye de), dioc. de Sen-
lis, 380, 492. Santa Maria Karoli
Loci.
Chagia, Chaage,
Chailma, Chaume.
Ciiaise-Dieu (Abbaye de la), dioc.
de Clermont , 479. Rouleau de
cette abbaye, 490. Sanctus Ro-
bertus de Casa Dei.
Chalivoy (Abbaye de), dioc. de
Bourges, 393, 402. Sancta Ma-
ria Caltovii.
Chalochc (Abbaye de), dioc. d'An-
gers, 392. Sancta Maria de Ca-
lociieio .
Chalon (Cathédrale de), \b1. Sanc-
tus FincentiuS Cabillonensis. —
Evêque de Chalon : Gerbaud.
— Voy, Saint-Pierre.
Chalons. — Cathédrale {Sanctus
Sliplianus Catalaunensis, Catha-
launensis), 158, 270, 307, 435,
468. — Fragment de rouleau
trouvé dans un ms. du chapitre
de Chalons , 147. — Cordeliers,
468. — Dominicains, 468. —
Mathurins, 435. — Évéques :
Guillaume, Philippe, Roger. —
Voy. Notre -Dame - aux -Vaux,
Saint-Menge , Saint-Pierre-aux-
Monts, Toussaints.
Chamhero, Cambron.
Chamblois, voy. Saint-Maurice,
Chambre-Fontaine (Abbaye de),
dioc. de Meaux, 409, 440, 492.
Beata Maria Cameiœ Fontis.
Champbenoît (Abbaye de), dioc.
de Sens, 437. Beata Maria de
Campo Benedicto juxta Previnno.
Champagne (Thibaut I, comte de).
TABLE.
803
Champs. Voy. Notre- Dame-des-
Champs, Saint-Martin.
Chaucelade (Abbaye de), dioc. de
Périgueux, 389. Sancta Maria de
Cancellata.
Chapelle -aux -Riches de Dijon
(Chapitre de la), ^78. La Cha-
pelle es Riches.
Charente, voy, Tonnay.
Charité-sur-Loire (Prieuré de la),
dioc. d'Auxerre, 278, ^2, (tl6,
480. Beata Maria de Caritate,
Karitate.
Charles le Chauve, 106, 261, 300,
364. Carolus, Karoliis Calvus.
Charme aux Nonnains (Prieuré du),
dioc. de Soissons , 418, 465.
Sancta Mafia Charmi, de Carmo.
Charroux (Abbaye de), dior. de
Poitiers, 64, 279, 388. Sanctus
Salvator Karrofensis , Karroffensis ,
Chartres. Cathédrale (Sancta Maria
Carnotensis), 157, 415, 471. —
Vers de l'école de Chartres, 157.
Aimeri , chanoine . — Cordeliers ,
415, 471. — Dominicains, 415,
471. — Voy. Josaphat, Saint-
André , Sain t-Chéron , Saint-Jean ,
Saint-Martin en Vallée , Saint-
Père.
Chartreuse (la), près de Grenoble,
156. Eremus Cartusiœ prope Gra-
tianopolim.
Chases (Abbaye des), dioc. de
Saint-Flour, 483. Casx.
Chastelllo, Châtillon.
Chastres (Abbaye de), dioc. de Pé-
rigueux, 381. Sancta Maria de
Cas tris Petragoricensibus .
Chastres (Abbaye de), dioc. de
Saintes, 389. Sancta Blaria de
Chas tris.
Châteaudun , dioc. de Chartres.
Caslridunum. Cordeliers, 470. —
Voy. Saint -Avit, Sainte-Made-
leine.
Château-Landon , voy. Saint-Se-
verin.
Châteauroux, dioc. de Bourges.
Castruin Radulfi. — Cordeliers,
446. — Voy, Saint-Gildas.
Châtelliers (Abbaye des), dioc. de
Poitiers, 384. Sancta Maria Ca-
stellariorum.
Châtillon (Abbaye de), dioc. de
Verdun, 435. Beata Maria Cha-
stellionis,
Chàtillon-sur-Seine (Abbaye de),
dioc. de Langres, 157,394, 419,
426. Sancta Maria Castellionen-
sis^ de Castillione, de Castellione
super Sequanam, — Couvent des
Cordeliers, 419.
Chaume (Abbaye de la), dioc.
de Nantes, 391. Sancta Maria de
Chailma.
Chaume (Abbaye de la), dioc, de
Sens, 412, 423. Sanctus Petrus
Calmensis.
Chaumont (Prieuré de), dioc. de
Sens, 411. Beata Maria Calvi-
montis.
Chaumousey (Abbaye de), dioc. de
Toul, 434, 481. Beata Maria
Calmosiacensis .
Chelle (Abbaye de), dioc. de Pa-
ris, 262, 4i0, 464, 492. Sancta
Baltildis et sancta Maria Calen-
sis, sancta Bathildis Kalensis , san-
cta Batildis, Chielle.
Chenoy (Prieuré du) , dioc. de Sens,
469, 492. Sancta Maria de Cha-
neio prope Senones, Notre-Dame
du Cher ne.
Cherlieu (Abbaye de), dioc. del
Besançon, 381. Sancta Maria
Cari Loci.
Chester (Église de Saint-Pierre à),
161, Sanctus Petrus Castrensis. —
Hugues et Richard, comtes de
Chester.
Chesv (Abbaye de), dioc. de Sois-
sons, 157, 253,' 302, 418, 465.
Sanctus Petrus et Sanctus Paulus
Casiacensis, Caziaci, Caziensis.
Chezai-Benoît (Abbaye de), dioc.
de Bourges, 161, 371. — André,
abbé de Chezai-Benoît. — San-
ctus Petrus Casalis Bcnedicti.
Chichester (Cathédrale de), comté
de Sussex, 278. Sancta Trinitas
Cicestrias.
Chielle, Chelle.
Childebert, roi. 79, 251, 300,364.
50^
TABLE.
Chnutus, Canut.
Choisy en Brie (prieuré de), dioc.
de Meaux, ^18. Sanctus Petrus
de Clioisiaco.
Christ-church, voy. Cantorbery,
Londres.
Cicestria, Chichester.
Cinigisil, roi de Westsex, 336.
Cistercium, Citeaux.
Citeaux (Abbaye de), dioc. deCba-
lon, 481. S a net a Maria Cister-
c'icnsis. — Ordre et chapitre
général de Citeaux, 395, 488.
Clairfay (Abbaye de), dioc. d'A-
miens, 443. Sancta Maria de
Claro Fageto.
Clairmarais (Abbaye de), dioc. de
Térouanne, 448. Sancta Maria
de Claro Marisco.
Clairvaux (Abbaye de), dioc. de
Langres, 394. Sancta Maria Cla-
rœuallis,
Clairvaux (Abbaye de), à Metz,
431. Beata Maria Clarœvallis Me-
tensis.
Clangens agonem, Canigou.
Clara Vallis, Clairvaux.
Clarum Fagetum, Clairfay.
Clarum Marlscum, Clairmarais.
Clermont (Cathédrale de), 128.
Sancta Maria Avenicœ sedis et san-
ctus Systus. — Durand, Etienne,
évêques de Clermont.
Cligniacensis, Cluny.
Cluny (Abbaye de), dioc. de Ma-
çon, 85, 157, 165, 372, 396,
425, 478, 479. SancUis Petrus et
sanctus Paulus Cluniensis, Clunia-
censis, Cligniacensis, Clugniacen-
sis. — Intrigues des moines de
Cluny pour l'élection d'un évé-
que de Saintes, 241. — Ils sou-
tiennent la cause d'Innocent II,
348. — Odon, abbé, 361.
Cluse, voy. Saint-Michel.
Cognac (Abbaye de), dioc. de
Saintes? 244, 390. Sanctus Lco-
degarius Comniacensis.
Coincy (Prieuré de), dioc. de Sois-
sons, 250, 297, 465, 466. San-
ctus Petrus et sanctus Paulus Con-
siaceiisis, de Coinciaco.
Colchester (Église de) , comté d'Es-î
sex, 341. Sancta Trinitas Cole-
cestrix.
Colombœ, Coulombs.
Colombe (Abbaye de la), dioc. d«
Limoges, 383. Sancta Maria d
Columpna.
Columbensis, Coulombs.
Columnaciœ [Sancta Maria), 412.
Columpna, la Colombe.
Comniacum, Cognac.
Compendium, Compiègne.
Compiègne, dioc. de Soissons.
Compendium. — Cordeliers, 412.
— Dominicains, 441. — Voy.
Saint-Corneille.
Conciles, Conques.
Cona, voy. Saint-Laurent des Au-
bats.
Conan, comte de Bretagne, 221.
Couches (Abbaye de) , dioc. d'É-
vreux, 214, 335, 472. Sanctus
Petrus et sanctus Paulus Castel-
lionis.
Concorde (saint), archevêque d'Ar-
les, voy. Bésalu.
Conflans, voy. Sainte-Honorine.
Confluens, Cuxa.
Conques (Abbaye de), dioc. de
Bodez, 424. Sancta Fides de
Couches.
Consiacensis, Coincy.
Constance, fille de Guillaume l<î
Conquérant, comtesse de Bre-I
tagne, 182, 221, 285.
Constanciensis, Coutances.
Constantinum, le Cotentin.
Conteviile (Herluin de).
Contrœ, dépendance de Chezal-Be-
noît, 169.
Conty (Eglise de), dioc. d'Amiens,
1 57. Sanctus Anionius Conteien-
sis.
Convatretisis, Coventry.
Corbeia, Corbie.
Corbeil, diocèse de Paris, 492.
Sancta Maria de Corboleo, 439.
Sancla Maria de Campis Corbo-
liensis, 411. — Voy. Saint- Gue-
naud, Saint-Jean de l'Hôpital,
Saint-Spire,
Corbeja, Corbie, Corvey.
TABLE.
b05
(]orbie (^Abbnye de), dioc. d'A-
miens, 159, kkk, 488. Sanctus
Petrus Corbe'ise^ Antiqua Corbcya,
Corliensis. Fragments de rou-
leaux de Corbie, kkl, 450. —
Voy. Adam, Foulques, Garnier
de Bnran, Gérard, Henri de Yil-
1ers, Hugues, Robert. — Etienne,
hôte de Corbie, 141.
Corbigny (Abbaye de), dioc. d'Au-
tun, 277, 312, k'Ib. Sanctus Pe-
trus , sanctus Paulus , sanctus
Feterinus et sanctus Leonardus
Corbin'iensis, Courbiniacensis.
Corbinïemis, Corbigny.
Corboleum, Corbodum, Corbell.
Corensis, Saint-Martin de Cure. .
Coiiacensis [Sanctus Petrus), k2b-
Cormaricensis, Cormery.
Cormeilles (Abbaye de) , dioc. de
Lisieux, 206, 288, 473. Sancta
Maria Cormeliensis.
Corme/iw, Cormeilles.
Cormery (Abbaye de) , dioc. de
Tours, 126, 162, 224, 321.
Sanctus Paulus Cormaricensis,
Cormariensis.
Cornelio, voy. Saint-Robert.
Corneliacensis (Sancta Maria), 319.
Corncliacum, dépendance de Che-
zal-Benoît, 169.
» Cornillon, voy. Saint-Robeit.
Corona, Couronne.
Corvey (Abbaye de), en Saxe, 444.
Sanctus Fitus Novse Corbejœ in
Sajssonia.
Cotentin (Eudes et Néel, vicomtes
du). — Voy. Saint-Sauveur-le-
Vicomte.
Coulombs (Abbaye de), dioc. de
Chartres, 251, 322, 365, 414,
424, 471. Sancta Maria Colum-
bensis, de Colombis.
Cour, voy. Saint-Pierre.
Courbiniacensis , Corbigny.
Cour-Dieu (Abbaye de la), dioc.
d'Orléans, 492. La Court- Dieu.
Couronne (Abbaye de la), dioc.
d'Angoulème, 388. Sancta Maria
de Corona.
Court Dieu (la), Cour-Dieu.
Courtenay (Église de), dioc. de
Sens, 416. Sanctus Petrus Curti-
niaci.
Coutances (Cathédrale de), 161,
218. Sancta Maria Constanciensis .
— École de Coutances, 161.
Couture (Abbaye de la), au Mans.
334. Sanctus Petrus Culturse, —
Jobel, abbé.
Coventi y (Cathédrale et monastère
de), comté de Warwick, 160,
194, 31-3. Sancta Maria Conva-
trensis ; sancta Trini tas et sancta
Maria Cocetrensis ; Covantrensis.
— Robert, évéque.
Coxanus, Cuxa.
Crassa, Grasse.
Crécy, voy. Saint -Martin près
Crécy.
Crespin (Gilbert).
Crespy, Crispeium, voy. Saint-
Arnoul de Crespy, Saint-Tho-
mas.
Crispeium, Crespy.
Croix-Saint-Leutroi (Abbaye de la),
dioc. d'Evreux, 209, 335, 424,
449. Sancta Crux et sanctus Leu-
fredus , sanctus Leutfredus de
Cruce, sanctus Leuffredus.
Crolandia, Croyland.
Croyland (Abbaye de), comté de
Lincoln, 200, 340. Sanctus Bar-
tholomeus et sanctus Guthlacus
Crolandiœ, Crulandise,
Crulandia, Croyland.
Crux, La Croix-Saint-Leufroi.
Cubjat (Église de), dioc. de Péri-
gueux
Cub.
? 382. Sancta Maria de
Cultura, Couture.
Cunaud (Prieuré de) dioc. d'An-
gers, dépendance de l'abbave de
Tournus, 126, 227, 383. Coeno-
bium Cunaldense , sancta Maria
Cunaldi.
Cure (Saint Martin de).
Curia, voy. Saint-Pierre delà Cour.
Curtiniaciim, Courtenay.
Cuxa (Abbiiye de Saint-Michel de),
44, 133 Sanctus Michael Con-
fluentis, Sanctus Michael Coxanus.
— Encyclique écrite au nom des
moines de Cuxa, 44.
806
TABLE.
D
■ Dagobert, roi, 77, 106, 261, 300,
364.
Dalon (Abbaye de) , dioc. de Li-
moges, 382. Sancta Maria Da-
loms.
Dames , voy. Saint - Pierre aux
Dames.
Dammartin (Église de Saint-Jean
de), dioc. de Meaux, 410. Bea-
tus Johannes Baptista de Donna
Martïno.
Dampierre, dans la forêt de Craon,
lieu de retraite du b. Vital, 283.
Domni pelra.
Découverte (Notre-Dame la), voy.
Notre-Dame la Découverte.
Dei custodia, Dieulouard.
Déols, voy. Bourgdieu.
Dervense monasterium, Montier en
Der,
Désert, voy. Saint-Guillem.
Dcsertum, Lesme.
Deuil (Prieuré de), dioc. de Paris,
365, 492. Sanctus Eugenius de
Diogilo, Duel.
Dieulouard (Collégiale de Saint-
Laurent de), dioc. de Verdun,
432. Sanctus Laurentius de Dei
custodia,
Dijon. Sainte chapelle (Capella du-
cis Burgundlœ in Divione), 481,
483. — Couvent des domini-
cains, 484. — Voy. Chapelle aux
Riches, Saint-Benigne , Saint-
Etienne, Saint-Lieu, Sainte-Tri-
nité.
Diogilum, Deuil.
Dive, voy. Saint-Pierre sur Dive.
Divio, Dijon.
Dodo, meurtrier de saint Lambert,
107.
Dol (Baudri, évêque de).
Dolensis [^Sancta iJf aria), Bourgdieu.
Domni pelra, Dampierre.
Donnas Martinus, Dammartin.
Dorchester (Ethéric, évêque de),
DouUens (Abbaye de), dioc. d'A-
miens, 412. Sanctus Michaeldë
Dullendio.
Dreu [du Neuf marché], 296.
Dreux (Collégiale de Saint-Etienne
de), dioc. de Chartres, 471.
Sanctus Stephanus de Drocis. —
Voy. Sainte-Gemme.
Drocse, Dreux.
Drogo, Dreu.
Duel, Deuil.
Dulcis Fallis, Vau la Douce.
Dulgcrius, nulli philosophorum se-
cundus, 225.
Dullendium, Doullens.
Durand, évêque de Clermont : son
rouleau, 145.
Durcurtensis, Honnecourt.
Eadmundus, Edmond.
Eadnodus, iEdnoth.
Eadwardus, Edouard.
Eau (Abbaye de 1') près Chartres,
471. Beata Maria de Aquapropc
Carnotum.
Eble, évêque de Limoges, 14.
ELle de Turenne, abbé de Tulle :
son rouleau, 361.
Eboracum, York.
Ebroicm, Evreux.
Ebulus^ Eble,
Ecouis (Collégiale d'), dioc de
Rouen, 460. Beata Maria d'Es-
coujes .
Edgar, roi d'Angleterre, 315, 338.
Edgida, Edith.
Edith, femme d'Edouard le Confes-
seur, 203. Edgida.
Edmond [comtej, 194.
Edouard le Confesseur, roi d'An-
gleterre, 203, 3)5, 336. Eadwar-
dus, ^dwardus^ Eduardus.
Eduensis, Aulun.
Egelward, comte, 190. Agelwardus.
Egnesham (Abbaye d') comté d'Ox-
ford, 316. Sancta Trinitas et
sancta Maria Egneshamniœ ,
Electis, Aleth,
Elemosina, Aumône,
TABLE.
507
Elfric, comte, \9k. -/Elfridus.
ElinandjévêquedeLaon, 256, 305.
Elisabeth Sconinck, abbesse de
Vorst, près Bruxelles, Son rou-
leau, kS5.
Elnonens'ts, Saint- Amand en Puèle.
Ely (Abbaye d') , comté de Cam-
bridge, 279, 339. Sanctus Petrus
et sancta Adeldrjda [Mlheldre-
tha) ,Eliens'is, Eljensis. — Siméon,
abbé d'Ely.
Emma, femme de Canut, roi d'An-
gleterre, 185, 336. Imma, Ymma.
Emma, comtesse, bienfaitrice de
Saint-Désir de Lisieux , 205 ,
288.
Emma, bienfaitrice de l'abbaye de
Cormeilles, 288.
Emma, femme de Roger de Ma-
gneville, 217.
Emmeline, fondatrice de la Tri-
nité de Rouen, 293.
Emmurées (Couvent des), près
Rouen, 459. Sanctus Dominicus
juxta Rothomagum.
Engolismens'is, Angouléme.
Eoveshammium , Evesham.
Épernay (Abbaye de Saint-Martin
d'), dioc. de Reims, 451. Beatus
Martinits de Spernaco.
Épernon (Prieuré d'), dioc. de
Chartres, 252. Sanctus Thomas
Sparnonensis.
Épinal (Abbaye d'), dioc. de Toul.
puis de Saint-Dié, 433. Sanctus
Goer'icus Spinalensis. — Chanoines
de Saint-Goëric, 434.
Eremus, voy. Saint-Michel.
Erm, voy. Saint-Michel.
Ernulfiberia, voy. Saint-Neot.
Enndfus, Arnoul.
Esceran, voy. Saint-Leu,
Escharlis (Abbaye des), dioc. de
Sens, 416. Sancta Maria de Es~
chai lis.
EscoujeSj Ecouis.
Espagne (Abbaye d'),dioc. d'A-
miens, 413. Sancta Maria
Hjspanorum.
Essomes (Abbaye d'), dioc. de Sois-
sons, 254, 302, 418, 465. Sanc-
tus Ferreolus Sosmensis, Solma-
censis. — Sanctus Bar a Sosmensis ^
465.
Esterp (Abbaye de i'), dioc. de Li-
moges, 279. Sanctus Petrus et
Sanctus Walterius Stirpensis.
Estrée (Abbaye de 1'), dioc. d'É-
vreux, 471. Sancta Maria de
S t rata.
Estrun (Abbaye d'), dioc. d'Arras,
447. Beata Maria de Strumis,
Etampes, dioc. de Sens, Stampx.
— Couvent des Cordeliers, 411 .
— Voy. Morigny.
Ethelstan, roi d'Angleterre, 186.
Ethelwulf, roi d'Angleterre, 186,
336. Adwlfus, Jthulfus.
Etheric, évêque de Dorchester,
201. — Mlher'cus.
Etienne (vers d'un certain), 371.
Etienne, comte de Blois, 253.
Etienne, évêque deClermont, 128-
Etienne, hôte de Corbie, 141.
Etienne de Fougères, évêque de
Rennes, compose la Vie du
, b. Vital, 281.
Etienne, évêque de Mâcon, 396.
Étoile (Abbaye de 1'), dioc, de
Chartres, puis de Blois, 391.
Sanctus Salvalor de Stella.
Eu (Béatrix et Leceline, comtes-
ses d').
Eudes, conf. Odon.
Eudes, évêque de Bayeux, 185.
Eudes (maître) [moine de Bonne-
val], Vers de lui, 365.
Eudes, évêque de Cambrai. Ency-
clique sur sa mort, 171.
Eudes, vicomte du Cotentin, 204.
Eudes le Sénéchal, 217, 292.
Eustache Mercadé, 476.
Eva, comtesse, 78.
Evesham (Abbaye d'), comté de
Worcester, 193, 312. Sancia
Maria et sanctus Ecgwinus Eovt-
sliammii, sancia Maria Eovesliam-
nensis.
Évreux , Ebroicse. Cathédrale
{Sancta Maria), 214, 323, 414,
449, 471. — Eglise Saint-Jean,
472. — Cordeliers, 414, 449.
— Dominicains {Sanctus Ludo-
vieus)^ 449, 472. — Guillaume,
508
TA^.E.
comte d'Évreux ; Helvise, com-
tesse. — Voy. Saint-Sauveur,
Saint-Taurin, Sainte-Trinitç.
Exaquium, Lessay.
Exeter (Abbaye et cathédrale d'),
comté de Devon, ]91. Sancta
Maria et sanctus Petriis Exonien-
sis, — Prieuré de Saint-Nicolas
d'Exeter, 191.
Exoldunum, Issouduu.
Exonïensls , Exeter.
Ej'e (prieuré de), comté de Suf-
folk, ^k\. Sanctus PetrusMiie.
Eynesbury, voy. Saint-Néot.
F., évêque de Fréjus, 377.
Faidit (Hélie).
Falaise, dioc. de Séez. Fales'a,
Falleslensis. Eglise Saint-Gervais,
160. — Eglise Sainte-Trinité,
160. — Couvent des Cordeliers,
4^6, 472. — Voy. Saint-Jean.
Falcoberga^ Fauquembergue.
Falesia, Fal/esia, Falaise.
gallium, voy. Saint-Michel.
5fFaronville, dioc. d'Orléans, 492.
Faremoutier (Abbaye de), dioc. de
Meaux , 420, 438 , 464. Sancta
Maria Farcmonasterii in Bria.
Fauquembergue (Eglise de), dioc.
de Boulogne, 412. Sancta Ma-
ria de Fatcolierga.
Fay, voy. Saint-Michel.
Fécamp (Abbaye de) , dioc. de
Rouen, 211, 295,424,457,478,
479, 488. Sancta Trinltas Fis-
canni, Fiscancnsis^ de Fiscampno.
— l'Vagments d'un rouleau pa-
raissant venir de Fécamp, 425.
— Matbilde, récluse de Pécamp,
295. — Guillaume, abbé.
Ferltas^ Ferlé.
Ferrières (Abbaye de), dioc. de
Sens, 416, 423, 448, 492. Sanc-
tus Petrus Ferrariensis , Ferre-
riensis.
Ferté (Abbaye de la), dioc. de
Chalon, 396, 481. Sancta Mari,
de Firtate, de Firmitate.
Ferté-Alais (Église de la), dioc. de
Sens, 411. Sancta Maria de Fe-
ritale J^ales.
Figeac (Abbaye de), dioc. de Ca-
hors, 372. "
Filles-Dieu de Paris, 410, 439,
492. Sancta Maria Magdalena
Filiarum Dei Parisius.
Filles-Dieu de Rouen, 459.
Firmitas, Ferté.
Firtas, Ferté.
Fiscannum, Fiscampnum, Fécamp.
Fisciclense canobium , dioc. de
Lucques, 156.
Flandre, Flandria, opposé à Fran-
cia, 142.
Fiaviacum, Saint-Germer.
Flavigny (Abbaye de), dioc. d'Au-
tun, 395,419, 425, 479. Sanctus
Petrus, sanctus Pau lus et sanctus
Prœjectus Flaviniacensis , Flaci-
gniacensis.
Flay, voy. Saint-Getmer.
Fleury (Abbaye de), dioc. d'Or-
léans, 15, 16, 19, 20, 21, 48,
105, 326, 403, 404, 410, 424,
492. Sanctus Benedictus Floria-
ccnsis. — Autrefois appelé Aurea
vallis ,20. — André, prieur ou
doyen de Fleury.
Flona (Abbaye de), dioc. de Liège,
372. Sanctus Matheus Flonensis.
Flo renne (Abbaye de), dioc. de
Liège, 87. Sanctus Johannes Flo-
rin is.
Florent de Worcester, 313.
Floriacensis, Fleuiy,
Floricus, abbé de ..., 167.
Florinis, Florenne.
Flotain (Prieuré de), près de la
forêt d'Orléans, 492.
Foissy (Prieuré de), dioc. de
Troyes, 419. Sancta Maria Fos-
seiaci.
Fons Besuœ, Bèze.
Fons Comiti, Fontaine-le-Comte.
Fons Dulcis, Font-Douce.
Fons Ebraudi, Fontevraud.
Fons Evarldi, Fontevraud.
Fons Johannis, P'ontaine-Jean .
I
I
I
TABLE,
309
Pons Guerardi, Fontaine-Guérard.
Fons Maurini , Fontmorigny.
Fons Sancti Martini , Fontaine-Saint-
Murtin.
Fontaine , voy. Saint-Eloi-Fon-
taine.
Fontainebleau , ^92. Fontaïne-
bliaut.
Fontaine-Guérard (Abbaye de),
dioc. de Rouen, 460. Sancta
Maria de Fonlibus Guerardi.
Fontaine- Jean (Abbaye de), dioc.
de Sens, 416. Fons Johannis^
Fontaine-le-Comte (Abbaye de) ,
dioc. de Poitiers, 38'i. Sancta
Maria de Fonte Comiti.
Fontaines (Hugues de).
Fontaines (Église de), en Périgord ?
389. Sancta Maria de Fontanis.
Fontaine-Ies-Blanches (Abbaye de),
dioc. de Tours, 38ô. Sancta Ma-
ria de Fontanis.
Fontaines- les -Nonnains , diocèse
de Meaux, Fontanx. Encyclique
composée dans cette maison sur
la mon de Guillaume des Bari-es,
(i07.
Fontaine Saint-Martin (Prieuré de
la), dioc. du Mans, 387, kOt.
Sancta Maria de Fonte Sancti
Martini.
Fontanx^ Fontaines, Fontaines-les-
Blancbes , Fontaines - les - Non-
nains, .Saint -Genis.
Fontanel/a, voy. Saint- Wandrille.
Fontanetum, Fontenay.
Fontaynes, voy. Saint-Genis.
Fontdouce (Abbaye de), dioc. de
Saintes, 390. Sancta Maria Fon-
tis Dutcis.
Fontenay (Abbaye de), dioc. d'Au-
tun . 395, 415. Sancta Maria de
Fonteneto.
Fontenay (Abbaye de), dioc. de
Bayeux, 185, 424, 446, 489.
Sanctus Steplianus Fontanelensis,
de Fontaneto Abbatiee^ de Fon-
teneio.
Fontenelle, voy. Saint-Wandrille.
Fontenetum, Fontenay.
Fonte vraud (Abbaye de), dioc. de
Poitiers, 283, 323, 372. Fons
Ebraiidi , Sancta Maria Fonti
Evaridi.
Fontinella, voy. Saint-Wandrille.
Fontmorigny (Abbaye de), dioc.
de Bourges , 393. Sancta Maria
Fontis Maurini.
Footel, ^oy. Malenoue.
Formosellensis , Wormezel.
Forojutiensis, Fréjus.
Fossatensis, voy. Saint-Maur.
Fosse (Abbaye de), dioc. de Liège,
87. Sanctus FoUanus Fossensis.
Fosseiacum, Foissy.
Fossensis, Fosse.
Forest (Abbaye de) , près de
Bruxelles. Voy, Vorst.
Foucard, abbé de Saint-Amand.
Son rouleau, 136.
Fougères (Etienne de).
Foulques, comte d'Anjou, 415.
Foulques , abbé de Corbie. Son
rouleau, 138.
Foulques, évêque de Marseille ,
378.
Fraineda , Frenade.
France. Francia, opposé à Flan-
dria, 142. Pays désigné au trei-
sième siècle par le mot Francia,
423. Conf. Gaule.
Franquevaux (Abbaye de), dioc.
de Nîmes, 380. Sancta Maria Li-
bérée FaiUs.
Frangswalo^ Fransgalon.
Fransgalon , bienfaiteur de la ca-
thédrale de Winchester, 336.
Fréjus, Forojuliensis. F., évêque,
377.
Frénade (Abbaye de la), dioc. de
Saintes, 390. Sancta Maria de
Fraineda.
Fresniont, Froidmont.
Frigidus Mons, Froidmont.
Frimerivilc [Sanctus Petrus de), 405.
Froidmont (Abbaye de), dioc. de
Beauvais, 413, 461. Sancta Ma-
ria de Fresmont ^ Frigidi Montis.
Fruttuaria (Abbaye de), 480, Fruc-
tuariensis .
Fulcardus, Foucard.
Fulco, Foulques.
Fulcroid de Caen, père de Raoul,
342.
510
TABLE.
6
Gaiensis, Gaye.
Gaillac (Abbaye de), dioc, d'Alby,
61. Sanctus Michael GaUiacensïs
et sancti martires ^rconcius et
Sacerdos, super Jluvlum Tarnis.
Gallia, Gaule.
Galliacensis ^ Gaillac.
Gand , voy. Saint-Bavon , Saint-
Pierre.
Ganigonensis, Caiiigou.
Gard (Abbaye du), dioc. d'Amiens,
413. Sancta Maria de Gardo.
Gardrade, fondateur de l'abbaye
de Bassac, 140, 389.
Gardum, Gard.
Garnaud (Pierre).
Garnier de Boran, abbé de Corbie.
Rouleau attribué à cet abbé, kk^.
Garnier, abbé de Saint-Etienne de
Dijon. Son rouleau, 134.
Garsadonuts , fils d'Ansel, fonda-
teur de l'abbaye de Morigny,
321.
Gascons (Les) massacrent Abbou,
36.
Gason, voy. Wason.
Gassicourt, voy. Saint-Sulpice.
Gastines (Abbaye de), dioc. de
Tours, 386. Sancta Maria de
Guastincta.
Gaucelin, évéque de Lodève, 391.
Gaudiacum, Gouy.
Gaudin, moine de Psalmody. Vers
de lui, 380.
Gaudo, comte, bienfaiteur deNotre-
Dame de Saintes, 243.
Gaufredus, Gaufridus, Geoffroi.
Gaule, conf. France. Liège située
sur la frontière de la Gaule, 107.
Gautier, abbé de.... Son rouleau,
399.
Gautier Gifard, 211, 296.
Gauzbert, abbé de Marmoutier.
Son rouleau, 42.
Gauzbert, moine de Saint-Martial
de Limoges. Son rouleau, 8.
Gaye (Prieuré de), dioc. de Troyes,
310. Sancta Maria Gaiensis.
G^llo, Saint-Guillem du Désert.
Gemeticum, Gemmeticensis, Jumi
Geoffroi , comte d'Anjou , 387
415.
Geoffroi, comte de Bretagne, 221
Geoffroi, duc de Guienne, 231.
Geoffroi, prieur de Saint-Benig»
de Dijon, 185.
Geraldus, Géraiid.
Gérard, coiif. Géraud, Girard,
Giraud.
Gérard, évéque d'Angouléme, 348,
Gérard, moine de Corbie. Son rou-
leau, 443.
Gérard, moine de Saint -Aubin
d'Angers, mort le 4 nov. 1123,
346.
Gérard, moine de Saint-Remi dè|
Reims, 41.
Gérard, abbé de Saint-Vincent de
Metz, 430.
Géraud, conf. Gérard, Girard,
Giraud.
Géraud de Dria, 324.
Géraud, abbé de Montierneuf à
Poitiers. Son rouleau, 145.
Géraud de Tticio, 324.
Germanie. Liège située sur la fron-
tière de la Germanie, 107. —
Maestricht situé à l'extrémité de
c Teutonica terra , j 95 .
Germond, moine de Sens. Vers de
lui, 272.
Geroldi mons, Grandmont.
Gervais , archevêque de Reims,
264.,
Glen (Église de), dioc. d'Auxerre,
403. Beatus Stephanus de Giemo. '
Gifard , Giffard ( Gautier , Guil-
laume, Osberne).
Gilbert Crespin, abbé de Westmin-
ster, 315.
Gilbert de Laigle, 213.
Gilbert fils de Roger de Magne-
ville, 217. .
Gilbert de la Porrée,évêquede Poi-
tiers. Encyclique sur sa mort,
362.
Gillenghien (Abbaye de), dioc. de
Cambrai, 399. Gillengien.
Gimegensis , Gimeciensis, Jumièges.
TABLE.
SU
Girard , conf , Gérard , Géraud,
Giraud.
Girard, abbé de.... Son rouleau,
352.
Girard, moine de Saint-Aubin
d'Angers. Son rouleau, 125.
Giraud, Conf. Gérard , Géraud,
Girard.
Giraud de Salles. Encyclique sur
sa mort, 279.
Girbauc], évèque de Chalon, 164.
Glslebertus , Gilbert.
GlamnafoUensls , voy. Saint -Maur
sur Loire.
Glandève (Cathédrale de), 377 . San-
cta Maria Glandetens'ts . Raimond,
évêque.
Glanniensls, Saint-Florent le Vieil.
Glastonbury (Abbaye de), comté
de Somerset, 192, 339. Sancta
Maria Glaston'tœ.
Glastonia, Glastonbury.
Glocestra, Gloccestra, Gloucester.
Glonensis, Saint-Florent le Vieil.
Gloucester (Abbaye de), 279, 312.
Sanctus Petrus de Gloccestra ,
Glocestra.
Godefroi, évèque d'Amiens, 303.
Godesberhc, voy. Saint-Aubert.
Godiva, femme de Leofric, comte
de Mercie, 313.
Goffridus, Geoffroi.
Gombert, chanoine de Meaux.
Vers de lui, 263.
Gonbertus^ Gombert.
Gondulfe, évèque de Rochester,
203,
Gontran, roi, 251. Gothranus.
Gornaium, Gournay.
Gorze (Abbaye de), dioc. de Metz,
432 , 480. Sanctus Gorgonîus
Gorziensis.
Goscelin d'Arqués, 293.
Gothrannus, Gontran.
Goubert d'Aufay, 296. Gulbertus.
Goufernum, Saint- André de Gouf-
ftr.
Gouffer, Saint-André.
Gournai, voy. Saint-Hildevert, Gor-
nayum.
Gournay sur Marne (Prieuré de),
dioc. de Paris, 410, 439, 492.
Beata Maria de Gornaio, de Gour'
nayo super Maternant.
Gouy (Prieuré de), dioc. d'Amiens,
413. Sanctus Petrus de Gaudiaco.
Goz (Richard).
Grâce-Dieu (Abbaye de la), dioc.
de Saintes, puis de Maillezais,
390. Sancta Maria de Gracia
Dei.
Grais (Val aux), voy. Val aux
Grais.
Grandchamp (Abbaye de), dioc. de
Chartres, 41 4. Beata Maria Gran-
dis Campi.
Grandmont (Abbaye de), dioc. de
Malines, 399. Mons Geroldi.
Grasse (Chapitre de), 377. Capitu-
lum Grassense.
Grasse (Abbaye de la), dioc. de
Carcassonne, 54, 131. Sancta Ma-
ria Crassa.
Gratia Dei^ Grâce Dieu.
GratianopoUs , Grenoble.
Graville (Prieuré de), dioc. de
Rouen, 458. Sancta Honorina de
Guerardi villa juxta mare,
Grenoble (Cathédrale de), 156.
RcclesiaGratianopoUtana, — Voy.
Chartreuse.
Grès (Saint-Etienne des).
Gressium, Grez.
Grestain (Abbaye de), dioc. de Li-
sieux, 207, 289. Sancta Maria
Gresteni.
Grez (Eglise de Notre-Dame de),
dioc. de Sens, 416. Beata Maria
de Gressio.
Grosbois (Abbaye de), dioc. d'An-
goulême, 388. Sancta Maria de
Grosso Bosco.
Guacicuria, voy. Saint-Sulpice.
Guadelensis, Saint -Méen.
Guaruntiœ (Sancta Maria), 413.
Guastincta, Gastines.
Guerardi villa, Graville.
Gui, conf. Gaudo.
Guichard, archevêque de Lyon,
394.
Guienne (Geoffroi, duc de). Aqui-
tani,
Guifred, évèque de Carcassonne,
53.
512
TABLE.
Guifred, comte de Cerdagne. Son
rouleau, 49.
Guifi-ed, abbé de Saint-Victor de
Marseille, 69.
Guigues, évèqtie, 89.
Guillaume, abbé de 126.
Guillaume, abbé de Son rou-
leau, IkQ.
Guillaume des Barres. Son rou-
leau, 407.
Guillaume, fils de Robert Bertran,
291.
Guillaume de Breteuil. 215.
Guillaume, évéque de Chàlons,
309.
Guillaume le Conquérant, roi d'An-
gleteiTe, 180, 183, 284. Rou-
leau de Mathilde , sa fille, 177.
Guillaume, comte d'Évreux, 297.
Guillaume, abbé de Fécamp : son
rouleau, 167.
Guillaume Giffard, évéque de
Winchester : son rouleau, 347.
Guillaume «de Munmirail », 384.
Guillaume, clerc de l'église de
Nantes, 370.
Guillaume, comte de Nevers, 278.
Guillaume, fils d'Osberne, comte,
206, 215, 288.
Guillaume, évéque de Poitiers : sa
lettie sur la mort de Giraud de
Salles, 280.
Guillaume, chevalier, bienfaiteur
de l'abbaye de Préaux, 207.
Guillaume, prêtre de Rosny, 210-
Guillaume, archevêque de Rouen,
183, 284.
Guillaume le Roux, roi d'Angle-
terre, 183, 285.
Guillaume, abbé de Saint-Aubin
d'Angers : son rouleau, 398.
Guillaume, comte, moine à Saint-
Maur des Fossés, 251, 362.
Guillaume, chevalier, bienfaiteur
de l'église Sainte-Trinité de Poi-
tiers, 232.
Guistres (Abbaye de) , dioc. de
Bordeaux, 139. Sancta Maria
Aquistrens'is.
Guitonia, Winchester.
Gulbertus, Goubert.
Gundulfus, Gondulfe.
H
Habita (Sancta Maria o'e), 387.
Hadvise, femme d'Osberne GiJ
f.rd, 186.
Haidis, voy. Haïde.
Haïdc, abbesse de Saint-Amand dd
Rouen : sou rouleau, 401.
Ham (Abbaye de Notre-Dame de),
dioc. de Noyon, 406. Sancta
Maria Hamensis.
Ham (abbaye de Saint-Sauveur de),
dioc. de Térouanne, puis de
Saint- Omer, 167. Sanctus Sal-
vator Hamensis,
Hambie(Abbajede), dioc.deCou-
tances, 405. Beata Maria de
Hambeia.
Hameliusy chevalier, 220.
Hatncricus, voy. Aimeri.
Harbonnière, dioc. d'Amiens, 406.
Sancta Maria de Harbonières.
Hardouin, chanoine de Saint-Mar-
tin de Tours : vers de lui, 228.
Harveus, voy. Hervé.
Haiidis, voy Haïde.
Haute-Bruyère (Prieuré de), dioc,
de Chartres, 305, 414. Sancta
Maria Àltx Brueriœ.
Hautescille (Abbaye de), dioc. de
Toul, puis de Nancy, 433. y^ltc
Siha.
Hautniont (Wallon, moine de i.
Hautpas, voy. Saint -.lacques.
Hautviller (Abbaye de), dioc. dcl
Reims, 166, 257, 307. Cœno-
bium Altvillarense^ sanctus Petriis
Alti Fi/taris.
Havidis, Hawidis, voy. Haïde.
Hajdis, yoy. Haïde.
Hébraïque (langue), étudiée par
les dominicains de Dijon, 484.
Hedeia, Hierre.
Hedingham (Prieuré de), comté
d'Essex, 400.
Hélie, évéque de , mort en
1233, 415.
Hélie Faidit, 382.
HelividiSj voy. Haïde.
Héloïse (Vers atlribués à), 299.
TABLE.
513
Uelvidis^ voy. Haïde.
Helvlse, comte d'Évreux, 297.
Henri, abbé de Son rouleau,
375.
Henri, archevêque d'Aix, 378.
Henri, évêque d'Albano, 388.
Henri I, duc de Bourgogne, 13.
Ajrlcus.
Henri I, roi de France, 300.
Henri, moine de Saint-Lucien de
Beauvais, 207.
Henri de Villers, abbé de Corbie.
Son rouleau, 4^7.
Henri, comte de Warvick, 288.
Herbert, abbé de Saint-Etienne de
Dijon. Son rouleau, 372.
Heremus, voy. Saint-Michel.
Heremus Penpout, Painpont.
Hérivaux (Abbaye d'), dioc. de Pa-
ris, 416, 491. Sancta Maria He~
rivallis, Herivaulx ,
Herluin de Conteville, 207, 208 ,
289.
Hermières (Abbaye de), dioc. de
Paris, 439 . Sancta Maria et Sanc-
tus Nicholaus de Hermeriis.
Hersende, honorée à Fontevraud et
à Haute-Bruyère, 305, 324.
Hervé , moine de Bourgdieu. En-
cyclique sur sa mort, 355.
Hervé, abbé de Redon. Son rou-
leau, 347.
Hervé, chanoine de Saint-Martin
de Tours. Harveus. Vers de lui,
386.
Hesdin , dioc. de Boulogne. Hes-
dinium, Hisdinensis. Eglise Saint-
Georges, 412. Église Saint-Mar-
tin, 412. Cordeliers, 442.
Hierre (Abbaye d'), dioc. de Pa-
ris, 417, 492. Hedera.
Hinchelaiensis [Sancta Maria), 326.
Hincmar, abbé de Saint-Remi, 24.
Hingand, évêque de ..., 222.
Hisaac , Isaac.
Hispanï, Espagne.
Hivernaux, diocèse de Paris, 492.
Yverniau.
Hoel , évêque du Mans. Son rou-
leau, 144.
Holmensis, Hulme.
Homblières (Abbaye d'), dioc. de
Noyon, 352. Sancta Maria Hu-
molariensis.
Hommet (Robert du), de Humoets.
Honnecourt (Abbaye de), dioc, de
Cambrai, 159. Sanctus Petrus
Durcurtensis (lisez Hunnocurten-
sîs) .
Hospitale , Ospitale de Corbolio,
Saint-Jean-de-1'Hôpital de Cor-
beil.
Hospitalitas , voy . Sainte-Made-
leine, à Orléans.
Hruodulfus , Rodolphe.
Hubert. Vers de Ubertus dictator,
139.
Hugues l'Ane, 215.
Hugues d'Avranches, Vers de lui,
333.
Hugues , comte [de Chester], 336.
Hugues, moine de Corbie. Son
rouleau, 134.
Hugues de Fontaines. Fontanensis.
Vers de lui, 369.
Hugues , évêque de Lisieux , 205,
288.
Hugues, évêque de Rodez, 398.
Hugues, abbé de Saint-Amand. Son
rouleau ,162.
Hugues , abbé de Saint-Aubin
d'Angers. Son rouleau, 370.
Hugues, abbé de Solignac. Son
rouleau, 421.
Hugues, moine d'Userche, 370,
Hulme (Abbaye de Saint-Benoît
de), comté de Norfolk, 201, 315.
Sanctus Benedictus Holmensis .
Humoets^ Hommet.
Humolariensis , Homblières.
Hunfridus, Onfroi.
Hunnocurtensis, Honnecourt.
Huntingdon (Prieuré de) , 202.
Sancta Maria Huntendonix.
Hyde, voy. Newminster.
Hjrspanorum {Sancta Maria), Es-
pagne.
I
Ile , voy. Notre-Dame -de-l'Ile,
Saint-Quentin.
Ile-Barbe (Abbaye de 1'), dioc. de
33
ol4
TABLE.
Lyon, 396. Sancta Maria de In
sida Barbara.
Jle-Ciiauvet (Abbaye de 1'), dioc.
de Poitiers, puis de Luçon, 391.
Sancta Maria Insulœ Calveti.
Ile-Dieu (Abbaye de 1'), dioc. de
Rouen, 460. Beata Maria de In-
sida Dei.
Imma^ voy. Emma.
Innocent II, pape, 348.
Jnsula, voy. Saint-Quentin.
Iiisula Barbara, Ile-Barbe.
Insula Calveti, Ile-Chauvet.
Insula Cathalaunensis , Toussaint
de Chalons.
Insula Dei, Ile-Dieu.
Insula Germanica^ Monstier-la-
Celle.
Insula sub Fienna, voy. Notre-Dame-
de-lTle.
Iprensis. Ypres.
Isaac, cnanoine de Saint-Martin de
Tours. Vers de lui, 386.
Isarn, abbé de Saint-Victor de
Marseille, 69.
Isembard, moine de Saint-Remi de
Reims, 40.
Islensis, voy. Saint-Pierre de Lille.
Issoire (Abbaye d'), dioc. de Cler-
mont, 115. Yciodorum, locus in
Arvernensi regione, sacrât us in
honore sancti Salvatoris et sancti
Austremonii.
Issoudun (Abbaye d'), dioc. de
Bourges, 279,' 322, 371, 445.
Sancta Maria Auxelioduni^ Exol-
dunensis ; Sanctus Cjrricus Exol-
dunensis,
Ives II , abbé de Saint-Denis. En-
cyclique sur sa mort, 372.
Ivry (Abbaye d'), dioc. d'Evreux,
414, 471. Sancta Maria de Ybreio,
Ybrejo.
Jaguelin , abbé de Saint-Aubin
d'Angers. Son rouleau, 398.
Jaiac, 400.
Jarcy (Abbaye de), dioc. de Paris.
492 . Jarsy,
Jard (Abbaye du), dioc. de Sei
416, 492. Sanctus Joliannes
Jardo.
Jarsy, Jarcy.
Jean de Marigny, abbé de Saint<
Etienne deDijon. Encyclique s
sa mort, 454.
Jean, évêque d'Orléans. Son roi
leau, 145.
Jean , abbé de Saint-Nicolas d'
gers. Encyclique sur sa mort;
453.
Jean, abbé de Saint- Vast d'Arras,
Encyclique sur sa mort, 420
Jeanne Saquet, prieure de Saint
Paul de Rouen, 457.
Johel, abbé de la Couture. Son
rouleau, 144.
Joiacum, Jouy,
Joie-lez-Nemours (Abbaye de la),
p. e. Sancta Maria de Nemosio,
416.
Joncels (Abbaye de), dioc. de Bé-
ziers, 368. Sanctus Petrus Jun-
cellis .
Josapbat (Abbaye de), dioc. de
Chartres, 322, 365, 414, 471
Sancta Maria de Josaphat Car
notensis, prope Carnotum.
Jotrensis , Jouarre.
Jouarre (Abbaye de), dioc. de,
Meaux, 268, 412, 465. Sancti
Maria Jotrensis.
Joug-Dieu (Abbaye du), dioc. de
Lyon, 396. Sancta Maria dcJugo
Dei. .
Joux, voy. Saint-Rambert. '
Jouy (Abbaye de) , dioc. de Sens,
418, 438. Sancta Maria Joiaci,
Jojaci.
Joyacum^ Jouy.
Jugum Dei, Joug-Dieu.
Juilly (Abbaye de) , dioc. de
Meaux, 410, 440. Sancta Maria
de Juliaco, JulUaco.
Jullyj (Prieuré de), dioc. de Lan-
gres, 395. Sancta Maria Juliaci,
Jumeaux (Saint-Martin aux).
Jumièges (Abbaye de), dioc. de
Rouen), 209, 294, 424, 458,
486. Sanctus Petrus Gemme ti-'
censLS, Gemeticensis , Sanctus Fili-
i
TABLE.
51 a
bertus Glmegensis, Sancta Maria
et Sanctus Petrus de Gemet'ico,
Gimeciensis. — Rouleau de Ju-
mièges, ^86.
JunceUi, Joncels.
Jurens'is, voy. Saint-Rambert-
Justement (Abbaye de) , dioo. de
Metz, 430. Benta Maria Justi
Montis.
K
Kalensis, Chelle.
Kanigonensis, Canigou.
Karchassonensls, Carcassonne.
Karileff voy. Saint-Calais.
Karitas, le Ronceray.
Karilas, Charité-sur-Loire.
Karolus, Charles.
Karoli locus, Chaalis.
Karrofens'is, Karroffensis,ChATroux.
Kilebert, fils de Richard, 336.
Krltas^ le Ronceray.
KynegUsus , Cinigisil.
Lagny (abbaye de), dioc. de Pa-
ris, -94, 160, 166, 263, 410,
423, k39 . Sanctus Pelrus Latinia-
censis, Laligniacensis, de Li-
gniaco. — Couvent des hermites
de Saint-Augustin, 464.
Laigle (Gilbert de), Aquila.
Lambert (martyre de saint), 107.
Lambert, abbé de Saint-Nicolas,
160.
Lanfranc, archevêque de Cantor-
béry, 183, 284. Son rouleau,
137.
Langres, (Robert, évêque de) . Lin-
gonensis. — Voy. Saint-Jôme.
Lanville (prieuré de), dioc. d'An-
goulême, 389. Sancta Maria de
Allavilla.
Laon. Cathédrale (Sancta Maria
Laudunensis^ Laudonensis) ^ 158,
256, 304, 372, 418, 466. —
Évêques : Adalberon, Elinand,
Roricon. — Cordeliers, 466. —
Voy. Saint-Jean, Saint-Martin,
Saint-Vincent.
Larivour (abbaye de), dioc. de
Troyes, 394, 452, 468. Sancta
Maria de Ripatorio, Rippatorio.
Latiniacum, Latigniacum, Lagny.
Laudunensis^ Laudonensis^ Laon.
Lajrejum^ l'Cy»
Leceline, comtesse d'Eu, 205, 216,
287, 288.
Léger, archevêque, 324. Leodega-
rius.
Lehunensis^ Lihons.
Leicester (Robert, comte de).
Leodegarius, Léger.
Leodicum^ Liège.
Léofric, comte de Mercie, 313.
Leo^ricus.
Léofwine, évêque de Litchfîeld,313.
Léo fies, voy. Saint-Laurent.
Léré (collégiale de), dioc. de
Bourges, 403. Beatus Martinus
de Lereio,
Lérins (abbaye de), dioc. de
Grasse, 377. Sanctus Honoraus
Lirinensis .
Lerj', près de Dijon, 426. Sanctus
Germanus de Layrejro prope Di~
vionem .
T iCsme (Prieuré du) , dioc . d'É vreux ,
328. Sancta Maria de Deserto,
Lessay (Abbaye de), dioc. de Cou-
tances, 217, 284. Sancta Trinitas
Exaquii,
Lewes (Prieuré de), comté de Sus-
sex', 189, 317. Sanctus Pancra-
ciits.
Lexovium^ Lisieux.
Libéra vallis, Franquevaux.
Li^ge, Legia, Leodicum. Située sur
la frontière de la Gaule et de la
Germanie, 107. — Cathédrale
dédiée à saint Lambert, 107. —
Évêques de Liège : Baudri, Wa-
son. — Reimbaud, chanoine. —
Voy. Saint-Barthélémy, Saint-
Jacques, Saint-Jean, Saint-Lau-
rent, Saint-Pierre, Sainte-Croix.
Licrti(Sancta Maria de), 406.
Lieu Croissant (Abbaye de), dioc.
316
TABLE.
de Besançon, 392. Conventus Locî
Crescentis.
Lieu-Dieu (Abbaye de), dioc.
d'Amiens, 406. Sancta Maria de
Loco.
Lieu-Restauré (Abbaye de), dioc.
de Soissons, 417. Beata Maria
Loci Restaurati.
Liglebonensis, Lillebonne.
Ligniacum^ Lagny.
Ligueux (Abbaye de), dioc. de
Périgueux, 389. Sancta Maria de
Ligurio.
' Ligurium, Ligueux.
Libons (Prieuré de), dioc. de
Noyon, 159. Sanctus Petrus Le-
hunensis.
Lille, voy. Saint-Pierre.
Lillebonne (le clergé de), dioc. de
Rouen, 295. Liglebonenses clerici.
Limoges (Cathédrale de), 383.
Sanctus Stephanus Lemovicensis .
— Eglise Notre-Dame de Limo-
ges, 278. — Évêque : Eble. —
Voy. Règle, Saint-Augustin,
Saint -Léonard , Saint- M artial ,
Saint-Martin.
Lincoln (Cathédrale de), 160, 200,
331: Sancta Maria Lincoliensis ,
Lincolniensis .
Lingonensis y Langres.
Lions, voy. Saint-Laurent.
LJxe (Abbaye de), dioc. d'Évreux,
215, 327, 472. Sancta Maria
Lira.
Lirinensis^ Lérins.
Lis (Abbaye du), dioc. de Sens,
492.
Lisieux. Cathédrale (Sanctus Pe-
trus Lexoviensis, Sanctus Petrus
et Sanctus Paulus £.), 205, 287,
449. — Dominicains, 449. —
Hôtel-Dieu, 449. — Hugues,
évêque. — Voy. Saint-Désir.
Litchfield (Léofwine, évêque de).
Livo^ chanoine de Saint-Martin de
Tours : vers de lui, 385.
Livry, dioc. de Paris, 492.
Lo (Abbaye de), dioc. de Té-
rouanne, puis d'Ypres, 349,
442, 444. Sanctus Petrus l^en-
sis, de Lo.
Lobbes (Abbaye de), dioc. de Cam-
brai, 480. Sanctus Petrus Lobien-
sis.
Locus, Lieu-Dieu.
Locus Crescens^ Lieu -Croissant.
Locus Restauratus^ Lieu-Restauré.
Lodève (Cathédrale de), 368.
Sanctus Genesius sedis Lodovensis.
— Gaucelin, évêque. — Voy.
Saint-Sauveur.
Loensis^ Lo.
Lompont^ Longpont. •
Londres. Prieuréde Chnst-Qiurch
(Ecclesia Christi Londonix)^ 341.
— Aylfward, évêque. — Voy
Saint-Paul.
Longa villa^ Longueville en Caux.
Longevillenses, Longueville.
Longpont (Abbaye de), dioc
Soissons, 405, 418. Sancta Mi
ria Longi Pontis, de Lompont
Longpont (Prieuré de), dioc.
Paris, 322, 411, 424. Sancta
Maria de Longo Ponte.
Longpré (Monastère de), près de
Villers-Cotterets, kXl.BeataMa-
ria Longi Prati, ^
Longueville-en-Caux (Clergé de),
dioc. de Rouen, 296. Longevil-
lenses clerici. — Prieuré de
Sainte-Foi, 211, 295. Sancta
Fides Longse villœ.
Longum Pratum^ Longpré.
Longus Pons. Longpont.
Lonlay (Abbaye de), dioc. du
Mans, 161, 336, 451. Sancta
Maria Lonleii^ de Lonlcyo.
Lorraine, Lotoringia. Voy. Saint-
Mao suy.
Losdunum^ Loudun.
Lotaringia, Lorraine.
Loudun (Aumônerie de), dioc. de
Poitiers, 370. Elcemosinaria do-
mus Losdunensis.
Louis le Gros, 364, 365.
Lourcine-lez-Saint-Marcel (Corde-
lières de), dioc. de Paris, 439,
463. Sorores minores inclusse
sanctss Clarse juxta Parisius, Ec-
clesia sancti (sic) Clarx villœ
sancti MarcelU.
Louvre, voy. Saint Thomas.
X. _
-M
TABLE.
S17
Lucensis, Lucques.
Lucie, comtesse d'Oxford : son
rouleau, 400.
Luçon (Abbaye de), 161, 235, 390.
Sancta Maria Lucionensis.
Lucques (Eglise de Saint-Frigien
de), 156. Sanctus Frigianus Lu-
censis.
Ludovicus, Louis.
Lugdunum, Lyon
Ltipara, Lupera, voy. Saint- Tho-
mas.
Luxeuil (Abbaye de), dioc. de Be-
sançon, kl 9. Sanctus Cohimbanus
Luxoviensis.
Lyon. Cathédrale {Major ecclesia
Lugdunensis), 156. — Archevê-
ques: Guichard,Odolric. — Voy.
Âinay, Saint-Irénée, Saint-Just.
Lyre, voy. Lire.
Lys, voy. Lis.
M
Mabille de Bellêine, comtesse, 204,
268, 325, 329.
Mabille , fille de Roger de Mont-
gommery, 325 .
Macerix, Maizières.
Mâcon (Cathédrale de) , 396, 480.
Sanctus Vincentius Matisconis ,
Ecclesia Matisconensîs, Matiscen-
sis. — Etienne , évêque de Mâ-
con.— Voy. Saint-Pierre.
Madeleine, voy. Sainte-Madeleine.
Maestricht, voy. Saint-Servais.
Magalonensis, Maguelone.
MagnevlUe (Gilbert et Roger de).
Maguelone (Cathédrale de), 130,
366. Sanctus Petrus Magalonen-
sis.
Maillezais (Abbaye de), 161 , 234,
390. Sanctus Petrus Mallacensis^
Malliacensïs .
Main, évêque de Rennes, 221.
Mainaco [Sancta Maria Magdalena
et Sancta Katherina de\ 382 .
Jîaizières (Abbaye de), dioc. de
Chalon, 306. Sancta Maria de
Maceriis.
Maj'us Monasterium, Marmoutier.
Malenoue (Abbaye de), dioc. de
Paris, 410, 439. Sancta Maria de
Nemore .
Malet (Robert).
Maliacensis, Malliacensïs, Maillezais.
Mailing (Abbaye de), comté de
Kent, 203, 343. Sancta Maria
Mellingis.
Malmesbury (/Vbbaye de), comté
de Wilt, 161, 193, 329. Sancta
Maria et Sanctus Adelmus Mal-
mesberiensis, Sanctus Aldelmus.
Malvern (Prieuré de), comté de
Worcester, 194. Sancta Maria
et Sanctus Michael Malvernensis .
Manassés, archevêque de Reims,
264.
Mancelli, Moncêts, (Lisez : Mon-
celli.)
Mans (Cathédrale du), 161. Sanctus
Julianus Cenomanensis. — Hoel,
évêque du Mans. — Hervé,
moine de Bourgdieu , originaire
du Mans, 356. — Voy. Couture,
Saint-Pierre de la Cour, Saint-
Vincent.
Marbode , évêque de Rennes. En-
cyclique sur sa mort, 344.
Marceniœ, Marchiennes.
Marchiennes (Abbaye de), dioc.
d'Arras, 159, 444. Sancta Ric-
trudis Marchianensis, Marcenien-
sis.
Mardiob (Sanctus Laurentius de) , 389 .
Mareuil (Abbaye de), dioc. d'Ar-
ras, 447. Sanctus Amandus et
Sancta Bertilia de Mareolo .
Marie de Noyers, abbesse de Mon-
tivilliers. Son rouleau, 454.
Marigny (Jean de).
Marin (Saint), voy. Bésalu.
Marmoutier (Abbaye de) , dioc. de
Tours, 79, 319, 386, 424. Ma-
jus Monasterium , Sanctus Marti-
nus Majoris MonasteriiTuronensis.
— Rôle des morts de Marmou-
tier, 475. — Bernard et Gauz-
bert, abbés de Marmoutier.—
Conf. Matre menas terii ecclesia.
Marne, Materna, voy. Gournay.
Marnes, voy. Saint-Jouin.
518
TABLE.
'larsal (Église de), dioc. de Metz,
^33. Sancttis Leodegarius de Mar-
sallo.
Marseille (Cathédrale de), 378.
Sancta Maria sedis Massilix —
Foulques, évêque de Marseille.
— Voy. Saint-Victor.
Martin (S.). Ses funérailles, 181,
276.
Martin (Vers d'un certain), 371.
Masciacum^ Massay.
Massay (Abbaye de) , dioc. de
Bourges, 278, 318. Sanctus
Martiiius Masciacensis.
Massorii, qualification donnée aux
dominicains de Dijon, kS>k.
Masum Rosonis. Sancta F ides de
Maso Bosone^ 397.
Miterna, Marne.
Mathieu, évéqiie d'Albano, 361.
Mathieu Pog.^ chanoine de Saint-
MartindeTours.Versdelui,385.
Mathilde, femme de Guillaume le
Conquérant, 207, 285, 315.
Fonde l'abbaye de la Sainte-Tri-
nité de Caen, 180, 181. Elle y
est enterrée, 180.
Mathilde, fille de Guillaume le
Conquérant, abbesse de la Sainte-
Trinité de Caen, 285. Son rou-
leau, 177. — Son éducation dans
l'abbaye de Préaux, 207 — Vers
d'une nièce de Mathilde, 187.
Mathilde, comtesse, bienfaitrice de
l'abbaye de Wilton, 329.
Mathilde , comtesse [de Mortain],
289.
Mathilde, recluse de Féoamp, 295.
Matiscensis , Matisconetuis , Mâcou.
Matra monasterù ÇEcclesia)^ 480.
Marmoutier ?
Maubec (Abbaye de), . dioc. de
Bourges , 246- Sanctus Petrus
Millebecci.
Maubuisson (Abbaye de) , près de
Pontoise , 461, 491. Sancta Ma-
ria Regalis juxtaPontizaram.
Maudiacensis , Mauzac.
Maugdunum, voy. Saint-Lifard.
Mauriac (Prieuré de), dioc. de
Clermont, 354. Sanctus Petrus
Mauriacens'is.
Mauri/iiacum, Morigny.
Mausolée, voy. Saint-Paul.
Mauzac (Abbaye de) , dioc. de
Clermont , 128. Sanctus Austre-
moniiis Maud'iacensis.
Meaux. Cathédrale (Sanctus Ste-
plianus Meldcnsis, Sancta Maria et
Sanctus Stephanui)^ 82, 165, 263,
409, 438, 464 , 492. — Les Au-
gustins, 492. — Les Cordeliers,
409, 438, 464. — L'Hôtel-Dieu,
438. — Voy. Saint -Faron,
Sainte-Céline.
Mecinensis ^ Messine.
Medardensisy Saint-Médard.
Medianum Monasterium ^ Moyen-
Moutier.
MehedunensiSy voy. Saint-Lifard.
Meledunensis^ Melun.
MeUingx^ Mailing.
Melteusis^ voy. Saint-Nicolas.
Melun, Meledunensis, MtUedunen-
sis , Miliduhensis. Voy. Saint-
Pierre de Melun.
Melundensis , Molosme.
Melundunensis , Molosme.
Menât (Abbaye de), dioc. de Cler-
mont, 128. Sanctus Meneleus Mi-
na tensis.
Mercadé (Eustache).
Mercie (Léofric, comte de).
Merckem (Abbaye de), dioc. de
Térouanne, puis d'Ypres, 442.
Sancta Maria et Sanctus Petrus
de Mcrc lient.
Meretona^ Merton.
Meitou (Prieuré de), comté de
Surrey, 343. Sancta Maria de
Meretona.
Messine (Abbaye de), dioc. de Té-
rouanne et d'Ypres, 159. Sancta
Maria Mecinencis .
Me tensis^ Metz.
Metz. Cathédrale [Sanctus Stepka-
nus Mctensis)^ 73, 137, 431. —
Adalbéron, évêque. — Notre-
Dame-la-Ronde [Sancta Maria
lîotunda), 431. — Notre-Dame-
des-Champs (Sancta Maria de
Campis Métis) ^ 431. — Carmes,
'j30. — Cordeliers , 430. — Do-
minicains, 431. — Hermites de
I
TABLE.
519
Saint -Augustin, 431. — Mathu-
rins, 431.— Bons-Enfans, kZl. —
Al)baye de Notre-Dame {Sancta
Maria ad Moniales)^ 431. —
Sancta Maria piicllarum de Vinea
in burgo de ultra Mosellam, 43 1 .
— Sœurs de Sainte-Claire, 430 .
— Dominicaines, 431. — Sœurs
de la Madeleine {Sorores pœni-
tentiae beatœ Mariée Magdaleiias)^
431. — Voy. Clairvaux , Saint-
Arnoul, Saint-Clément, Saint-
Martin , Saint-Pierre , Saint-
Sauveur , Saint- Symphorien ,
Saint-Thibault, Saint-Vincent ,
Sainte-Croix, Sainte-Glossinde.
Meung, voy. Saint-Lifard.
Molême (Abbaye de), dioc. de
Langres, 157, 395, 419, 425,
479. Sancta Maria Molismensis^
Molumensls, Sanctus Rohertus Mo-
lismensis.
Molèse (Abbaye de), dioc. de Cha-
lon, 483.
Molismensis ^ Molême.
Molosme (Abbaye de), dioc. de
Langres, 394, 418, kl9. Sanctus
Petrus Melundensis et Sanctus Va-
lerius; Sanctus Petrus, Sanctus
Paulus et Sanctus Valerius Me-
lundunensis.
Meuse (la), 95. Mosa.
Michelney (Abbaye de), comté de
Somerset, 192, 329. Sanctus Pe-
trus Mycelaniensis,
Miciacum^ voy. Saint-Mesmin.
Mideltonensis^ Millon.
Milentonensis ^ Milton.
MiUdunensis^ Melun.
Millebeccus^ Maubec.
Milton (Abbaye de), comté de
Dorset, 190, 338. Sancta Maria
et Sanctus Sanso Milentonensis ,
Mideltonensis .
Minatensis, Menât,
Moissac (Abbaye de), dioc. de Ca-
hors, 31, 32.
Molumensis, Molême.
Monasterium Jrremarense^ Montier-
amey.
Monasterium Dervense^ Montier-'ii-
Der. \\
Monasterium Novum, Montierneuf .
Monasterium Remmer , Montier-
amey.
Monasterium Vdlare , Montivilliers.
Moncelli, Moncêts.
Moncêts (Abbaye de), dioc. de
Chalons, 451. Sancta Maria de
Mancellis (lis. Moncellis) et Sanc-
tus Mauricius.
Mons, voy. Notre-Dame-du-Mont.
Mons Acutus^ Montacute.
Mons yideon, Saint- André-lez-Avi-
gnon.
Mons Amatus^ 156-
Mons Burgi, Montebourg.
Mons Dei, Montdieu.
Mons Geroldi^ Grand- Mont.
Mons Leprosorum, Mont-aux-Ma-
lades.
Mons Major y Montmajour.
Mons Martyrum, Montmartre.
Mons Morelli, Montmorel.
Mons Nucis. Sancta Maria Montis
Nucis, 381.
Mons Or, voy, Saint-Tbierri.
Mons Sanctï Eiigii, Mont-Saint-
Éloi.
Mons Sancti Ludovici , Mont-Re-
naud.
Mons Sancti Michaelis, Mont-Saint-
Michel.
Monsterolum, Montreuil.
Monslier la Celle (Abbaye de),
dioc. de Troyes, 158, 249, 419,
424, 450, 469, 481. Sanctus
Petrus de Cella, Ce lia Trecensis,
Cella prope Trecas, sanctus Pe-
trus in Insula Germanica.
Mont, voy. Saint-Pierre-Mont,
Montacute (prieuré de), comté de
Somerset, 191, 339. Sanctus Pe-
trus de Monte Acuto.
Mont aie, Montdaie
Mont aux Malades de Rouen
(Prieuré du), 458. Sanctus Tho-
mas martyr de Monte Leproso-
rum.
Montbeon, 492.
Montdaie (Abbaye de), dioc. de
Lisieux? 405. Sancta Maria de
Montaie.
Montdieu (Chartreuse du), dioc. de
520
TABLE.
Reims, 406. Sancta Maria Mon-
tls Dei.
Montebourg (Abbaye de), dioc. de
Coutances, 217/^81, k^^. San-
cta Maria Montisburgi.
Montepilloy, dioc. de Senlis, 't92.
MontepiUoir.
Montgommery (Philippe, Roger
de).
Montieramey (Abbaye de), dioc.
de Troyes, 158, 311, 394, 424,
452, 468, 480. Sanclus Peints
Monasterii Arremarensis , Arema-
rensis , Arrimarensis , Sanctus
Petrus et sanctus Paulus de
Monasterio Remmer.
Montier-en-Der (Abbaye de), dioc.
de Chalons, 479. Sanctus Petrus
Monasterii Dervensis.
Montierneuf (Abbaye de), à Poi-
tiers, 160, 231, 385, 453.3/o«a-
s'erium Novum, Novum Monaste-
f"- rium sancti Johannis cvangelistœ
Pictavis. — Géraud, abbé.
Montivilliers (Abbaye de), dioc. de
Rouen, 210, 295. Sancta Maria
Filarensis, sancta Maria Mona-
sterii f^illaris.— Marie de Noyers,
abbpsse.
Monttnajour (Abbaye de), dioc.
d'Arles, 129. Sanctus Petrus
Montis Major is.
Montmartre (Abbaye de), dioc. de
Paris, 361, 364,' 414, 439, 462,
492. Sanctus Dionysius de Monte
Martyr um .
Montmorel (Abbaye de), dioc.
d'Avranches, 450. Sancta Maria
' de Monte Morelli.
Mont-Notre-Dame près de Provins
(Monastère du), dioc. de Sens,
406, 437. Sancta Maria de Monte
prope Pruvinum.
• Mont-Renaud (Chartreuse de), près
Noyon, kkl.Mons sancti Ludovici.
Montreuil, voy. Saint-Sauve, Saint-
Austreberte.
Monts, voy. S^nt- Pierre aux
Monts.
Mont Saint-Éloi (Abbaye du), dioc.
d'Arras, 167, 447. Sanctus Vin~
dicianus de Monte Sancti FAigii.
Mont Saint-Michel (Abbaye du),
dioc. d'Avranches, 161, 220,
424, 450, 478, 479, 488. Sanctus
Michael de Periculo maris, san-
ctus Michael in mari, in Monte,
Saint-Michel ou Péril de mer.
Mont Saint-Quentin (Abbaye de),
dioc. de Noyon, 444, 447. San-
ctus Quintinus de Monte,
Mores, Mores.
Moralis Curia, Moreaucourt.
Morbac^ Murback.
Moreaucourt (Abbaye de) , dioc.
d'Amiens, 413. Sancta Maria
Moralis Curiœ,
Morellum, Moreaux.
Moreaux (Abbaye de) , dioc. de
Poitiers, 387. Sancta Maria Mo-
relM.
Mores ( Abbaye de ) , dioc. de
Langres, 394. Sancta Maria de
Moris.
Moreuil (Abbaye de), dioc. d'A-
miens, 445. Sanctus Vedastus de
MoroUo.
Morglix {^Sancta Maria), 390.
Morienval (Abbaye de), dioc. de
Soissons, 417. Beata Maria Mor-
nevallis.
Morigny (Abbaye de), dioc. de
Sens, 321, 411, 424. Sancta Tri-
nitas Mauriniaci de Stanpis, Mo-
rigniacensis .
Morimont (Abbaye de), dioc. de
Langres, 381 . Sancta Maria Mo-
rimundi.
Moritoniitm^ Mortain.
Morlivensis {Sancta Maria), 160.
MornevaUis, Morienval.
MoroUum, Moreuil.
Woria.m,Moritonium. Robert comte,
Mathilde comtesse.
Mortemer (Abbaye de), dioc. de
Rouen, 460. Sancta Maria de
Mortuo Mari.
Mortuum mare^ Mortemer.
Mosa, la Meuse.
Moselle (la), Mosella, voy. Metz,
Moustier la Celle, voy. Monstier.
Moutier Saint-Jean , voy. Reôme.
Moycn-moutier (Abbaye de), dioc.
de Toul, puis deSamt-Dié,433.
I
TABLE.
521
Sanctus Pctrus Mediani Mona-
sterii.
Munmirail (Guillaume de).
Murbach (Abbaye de), dioc. de
Bàle, 1. Morbac.
Mycelaniensis , Michelney.
N
Nabor (saint), 19.
Namur (Église de), 87. Namiicensis.
Nantes (Cathédrale de), 224. San-
ctus Petrus Nannetis. — Guil-
laume , clerc de l'église de
Nantes, 370.
Nanteuil (Église de) , dioc. de
Meaux, kiQ- Sancta Maria de
Nantliolio.
Nanteuil en Yallée (Abbaye de),
dioc, de Poitiers, 63, 248, 388.
Sancta Maria et sanctus Bene-
dictus Nantolii.
Narbonne (Nimfridius, archevêque
de), — Voy. Saint- Jean de Nar-
bonne.
Natalis, Noël.
Navensis, voy, Saint-Sulpice,
Nazaire (saint), 19.
Nealpha Vêtus, Néaufle le Vieux.
Néaufle le Vieux (Abbaye de),
dioc. de Chartres, 262. Sanctus
Petrus Nielfeeceteris; Sancta Maria
et sanctus Petrus Nielfœ, de Ne-
alpha veteri.
Néel, vicomte du Cotentin, 204.
Nigellus.
Nemours, dioc. de Sens. Sancta
Maria de ]Vemosio,^\Q. Conf. la
Joie lès Nemours. — Sanctus
Johannes de Nemosio, 416.
Nemus, voy. Malenoue, Saint-Fus-
cien,Saint-Gildas du Bois, Sainte-
Marie au Bois.
Neocastrensis (Sanctus Petrus) , 160.
Néronville (Prieuré de), dioc, de
Sens, 416, 492. Sanctus Petrus
et sanctus Paulus Neronis villx.
Neufmarché (Dreu du).
Nevers (Cathédrale de), 402. San-
ctus Cyricus et sancta Julitta Ni~
vernensis. — Guillaume , comte
de Nevers. — Voy. Notre-Dame
de Nevers, Saint-Etienne, Saint-
Martin, Saint-Sauveur.
Newminster (Abbaye de), depuis
abbaye de Hyde, 186, 337. San-
ctus Petrus et sanctus Grimbaldus
JVintoniensis . — Conf. Novum Mo-
nasterium.
Nice (Chapitre de), 377. Niciense
capitulum .
Nielfa vêtus ^ Néaufle le Vieux.
Nieul (Abbaye de), dioc. de Poi-
tiers, puis de Maillezais, 161,
234, 390. Sanctus Vincentius No-
liensis, Nioliensis.
Nigellus, Néel.
Nimfridius, archevêque de Nar-
bonne, 55.
Ninive, Ninove.
Ninove (Abbaye de), dioc, de Ma-
lines, 399. Ninive.
Niolensis, Nieul.
Nivernensis, Nevers.
Niveus Mons, voy. Canigou.
Noa, Noë.
Noa Fortis, Noëfort.
Noaillé (Abbaye de) , dioc, de
Poitiers, 61, 232. Sanctus Junia-
nus Nobiliacensis,
Nobilensis ValUs, voy. Saint-An-
tonin.
Nobiliacensis, Noaillé.
Nobiliacensis, Saint-Léonard.
Nobiliacum, Saint-Vast d'Arras.
Noë (Abbaye de la), dioc. d'Evreux,
472. Beat a Maria de Noa.
Noëfort, dioc. de Meaux, 440.
Sanctus Nicolaus de Noa Forti.
Noël, abbé de Saint-Nicolas d'An-
gers : son rouleau, 144, 145.
Natalif.
Nogent (Abbaye de), dioc. de
Laon, 158, 249, 303. Sancta
Maria Noviandi.
Nogent l'Artaud (Couvent de),
dioc. de Soissons, 465. Nogen-
tum Artaudî.
Nogent-le-Rotrou, Nongentum cas-
trum Pertici, voy. Saint-Denis de
Nogent-le-Rotrou.
Nogio, Noyon-sur-Andelle,
522
TABLE.
Noio^ Noyon-ât
Noliensis, Niexiil.
Normandie (la), 286, 424. Nor-
mannia. — Les Normands, 285.
Normanna gens, — Richard I et
Richard II, ducs de Normandie.
Norwich (Cathédrale de), 195,315.
Sancta Trinitas Norwicensis.
Nostell (Prieuré de), comté d'York,
330. Sanctus Oswaldiis jiixta
Pontem fractum.
Notlgeham. Nottingham.
Notre-Dame, voy. Ahingdon, Ab-
sie, Aix-la-Chapelle, Aleth,
Âlme, Almenèches, Alrenensis,
Amesburj', Amiens, Angles,
Ardenne, Arles, Arras, Asniè-
res, Aubcrive, Aubrac, Aufay,
Aumône, Aunay, Avallon, Bar-
beau, Barbery, Barking, Bau-
gency , Baume, Bayeux, Beaulieil ,
Beaumont , Beaune, Beaupré,
Beauvais (Cordeliers et Saint-
Paul), Bec, Belle-Étoile, Belle-
ville, Bellosane,Belvoir, Bernay,
Bertaucourt, Blanche-Couronne,
Blythe, Uoazo, Bois-Grolland,
Bondeville , Bonfay , Bonne-
Nouvelle, Bonnesvaux, Bonne-
val, Bonnevaux, Bonpas, Bon-
port , Boschaud , Boulogne ,
Bourgdieu, Bourgmoyen, Bour-
net, Bouxières, Breuil- Benoît,
Breuil-Herbaud, Bridlington,
Burton, Buzay, Cassan, Cas-
tleacre, Cercamp, Cercanceau,
Chaage, Chaalis, Chalivoy, Cha-
locé, Chambre-Fontaine,Champ-
benoît, Chancelade, Charité-
sur- Loire, Charme-aux - Non-
nains , Chartres , Chastres ,
Châtelliers, Châtillon, Châtillon-
sur-Seine, Chaume, Chaumont,
Chaumousey, Chelle, Chenoy,
Cherlieu , Cîteaux , Clairfay ,
Clairmarais, Clairvaux, Cler-
mont, Colowihc ,Columnacia,CoT-
beil, Cormeilles, Corneliacensis,
Coulombs, Couronne, Coutances,
Coventry, Cubjat (?), Cunaud,
Dalon, Eau, Écouis, Egnesham,
Escharlis , Espagne , Estrée ,
Estrun, Evesham, Évreux, axe
ter, Faremoutler, Fauquember-
gue, Ferté, Ferté-Alais, Foissy,
Fontaine-Guérard, Fontaine-le
Comte , Fontaines , Fontaines-
les-Blai!ches, Fontaine -Saint-
Martin , Fontdouce, Fontenay,
Fontevraud, Fontmorigny, Fran-
quevaux, Frénacle, Froidmont,
Gard, Gastines, Gaye, Glaston-
bury , Gournay , Grâce-Dieu ,
Grandchamp, la Grasse, Gres-
tain, Grez, Grosbois, Guaruntia,
Cuistres, Hahitus, Ham, Ham-
bie, Harbonnière, Haute -
Bruyère, Hérivanx, Hermières,
Hierre , Hiuchelaiensis , Hom-
blières, Huntingdon, Ile-Barbe,
Ile-Chauvet, Ile-Dieu, ïssoudun ,
Ivry, Joie, Josaphat, Jouarre,
Joug - Dieu , Joiiy , Juilly ,
Jully, Jumiéges , Justemont ,
Lanville,Laon,Larivour, Lesnie,
Liertî, Litu-Dieu, Lieu-Restaurc,
Ligneux , Limoges , Lincoln ,
Lire, Longpont, Longpré, Lon-
lay,Luçon, Maizières,Malenoue,
Mailing, Malmesbury, Malvern,
Maubuisson, Meaux, Merckem,
Merton, Messine, Metz, Milton,
Moléme, Moncêts, Mons Nucis,
Montdaie , Montdieu , Monte-
bourg, Montivilliers, Montmo-
rel, Mont-Notre-Dame, Moreau-
court, Moreaux, Mores, MorgUa,
Morienval , Morimont , Morli-
vensis, Mortemer, Nanteuil,
Nanteuil-en- Vallée, Néaufle-le-
Vieux, Nemours, Noë, Nogent,
JSovum Monasterïum^ Noyers, No-
yon, Noyon-sur-Andelle, Oba-
sine, Oigny, Orbestier, Ours-
camp, Painpont, Paraclet, Paris,
Pentemont , Perga , Pershore,
Peyrouse, Pignan , Pin, Pom-
meraye, Pont-aux-Dames, Pon-
tigny, Pontlevoy, Prée, Prémou-
tré, PruUy, Rameru, Rangeval,
Reading, Règle, Rfgni, Reims,
Reôme, Ressons, Riupoll, Roc-
Amadour, Roches, Rodez, Ron-
ceray, Rose, Rosoy, Rouen,
I
TABLE.
523
Royalpré, Royaumont, Rumsey ,
Sablonceaux , Saint- André rie
Goufter, Sainl-Calais, Saint-Cy-
prien , Saint-Desir de Lisieux,
Saiut -Eloi- Fontaine , Saint-
Etienne deNevers, Saint-Evroul ,
Saint-Jnlien d'Auxerre, Saint-
Loup de Troyes, Saint- Martin
de Laon , Saint-Oyan, Saint-
Paul de Beauvais, Saint -Pierre-
sur-Dive, Saint-Pons de To-
mières, Saint-Seine, Saint-Sever,
Sainte-Marie-au-Bois, Salisbury,
Salivai, 5eaî<(?5,Sémur,Senanque,
Senlis, Sens, Sermaise, Shaftes-
bury, Sherbourne, Slccus Fons,
Sie-en-Brignon, Silvacane, Sois-
sons, Sorèze, Southwark , Spal-
ding, Tart, Tewkesbury, Thet-
ford, Thorney, Tiviretum^ Ton-
nay,Toronet, Totbury, Toulon,
Tournai, Tournus, Trizay, Tro-
/jciensis, Val, Valasse, Valchio-
tieu, Valcroissant , Vallemagne,
Val-Notre-Dame , Yal-Richc-r,
Yalsecret, Variville, Vauclair,
Vau-la-Douce,Vauluisant,Vaux
de Sernay, Vernon , Victoire ,
Villers-Canivet,Villiers,Vouton,
Waten , Wilton , Wincheles-
combe, Winchester, Worcester,
Wormezel , Wymondhain,York,
Notre-Dame. — Miracles de la
Sainte "Vierge à l'abbaye de
Bourgdieu, 358.
Notre-Dame de Beauvais, Sancta
Maria Belvacensis. Odilie, ab-
besse.
Notre -Dame -des- Champs , voy.
Corbell, Metz.
Notre-Dame-des-Champs (Prieuré
de), à Paris, 491.
Notre-Dame-la-Découverte, à An-
gers, 333. Sancta Maria Dis-
cooperta Andegavorum de suh-
urbio.
Notre -Dame-la-Grande, à Poitiers,
159, 453. Sancta Maria Pictatis,
Sancta Maria Major Pictavciisis.
Notre-Dame-de-l'Ile-soiis-Y ienne ,
396. Sancta Maria de Insula sab
Vienna,
Notre-Dame de Nevers (Abbaye
de), 402. Beata Maria Nivevnîs.
Notre-Dame du Parc, près Rouen,
maison de l'ordre de Grammont,
459. Sancta Maria de Parcojuxta
Rothomagum.
Notre-Dame de la Porte Saint-
Léon, à Sens (Prieuré de), 272
412, 448. Sancta Maria Senonen-
sis civitatis ante Portam, Sancta
Maria de Porta Sancti LeonJs.
Notre-Dame des Prés (Abbaye de),
près de Troyes, 416, 436, 450,
452. Sancta Maria de Pratis ,
prope Trecas.
Notre-Dame la Ronde, voy. Metz,
Notre-Dame deRosas (Abbaye de),
59. Monasterium Rôdeuse Sanctae
Mariée.
Notre-Dame de Saintes (Abbaye
de), 242, 390. Sancta Maria
Sanctonensis, Xanctonensii .
Notre-Dame de Soissons (Abbaye
de), 84, 254, 279, 303, 371,
405, 418, 466. SanctaMaria Sucs-
sionensis.
Notre-Dame de St.... Is, diocèse
de Beauvais, 460.
Notre-Dame de Troyes (Abbaye
de), 270, 311, il9, 469. Sancta
Maria Trecorum,Trecensis, Sancta ,
Maria ad moniales.
Notre-Dame du Val à Provins (Col
légialede), diocèse de Sens, 437.
Sancta Maria in Valle Pruvinensi.
Notre-Dame aux Vaux de Châlons,
435, 468. Beata Maria in Falli-
bus Chatalaunensis .
Nottingham (Église de la Trinité
de), 191, 327. Sancta Trinitas
Novum Monasterium de Notige-
ham, Sancta Trinitas de Notjn-
gham.
Nova Corbeja, Corvey.
Noviandum^ Nogent.
Noviomensis, Noyon.
Novum Beneventum, Béné\ent.
Novum Monasterium, Montierneuf,
Newminster, Nottingham.
Novum Monasterium Sanctœ Mariée,
157.
Noyers (Abbaye de), diocèse de
824
TABLE.
Tours, 229, 385. Sancta Maria
Nucaricnsis, de Nuchariis.
Noyers {Marie de).
Noyon (Cathédrale de), 406. Sancta
Maria Noviomensis. — Hôpital de
Saint-Jean, kk\. ^ Cordeliers,
417. — Simon, évêque de Noyon.
— Voy. Saint - Barthélémy ,
Saint-Èloi.
Noyon sur Andelle (Prieuré de),
diocèse de Rouen, 296, 460.
Sancta Maria et sanctus Marlinus
de Nogione, de Noione super An-
dellam,
JVucariw, Nucharix, Noyers.
0
Obasine (Abbaye d'), dioc. de Li-
moges, 361, 381. Sancta Maria
Obazineruis.
Odilie, abbesse de Notre-Dame de
Beauvais, 207.
Odolric, archevêque de Lyon, 113.
Odo, voy. Eudes, Otlion.
Odon, comte, 313.
Odon, abbé de Cluny, 361.
Odouin, abbé de Saint -Guillain.
Encyclique sur sa mort, 349.
Offa, roi de Mercie, 315.
Oigny (Abbaye d'),dioc. d'Aulun,
395, 426. Sancta Maria Ungia-
censis, Omgiacensis.
Oliba, ou Oliva , évoque de Vie
d'Osona en Catalogne, 44, 52,
93, 133.
Olivier, chanoine de Sainte-Rade-
gonde. Vers de lui, 362.
Omgiacensis, Oigny.
Omnes saricti^ Toussaint. .
Onfroi de Vieilles, 288. Hunfridus.
Orange, voy. Tiburge.
Orbais (Abbaye d'),dioc. de Sois-
sons, 34. Sanctus Petrus Orbacis
Veteris,
Orbestier (Abbaye d'), dioc. de
Poitiers, puis de Luçon, 391.
Sancta Maria Osbisterii.
Orgellitanensis , Urgell.
Orléans. Cathédrale [Sancta Crux
Aurelianensis) ^ 74, 159, 404,
416, 470. — Jean, évêque d'Or-
léans. — Église Saint -Laurent
d'Orléans, 166. — Carmes, 470.
— Cordeliers, 415, 470. — Domi-
nicains, 470. — Voy. Saint-Ai-
gnan, Saint-Avit, Saint-Euverte,
Saint - Germain , Saint-Samson,
Saint-Pierre-en-Pont , Saint-
Pierre-le-Puellier, Sainte-Made-
leine.
Osberne, voy. Guillaume, fils
d'Osberne.
Osberne Gifard, 186.
Osona, voy. Vie d'Osona.
Ospiciiim, voy. Sainte-Madeleine à
Orléans.
Ospitale, voy. Hospitale.
Othon le jeune, moine de Norwich :
ses vers, 195.
Oulx en Da uphiné (Prévôté d') , 1 56 .
Sanctus Laurentiiis Ulciensis, Plebs
martyrum .
Ourscamp (Abbaye d'), dioc. de
Noyon, 406, 417, 441. Sancta
Maria Ursicampi.
Oxford (Monastère de Sainte-Fri-
deswide d'),317. Sancta Trinilas
et Sancta Fridesvida Oxineforden-
sis. — Comtes et comtesses d'Ox-
ford : Albéric de Vère, Lucie.
Paganellus, Painel.
Painel (Raoul).
Pamiers, Appamïensis, voy. Saint-
Auto nin.
Painpont (Abbaye de), dioc. de
Saint-Malo, 222. Sancta Maria
Heremi Penpont.
Paraclet (Abbaye du), dioc. de
Troyes, 419, 426, 436, 449.
ParacUtus juxta Nogentum, Para-
clitensis ecclesia,
Paraclet (Abbaye du), dioc d'A-
miens, 413. Sancta Maria ad
Paracljtum.
Parc, voy. Notre-Dame-du-Parc.
Parc-aux-Dames (Abbaye du) ,
TABLE.
S25
dioc. de Senlis, 417. Sancta Ma-
ria de Parcho.
Paris. Cathédrale. Sancta Maria
Parisiensis , Parisiacensis) , 15, 33,
82, 135, 160, 252, 301,
410, 462. — Les Carmes, 463,
491. — Les Cordeliers, 410,
462, 491. — Les Cordeliers de
Saint-Marcel, 491. — Les Do-
minicains [Sanctus Jacobus Fra-
trum Prxdicatorum), 410, 462. —
Les Hermites de l'ordre de Saint-
Augustin, 463, 491. — LesMa-
thurins, 463, 491. — Les frères
des Billettes, 491. — LesBlancs-
Manteaux, 491- — Les bons en-
fants de Saint-Honoré, 463. —
Les Béguines, 491. — Voy. Filles-
Dieu, Lourcine, Notre-Dame-
des - Cha m ps , Saint - Antoine ,
Saint-Benoît-le-Bétourné, Saint-
Bernard , Saint-Èloi , Saint-
Etienne - des-Grès, Saint - Ger-
main-l'AuxerroisjSaint-Germain-
des-Prés, Saint-Honoré, Saint-
Jacques-du-Hautpas , Saint-Ma -
gloire, Saint-Marcel, Saint-Mar-
tin-des- Champs, Saint - Merri,
Saint - Sépulcre, Saint - Victor,
Sainte-Catherine-du-Val- des -
Ecoliers, Sainte - Chapelle ,
Sainte-Geneviève, Sainte-Opor-
tune, Vauvert.
Peiratum, Sanctus Nicholaus de
Peiraio, 388.
Penpont, Painpont.
Pentecôte (Fête de la), 25.
Pentemont (Abbaye de) , dioc.
de Beauvais, 413, 461. Sancta
Maria de Pentemont^ de Penlheo-
monte juxta Belvacum.
Perche, Perticum. Voy. Nogent-Ie-
Rotrou.
Perga {Sancta Maria de), 397.
Periculum maris. Mont Saint-Mi-
chel.
Périgueux, Petragoricensis. Pierre,
évéque.
Péronne, voy. Saint-Fursi.
Pershore (Abbaye de), comté de
Worcester, 193, 313. Sancta
Maria de Persora.
Persora, Pershore.
Perticum, Perche.
Peterborough (Abbaye de) , comté
deNorthampton,279, 2>kQ. Sanc-
tus Petrus Burgensis, de Burch.
Petra, voy. Saint-MartirT de Petra.
Petragoricensis, Périgueux.
Petralatensis, voy. Saint-Pierre,
Rodensis.
Petrosa, Peyrouse.
Peyrouse (Abbaye delà), dioc. de
Périgueux, 389. Sancta Maria
de Petrosa.
Philippe, évêque de Châlons, 163.
Philippe I, roi de France, 261.
Philippe, fils de Louis le Gros,364.
Philippe, lils de Roger de Mont-
gommery, 325.
Philippe" Pigot, 189.
Pictavis, Poitiers.
Pierre, évêque d'Angoulême, 388.
Pierre, évêque d'Apt, 380.
Pierre Garnaud. Vers de lui, 384.
Pierre, moine de Notre-Dame-
d'York. Vers de lui, 198.
Pierre, évêque de Périgueux, 389.
Pierre, évêque de Poitiers, 324,
361.
Pierre, abbé de Saint-Maur-des-
Fossés. Son rouleau, 448.
Pierre, évêque de Saintes, 241.
Pierrefont, voy. Saint-Sulpice.
Pignan (Eglise de), [aujourd'hui
dans le cant. de Besse, VarJ,
378. Sancta Maria Pinnanensis.
Pigot (Philippe).
Pin (Abbaye du), dioc. de Poitiers,
384. Sancta Maria de Pinu.
Pinnanensis, Pignan.
Pinus^ Pin.
Plaisance (Cathédrale de), 156.
Ecclesia Placentina. Voy. Saint-
Sépulcre.
Plebs martyrum , Oulx.
Plein-pied (Abbaye de), dioc. de
Bourges, 160. Sanctus Martinus
Pleni pedis,
Plessis (Prieuré du), dioc. de
Bayeux, 451. Sanctus Stephanus
de Plesseyo Grimoudi.
Pog (Mathieu).
Poitiers. Cathédrale (Sanctus Pe^
TABLE.
*am), 72,159, 229, 384.
— Evêques : Gilbert de la Porrée,
Guillaume , Pierre. — Hermites
de Saint- Augustin ? 453. — Voy.
Montienieuf, Notre-Dame-la-
Grande, Saint-Cyprien , Sainl-
Hilaire, Sainte-Croix, Sainte-
Radegonde, Sainte-Trinité.
Polinae , dépendance de Chezal-
Benoît, 169.
Pommeraye (Abbaye de la), dioc.
de Sens, 412. Sancta Maria de
Pomeria.
Pomponc (Prieuré de), dioc. de
Paris, 410. Sanctus Petrus de
Pompon a.
Ponce, archevêque de ..., 72.
Ponce, maître [de l'école de Sens],
276.
Pons Audomari^ Pont-Audeoicr.
Pons Domlnarum, Pont-aux-Dames.
Pons Fractus, Pontefract.
Pons Monconis^ Pontamoiisson.
Pons Yserx, Pontoise.
Pont, voy. Saint-Pierre-en-Pont
Pontaraousson ( Collégiale de
Sainte-Croix de), 432. Sancta
Criix de 'onte Monconis.
Pont-Audemer , Pons Audomari,
Couvent des Carmes, 466.
Pont-aux-Dames (Abbaye du),
dioc. de Meaux, 412, 438, 464.
Sancta Maria de Ponte, Pons Do-
minarum.
Pontefract (Prieuré de) , comté
d'York , 279 , 330. Sanctus
Johannes evangelista de Ponte-
fracto. Voy. Nostell.
Pontigny (Ab!)aye de) , dioc.
d'Auxerre, 394. Sancta Maria
Pontiniacensis .
Pontileviensis, Pontlevoy.
Pontisara^ Pontizara, Pontoise.
Pontivum, voy. Saint-Riquier.
Pontlevoy (Abbaye de), dioc. de
Chartres, puis de Blois, 161,
319. Sancta Maria Pontilevien-
sis.
Pontoise, dioc. de Rouen. Pons
Yserse^ Pontisara , Pontizara. —
Couvent des Cordeliers , 414,
461, 491. — ^oy. Maubuisson,
Saint-Martin de ngntoi84>, Saint-i
Pieri-e.
Porrée (Gilbert de la).
Pouthières (Abbave de), dioc. de
Langres, 158, '395, 419, 472.
Puhariœ, Sanctus Petrus Puttua-
riensis; Sanctus Petrus. Sanctus
Paalus et Sanctus Eusebius Pulte-
riarum.
Prsemonstrata ecclesia. Prémontré.
Praeria, yoy. Saint-Nicolas.
Prata, Notre-Dame-des-Prés.
Pratea, Prée.
Pratctla, Préaux.
Pratum , voy. Beaupré, Bonne-
Nouvelle, Saint-Julien , Sainl-
Nicolas.
Pré, voy. Saint-Julien.
Préaux (Abbaye de Saint-Pierre
de), dioc. de Lisieux, 206, 288,
473, 488. Sanctus Petrus Pra-
telli, Sanctus Petrus et Sanctus
Paulus de Pratellis. — Rouleau
de l'abbaye de Préaux, 360. —
Voy. Saint-Léger.
Prée (Abbaye de la), dioc. de
Bourges, 371. Sancta Maria de
Pratea.
Prémontré (Abbaye de), dioc. de
Laon, 372. — Sancta Maria et
Sanctus Johannes Baptista Prse-
monstratœ ecclesiœ.
Prés, voy. Saint-Germain, Saint-
Nicolas.
Prés (Notre -Dame des), voy. Notre-
Dame des Prés.
Prime (saint), voy. Bésalu.
Provins, dioc. de Sens. Pruvi-
nurn. — Cordeliers, 418, 436. —
Dominicains, 436. — Voy. Mont
Notre-Dame , Notre-Dame au
Val,Saint-Ayoul, Saint-Jacques,
Saint-Nicolas , Saint-Quiriace ,
Sainte-Catherine, Vouton.
Pruily, (abbaye de), dioc. de Sens,
412, 438. Sancta Maria Prul-
liaci.
Pruvinum, Provins.
Psalmody (Abbaye de), dioc. de.
Nîmes, 103, 366, 380. Sanctus
Petrus Psalmodii.
Puèle, voy. Saint-Amand.
I
TABLE.
Puellier, voy. Saint-Pierre.
Puerlaris ,voy . Saint-Pierre-le-Puel-
lier .
Puiseaux en Orléanais, 492.
Pultarise, Pulterise^ Ptiltuarix, Pou-
thières.
Puy (Cathédrale du), 87, 129. Ani-
ciensis ecclesia. — Couvent des
Carmes, 482.
Q
Quadomus^ Caen.
Queen^ Caen.
Quinçay (Abbaye de),dioc. de Poi-
tiers, 65, 232. Sanctus Benedictus
Quinciacensis .
Quincy (Abbaye de), dioc. de Lan-
gres, 394, 419. Sancta Maria
Quinciaci.
R
Radinsïs, Reading.
Radolïensis , Reuil.
Radidfus^ Raoul.
Raginaldus, Rainaud.
Raimond, comte, 94.
Raimond, évêque deGlandève, 377 .
Rainaldus^ Rainaud.
Rainaud, évêque de...., moine à
Saint-Maur-des-Fossés,251 ,362.
Rainaud, archevêque de Reims.
Son rouleau, 144, 145.
Rameru (Prieuré de), dioc. de
Troyes, 310. Sancta Maria Ra-
merucensis.
Ramsey (Abbaye de),comté deHun-
tingdon, 201, Z\b. Sanctus Bene-
dictus Ramesiœ.
Ranger, disciple de saint Bruno,
156.
Rangeval (Abbaye de), dioc. de
Toul, 468. Sancta Maria Regiœ
vallis.
Raoul, fils de Fulcroid de Caen.
Vers de lui, 342.
Raoul Painel, 331.
Raoul, moine de Saint-Germain -
des-Prés. Son rouleau, 422.
Raoul Taisson, 186.
Razt'S (Pays de), pagus Reddensis,
voy. Saint-Poly carpe.
Reading (Abbaye de), comté de
Berk, 347. Sancta Maria Radin-
sis, 343.
Rebais (Abbaye de), dioc.deMeaux,
56, 160, 252, 326, 418, 465.
Sanctus Petrus, sanctus Paulus et
sanctus Jgilus Resbacensis , Res-
biacensis.
Reddensis, Razès.
Redon (Abbaye de), dioc. de Van-
nes, 223, 392. Sanctus Salvator
Rotonensis^ Rothonensis. Hervé,
abbé de Redon.
Redonensis, Rennes.
Regale Pratum , Royalpré.
Regalis (Sancta Maria), Maubuis-
spn.
Regalis Mons^ Royaumont.
Regia Fallis, Rangeval.
Règle (Abbaye de la), à Limoges,
383. Sancta Maria de Régula Le-
movicensis.
Regni (Abbaye de), dioc. d'Au-
xerre , 393. Sancta Maria de
Regniaco.
Régula^ la Règle.
Reichenaw (Abbaye de), dioc. de
Constance. Formule de bref
mortuaire employée par les moi-
nes de cette maison, 2.
Reimbaud, chanoine de Saint-Lam-
bert de Liège, 348.
Reims, Rémi. Sa situation « prope
fines Francigenarum, » 85. —
Oi'igine fabuleuse de la ville, 17,
18. — Patrie de Mainard, abbé
de Cormery, 162. — Cathédrale
[Sancta Maria /femen^w), 85,158,
266, 306, 392, 467. — Arche-
vêques : Gervais , Manassès. —
Encyclique sur la mort de deux
membres du chapitre, 5. — Les
Carmes, 467. — Les Cordeliers,
467 . — Les Dominicains , 467 .
— Les Cordelières, 467. — Voy.
Saint -Denis, Saint- Georges ,
Saint-Nicaise, Saint -Paul, Saint-
S28
TABLE.
Pierre-aux-Dames, Saint-Remi,
Saint-Symphorieu, Saint-Timo-
thée, Sainte-Trinité.
Renaud (Vers d'un certain), 368.
Rennes (Evêque de) , Redonenses :
Etienne de Fougères , Main ,
Marbode, Roger, Silvestre. —
Voy. Saint-Melaine.
Renouf Tisun, 220. Rannulfus.
Réômeou Moutier Saint- Jean (Ab-
baye de), dioc. de Langres, 158,
419, 425, 480. Sancta Maria et
Sanctus Johannes Reomensis .
Resbacensïsy Resbiaceusis ^ Rebais.
Ressons (Abbaye de) , dioc. de
Rouen, 461. Sancta Maria de
Ressonio.
Reuil (Prieuré de), dioc. deMeaux,
302, 465. Sanctus^ Petrus Rado-
Uensis,
Revlers (Richard de), de Reveris.
Rhône (le), kb.Rodanus.
Richard, comte fde Chester], 336.
Richard [Goz], vicomte, 336.
Richard I et Richard II, ducs de
Normandie, 211, 295.
Richard, moine de Notre-Dame
d'York. Vers de lui, 197.
Richard de Reviers, 217.
Ricolfiis, évêque de 141.
Rieugrand (le), Rivograndis. Voy,
Saint-Polycarpe.
Ripatorium, Rippatorium, Larivour.
Riupoll (Abbaye de), 44, 52.
Sancta Maria Rivipollentis,
Rivograndis, Rieugrand.
Rivus Pollens, RiupoU.
Rixende, fondatrice de l'abbaye de
Bassac, j40.
Robert, évêque de 278.
Robert d'Arbrissel, 283, 305, 324;
de j4rbrexel.
Robert Bertran, 291.
Robert, archevêque de Cantorbéry,
209, 294.
Robert, comte, bienfaiteur de l'ab-
baye de Wilton, 329.
Robert, abbé de Corbie. Son rou-
leau, 348.
Robert, évêque de Coventry, 317.
Robert, roi de France, 106, 261,
300, 365.
Robert du Hommet, 336.
Robert, évêque de Langres, 157.
Robert, comte de Leicester, 288.
Robert Malet, 341.
Robert, comte de Mortain, 208,
289.
Robert, abbé de Saint-Aubin d'An-
gers. Son rouleau, 363.
Robert le Teissier, abbé de Saint-
Evroul. Son rouleau, 474.
Roc-Amadour (Eglise de), dioc. de
Cahors, 381. Sancta Maria de
Rochamador.
Rocha Bovis. Sanctus Theodorus Ro-
chœ Bovis, 389.
Rochamador, Roc-Amadour.
Roches (Abbaye des), dioc.
d'Auxerre, 403. Sancta Maria de
Rupibus.
Rochester (Cathédrale de), comté
de Kent, 203,317. Sanctus An-
dréas Rovecestrensis, Rofensis. •—
Gondulfe, évêque de Rochester.
Rodanus, le Rhône.
Rodbertus, Robert.
Rodensis, Notre-Dame de Rosas.
— Voy. Saint-Pierre.
Rodez (Cathédrale de), 397. Sancta
Maria Rutliencnsis. — Hugues,
évêque de Rodez. — Voy. Saint-
Amant, Saint-Saturnin.
Rodolphe, abbé de Saint-Riquier.
Son rouleau, 3. Hruodulfus,
Rofensis, Rochester.
Roger [de Beaumont], 288.
Roger [deBully], 195.
Roger, évêque de Châlons, 309,
353.
Roger de Magneville, 217.
Roger [de Montgommery] , comte.
204, 206, 268, 325.
Roger, évêque de Rennes(?), 221.
Rohaïs, femme de Eudes le séné-
chal, 292.
Roncennacum, Ronsenac.
Ronceray ( Abbaye du ), à Angers,
338, 426. Sancta Maria Kritatis,
Sancta Maria Jndegavis.
Ronde (la) . Voy. Notre-Dame la
Ronde.
Ronsenac en Angoumois, 388.
Sanctus Johannes de Roncennaco,
I
TABLE.
S29
Roricon, évêque de Laon, 256.
Rosas. Voy. Notre-Dame de Ro-
sas.
Rose, près Rouen (Chartreuse de
la), 459. Domus Rosœ beatw Ma-
r'iK juxta Rothomagum.
Rosetum, Rosoy.
Rosoy (Abbaye de), dioc. de Sens,
416. Sancta Maria de Roseto.
Rosny (Guillaume, prêtre de). Rote-
n'mm.
Rotbertus, Robert.
Rotenium, Rosny.
Rotgerius, Roger.
Rothonensis, Redon.
Rotonensis, Redon.
Rouen, Rothomagum. Cathédrale
{Sancta Maria), 161, 164, 211,
291, 414, 459, 490. — Arche-
vêque : Guillaume. — Carmes,
489. — Cordeliers, 414, 459.—
Dominicains, 459. — Hermites
de Saint-Augustin, 459. — Voy.
Emmurées, Filles-Dieu, Mont-
aux-Malades , Notre-Dame-du-
Parc,Rose, Saint- Amand, Saint-
Antoine , Saint-Lo , Saint-Ouen ,
Saint-Paul , Sainte-Trinité.
Rovccestrensis, Rochester.
Royale (la), yoy. Maubuisson.
Royal-Pré (Eglise de), dioc, deLi-
sieux, 473. Sancta Maria de Rc-
gali Prato.
Royaumont (Abbaye de), dioc. de
Beauvais, 413, 461. Sancta Ma-
ria Regalis Montis.
Rumsey (Abbaye de), comté de
Hamp, 279, 337. Sancta Maria
Rumesiensis, Rumesigensis .
Rupes, les Roches. «
Rutkenensis, Rodez.
Sablonceaux (Abbaye de), dioc. de
Saintes, 390. Sancta Maria de
Sabluncellis,
Sacra Cella^ Ceroanceau.
Sagium^ Séez.
Saint-Achillée . Voy. Saint-Félix.
Saint-Agile, voy. Rebais.
Saint jigripanus, 129.
Saint-Aignan d'Orléans (Abbaye
de), 74,320, 404, 470. Sanctus
Anianus.
Saint-Aignan, Sanctus Anianus, dé-
pendance de l'abbaye de Che-
zal-Benoît, 169.
Saint-Airy de Verdun (Abbaye de),
435, 452. Sanctus Àgericus Vir-
dunensïs.
Saint-Alban (Abbaye de), comté
de Hertfort, 202, 309. Sanctus
Albanus.
Saint-Aldhelm, voy. Malmesbury.
Saint- Amand, voy. Mareuil.
Saint- Amand en Puèle ( Abbaye de) ,
dioc. de Tournai, 159, 354.
Sanctus Amandus Elnonensis.
— Foucard et Hugues, abbés.
Saint-Amand de Rouen (Abbaye
de), 212, 292, 414, 458. Sanctus
Amandus Rothomagensis . Haïde,
abbesse.
Saint-Amant de Boisse (Abbaye
de), dioc. d'Angoulême, 63,
245, 389. Sanctus Petrus et sanc-
tus Amandus; sanctus Amandus ;
sanctus Amantius Buxix.
Saint- Amant de Rodez (Eglise de),
398. Sanctus Amancius de Rodes.
Saint-Amatre d'Auxerre (Eglise de),
393. Sanctus Amator.
Saint-André , voy. Avranches,
Bonneval, Rochester, Vigeois.
Saint-André lez Avignon (Abbaye
de), 130. Sanctus Andréas in
monte Adeon.
Saint" André de Cateau (Abbaye
de), dioc. de Cambrai, 406.
Sanctus Andréas de Castello.
Saint-André de Chartres, 471.
Saint-André de Gouffer (Abbaye
de), dioc. de Séez, 451, 472.
Sancta Maria et sanctus Andréas
de Gouffer, de Gouferno.
Saint-André du Sau (Abbaye de),
dioc. d'Elne, 58. Sanctus An-
dréas.
Saint-André de Vienne (Abbaye
de), 353, 396. Sanctus Andréas
34
«30
TABLE.
Fiennensîs. — Un reclus de
Saint- André, 396.
Saint-Antoine, voy. Conty.
Saint- Antoine de Paris (Abbaye de) ,
410, 464, 491. Sanctus Antonlus
Parisiensis , prope Parisius.
Saint-Antoine de Rouen, 459.
Domus Sancti Antonii Viennensis
in civitate Rotliomageiisi,
Saint- Antoine de Sens, 412, 448,
492. Sanctus Antonius Senonen-
sis.
Saint-Antonin de Pamiers (Abbaye
de), 62, 481. Sanctus jlntoninus
in valle Nobilense ; Ecclesia Àp~
pamiensis Sancti Antonini.
Saint-Apollinaire, voy. Saint-Ti-
mothée.
Saint-Arconce, voy. Gaillac,
Saint-Arnoul de Cresjjy (Prieuré
de), dioc. de Senlis, 417, 440.
Sanctus Jrnulphus de Crispeio.
Saint-Arnoul de Metz (Abbaye de\
95, 432, 480. Sanctus Jrnulfus
Metensis,
Saint-Artbème, voy. Blanzae.
Saint-Aubert ? Incolœ Godesberhc
siti in Aquensis regiœ sedis con-
ânibus, 102.
Saint-Aubind'Angers (Abbaye de),
226, 332, 344. Sanctus Albinus
Andecavensis. Voy. Gérard, Gi-
rard, Guillaume, Hugues, Ja-
guelin, Robert.
Saint-Aubin des Cans, 406.
Saint-Augustin de Cantorbéry
(Abbaye de), 160, 204, 317.
Sanctus Petrus et sanctus Augtis-
tinus,
Saint-Augustin de Limoges (Ab-
baye de), 278, Z^?,. Sanctus Au-
gustinus Lemovicensis.
Saint-Ausony d'Angouléme (Ab-
baye de), 245, 388. Sanctus Au-
sonius Engolismensis.
Saint-Austremoine, voy. Issoire,
Mauzac.
Saint-Avit de Chateaudun (Abbaye
de), dioc. de Chartres, 415.
Sanctus Avitus de Castroduno.
Saint-Avit d'Orléans (Eglise de),
404.
Saint-Ayoul de FrovînS^uoc?
Sens, 418, 437. Sanctus Aj-guU
phus de Pruvino, sanctus Agufus.
Saint-Bacque , voy. Saint-Serge, j
Saint-5ara, voy. Essomes.
Saint-Barthélemi, voy. Bénévent,^
Croiland, Saint-Tiiierri.
Saint-Barthélémy, au dioc. de)
Beauvais (Eglise de), 460.
Saint-Barthélemi de Liège, 103.1
Sanctus Bartholomeus in LegiaA
Saint-Barthélemi de Noyon (Ab-j
baye de), 406, 417, 441. Sanc-
tus Bartholomeus Noviomensis .
Saint-Basle (Abbaye de), dioc. de
Reims, 158, 266, 445, 468.
Sanctus Basolus.
Saint-Bavon de Gand (Abbaye de),
142, 160. Sanctus Bavo in Gan-
davo. — Rouleau de Saint-Ba-
von, 493.
Saint-Benigne de Dijon (Abbaye
de), 157, 395, 425. Sanctus Be-
nignus Divioncnsis, — Rouleau de
Saint-Benigne, 477. — Geoffroi,
prieur de Saint-Benigne.
Saint-Benigne? Sanctus Benignus,
dépendance de Chezal-Benoît.
169.
Saint-Benoît, voy. Fleury, Hulme,
Nanteuil, Ramsey.
Saint-Benoît le Bétourné à Paris
(Eglise de), 463. Sanctus Bene-
dictns bone versus Parisius.
Saint-Bernard, à Paris, 491.
Saint -Bertin (Abbaye de), h Saint-
Omer, 164, 444, 448, 493.
Sanctus Bertinus in Sancto Audo-
maro.
Saint-Botulfe, voy. Thorney.
Saint-Calais (Abbaye de), dioc du
Mans, 489. Sanctus Cariulum-
plius. — Sancta Maria de Kari-
lef, 416.
Saint-Calais de Bloia, 159. Sanctus
Karilcffus Blescnsis.
Saint-Chaffre (Abbaye de), dioc.
du Puy, 88, 480. Sanctus
Thcohtfredus Calrndiacensis, san~
tus Fortunatus, et sanctus Eudo-
nus; sanctus Theofredus.
Saint-Cheron (Abbaye de), dioc.
TABLE.
531
de Chartres, 365. Sanctus Karo-
nus Carnoti,
Saint-Christophe, voy. Vie.
Saint-Clément de Metz (Abbaye
de), ^32. Sanctus Clemens Me-
tensis.
Saint-Colomban, voy. Luxeuil.
Saint-Corneille de Compiègne (Ab-
baye de), dicc. de Soissons,
412 , klk. Sanctus Cornélius
Compendiensis .
Saint-Crespin-le-Grand ( Abbaye
de), à Soissons, 84, 250, 303,
372, 405, 418, 424, 466, 489.
Sanctus Crlspinus et sanctus Cris-
pinianus Suessionenses • sanctus
Crispinus Suescionensis ; sanctus
Crispïnus et sanctus Crispïnianus
major.
Saint-Crespinîen à Soissons, 405.
Sanctus Crispïnianus Suescionen-
sis. Voy. Saint-Crespin.
Saint-Cucuphat (Abbaye de), 69,
70. Sanctus Cucuphas.
Saint-Cybar d'Angoulême (Abbaye
de), 247, 388. Sanctus Epar-
chius Engolismensis.
Saint-Cyprien de Poitiers (Abbaye
de), 72, 159, 232, 361, 384,
453. Sanctus Ciprianus ; sancta
Maria et sanctus Cyprianus Pic-
tavis.
Saint-Cyr, voy. Issoudun, Ne-
vers.
Saint-Cyr (Abbaye de), dioc. de
Chartres, 470. Sanctus Ciricus.
Saint-Cfricius (Monastère de), en
Catalogne? 58.
Saint-Dagobert, au dioc. de Trêves
(Prieuré de), dépendance de
l'abbaye de Gorze, 435. Sanctus
Dagohertus in Sathenacho.
Saint-Denis, voy. Athis, Montmar-
tre.
Saint- Denis (Abbaye de), dioc. de
Paris, 34, 106, 157, 261, 300,
364, 413, 423, 439, 445, 462,
480, 489, 492. Sanctus Dionisius
Ariopagita^ sanctus Dionysius pro-
pe Parisios^ in Francia. — Suger,
abbé.
Saint-Denis de Broqueroy (Abbaye
de), dioc. de Cambrai? 122.
Sanctus Dionisius.
Saint-Denis de Nogent-le-Rotrou
(Prieuré de), 274. Sanctus Dyo-
nisius Nongenti castri Pertici.
Saint-Denis de Reims (Abbaye de),
158,264, 306, kQl . Sanctus Djo-
nisius Remensis,
Saint-Denis de Vergy (Église de),
dioc. d'Autun, 481. Sanctus Djro-
nisius de f^ergeio.
Saint-Désir de Lisieux (Abbaye
de), 205, 288, 449. Sancta Maria
Lexoviensis .
Saint-Diadelfe, voy. Villemagne.
Saint-Dié (Abbaye de), dioc. de
Toul, 433. Sanctus Deodatus.
Saint-Dominique, voy. Emmurées.
Saint-Donatien, voy. Bruges.
Saint-Donnin, 492.
Saint-Ecgwin, voy. Evesham.
Saint-Edgar, voy. Shaftesbury.
Saint-Edmond (Abbaye de), comté
de Suffolk, 160, 340. Sanctus
Edmundus, Eadmundus .
Saint-Éloi, voy. Mont Saint- Éloi,
Saint-Éloi-Fontaine (Abbaye de),
dioc. de Noyon, 417. Sancta
Maria de Sancti Eligii Fonte.
Saint-Eloi de Noyon (Abbaye de),
406, 417, 424, 441. Sanctus Eli-
gius Noviomensis,
Saint-Eloi de Paris, 411, 462.
Sanctus Eligius Parisiensis,
Saint-Etienne, voy. Auxerre, Ba-
gnols, Bassac, Chalons, Dreux,
Fontenay,Gien,Limoges,Meaux,
Metz, Plessis, Sens, SiccusFons,
Vie,
Saint-Etienne de Caen (Abbayede),
dioc. de Bayeux, 161, 182, 284,
424, 473, 488. Sanctus Stepha-
nus Cadomensis.
Saint-Etienne de Dijon (Abbaye
de), dioc. de Langres, 157, 395,
478, 479. Sanctus Stephanus
Divionensis. — Garnier , Her-
bert et Jean de Marigny, abbés.
Saint-Étienne-des-Grés (Église de),
à Paris, 463. Sanctus Stephanus
de Gressihus Parisius.
Saint-Étienne de Nevers (Prieuré
^832
TABLE.
de), 278, 393, 402, 425. Sancta
Maria et Sanctus Stephanus Ni-
vernis.
Saint-Etienne de Troyes (Collé-
giale de), 419, 450. Sanctus
Stephanus Trecensis,
Saint-Eiienne-de-Vertiis , dioc. de
Chalons, 309. Sanctus Stephanus
Virtuensis.
Saint- Eudon , voy. Saiut-CLaffre.
Saint-Eugène, voy. Deuil.
Saint-Eusèbe, voy. Pouthières.
Saint-Eusèbe d'Auxerre (Prieuré
de), 393. Sanctus Eusebius Ab-
tissiodorensis.
Saint-Eutrope de Saintes (Prieuré
de), 239, 390. Sanctus Eutropius
Xanctonensis^ Sanctonlcm urbis.
Saint-Euverte d'Orléans (Abbaye
de), 404, 416, 470, 492. Sanc-
tus Evurcius Aureliancnsis , Sa'int-
Y ver te.
Saint-Èvre de Toul (Abbaye de),
78, 468, 480. Sanctus Aper pree-
sul Leuchorum , Sanctus Aper
TuUensis.
Saint-Evroul (Abbaye de), dioc.
de Lisieux, 215, 325, 472, 488.
Sancta Maria , Sanctus Petrus et
Sanctus Ebrulfus Uticensis , Sanc-
tus Ebrulphus. — Robert le Teis-
sier, abbé.
Saint-Exupère , voy. Saint-Spire.
Saint-Faron de Meaux (Abbaye
de), 82, 157, 166, 264, 409,
464, 492. Sancta Crux et Sanc-
tus Faro , Sanctus Pharo Melden-
sis, Mcldicœ urbis ^ Sancta Crux
Meldensis,
Saint-Félix , Saint-Fortunat et
Saint-Acbillée [de Valence], 393.
Sancti Félix, Fortunatus et Achil-
leus,
Saint-Ferréol, voy. Essomes.
Saint-Fiacre (Prieuré de), dioc. de
Meaux, kl2. Sanctus Fiacrius.
Saint-Florent de Saumur (Abbaye
de), dioc. d'Angers, 126 , 227,
320 , 383. Sanctus Florentins
Salmurensis ^ Salmuriensis.
Saint- Florent-le-Vieil (Abbaye de) ,
dioc. d'Angers, 161, 225. Sanc-
tus Florentins Glonensis^ Glan-
niensis.
Saint-Florentin, voy. Bonneval.
Saint-Foillan, voy. Fosse.
Saint-Fortunat , voy . Saint-ChafFre ,
Saint-Félix.
Saint-Frambaud de Senlis, 324,
417. Sanctus Frambaldus Silva-
nectensis,
Saint-Frigien, voy. Lacques.
Saint-Fursi de Péronne, dioc. de
Noyon, 159. Sanctus Furscus.
Saint -Fuscien- aux -Bois (Abbaye
de), dioc. d'Amiens, 159, 444.
Sanctus Fuscianus de Sylva , in
Nemore.
Saint-Gabriel (Prieuré de), dioc.
de Bayeux, 183. Sanctus Ga-
briel.
Saint-Gautier, voy. Esterp. Tor-
nacensis,
Saint-Genès, voy. Lodève.
Saint-Genis de Fontaynes (Abbaye
de), dioc. d'Elnes, 57. Sanctus
Genesius [aa?] Fontanas.
Saint-Genou (Aljbaye de), dioc.
de Bourges, 128, 248, 446.
Sanctus Salvator et Sanctus Ge-
nulphus.
Saint -Georges, voy. Bayeux, Hes-
din.
Saint-Georges de 129.
Saint-Georges de Bocherville (Ab-
baye de), dioc. de Rouen, 294,
424, 458. Sanctus Georgius Bal-
cherii villx , juxta Rothomagum.^
de BauquiervUla.
Saint-Georges de Rennes (Abbaye
de), 221. Sanctus Georgius Re-
donensis.
Saint-Germain , voy. Lery, Saint-
Martin de Pontoise, Selby.
Saint-Germain d'Auxerre (Abbaye
de), 12, 13,157, 235,303,393,
42a, 448, 480. Sanctus Germa-
nus propter menia Autricœ urbis,
Sanctus Germanus Autisiodoren-
sis, Autissiodorensis ^ Altissiodo-
rensis.
Saint-Germain-l'Auxerrois (Église
de), à Paris, 462. Sanctus Ger-
manus Autisiodorensis Parisius,
4
TABLE.
533
Saint-Germain d'Orléans, 415.
Sanctus Germanus ^urelianensis .
Saint-Germain- des -Prés (Abbaye
de), à Paris, 79, 135, 157, 251,
300, 364, 411, 445, 463, 481,
489, 491 . Sanctus Germanus, Pa-
risiorum preesul; Sanctus Germa-
nus Parisiacus ; Sanetus Germa-
nus de Pratïs juxtaParisius; Saint
Germain des Prez.
Saint-Germer (Abbaye de), dioc.
deBeauvais, 297, 460. Sanctus
Geremarus de Flaviaco. — Ade-
lelme , moine de Saint-Germer.
Saint-Gervais, voy. Falaise, Séez,
Soissons.
Saint-Gildas (Abbaye de) , dioc. de
Bourges, 128, 162, 248, 318,
446. Sanctus Salvator et Sanctus
GUdasius Dolensis, de Castro Ra-
dulphl.
Saint-Gildas-des-Bois (Abbaye de),
dioc. de Nantes, 223, 392.
Sanctus Gildasius de Nemore, de
Saltu,
Saint-Gilles (Abbaye de), dioc. de
Nimes, 366, 380, 493. Sanctus
Egidius.
Saint-Gilles, en Angleterre? 330.
Saint-Gilles de Aceyo, 392.
Saint G/oc?M//;/tK5, dioc.de Toul,432.
Saint-Goeric, voy. Épinal.
Saint-Gourgon, voy. Gorze,
Saint-Grégoire , voy. Saint-Mé-
dard.
Saint-Grimbaud, voy . Newminster.
Saint-Guenaud de Corbeil (Prieuré
de), dioc. de Paris, 440. Sanctus
Guenaylus de Corbolio.
Saint-Guillain (Abbaye de), dioc.
de Cambrai, 199. Sanctus Gis-
lenus de Cella. . . .
Saint-Guillem-du-Désert , (Abbaye
de), dioc. de Lodève, 123, 366,
380. Gellonis concio , Sar.ctus
fVillelmus, Sanctus Guillelmus in
valle Gellonis.
Saint-Guthlac , voy. Croyland.
Saint-Hilaire, voy. Bonneval.
Saint-Hilaire de Poitiers (Eglise
de), 12, 72,73, 159, 230,385.
Sanctus Hjrlarius Pictovis.
Saint-Hildevert de Gournai (Église
de), dioc. de Rouen, 460.5artc-
tus Hjldevertus de Gornajo.
Saint-Honorat, voy. Lérins.
Saint-Honoré, voy. Paris.
Saint-Honoré de Paris (Église de),
463. Sanctus Honoratus Pori-
siensis.
Saint-Irénée, à Lyon, 396. Sanctus
Hyreneus.
Saint-Jacques, voy. Amay, Caen,
Paris, Sens, Val-aux-Grais,
Saint-Jacques-du-Haut-Pas , à Pa-
ris, 462, k'èX. Sanctus Jacobus de
Hospitali.
Saint-Jacques de Liège (Abbaye
de), 112. Sanctus Jacobus,
Saint- Jacques de Provins (Abbaye
de), dioc. de Sens , 418, 436.
Sanctus Jacobus Pruvinensis.
Saint-Jean, voy. Aureil, Beaulieu,
Beverley, Bonneval, Dammartin,
Évreux, Florenne , Jard, Mon-
tierneuf, Nemours, Noyon, Pon-
tefract, Prémontré, Reôme, Ron-
senac, Saint-Jouin de Marnes,
Tiron, Tornacensis, Trizay.
Saint-Jean d'Amiens (Abbaye de),
375, 413- Sanctus Johannes Am-
bianis.
Saint-Jean d'Angers, 398. Sanctus
Johannes et Sanctus Licinius Au-
de gavis.
Saint-Jean-au-Bourg , voy. Saint-
Jean de Laon.
Saint-Jean de Chartres (Abbaye
de), 262, 322, 365, 392, 415,
47 1 . Sanctus 'Johannes Baptista
in suburbio Carnoti; Sanctus
Johannes de Valeia, in Valley a.
Saint- Jean de Falaise (Abbaye de),
dioc. de Séez, 446, 472. Sanctus
Johannes de Falesia.
Saint-Jean-de-l'Hôpital de Corbeil
(Commanderie de), 411, 440.
Sanctus Johannes Hospitalis de
Corbolio.
Saint- Jean de Laon (Abbaye de),
158, 256, 467. Sanctus Johannes
Baptista Laudunensis
Saint-Jean-au-BourgdeLaon,466.
Sanctus Johannes in burgo Lauduni.
S34
TABLE.
Saint- Jean de Liège, 107. Sanctus
Johannes in Leodico.
Saint- Jean [de Narbonne] , 55.
Sanctus Johannes Baptista.
Saint- Jean de Sens (Abbaye de),
271, 412, 448, 469, 492. Sanc-
tus Johannes Senonensls, prope
Senones.
Saint-Jean de Soissons,Toy. Saint-
Jean-des- Vignes.
Saint- Jean [de Sorgues] (Abbaye
de), dioc. de Dax? 65. Fratres
peregrini de Sanclo Johanne Bap-
tista ad Termas Âquiensis palatii.
Saint-Jean-en- Vallée , voy. Saint-
Jean de Chartres.
Saint-Jean-des- Vignes, à Soissons
(Abbaye de), 159, 260, 304,
371, 405, 418, 466. Sanctus
Johannes Baptista Suessionensis ,
Sanctus Johannes in Vineis Sues-
sionis.
Saint-Joine (Monastère de), dioc.
de Langres, 113, 481. Sancti
Gemini prope Lingones,
Saint- Josse-sur-Mer (Abbaye de),
dioc. d'Amiens, 412. Sanctus
Judocus supra mare.
Saint-Jouin de Marnes (Abbaye
de), dioc, de Poitiers, 140.
Sanctus Johannes cvangelista,
Sanctus Martinus et Sanctus Jo-
vinus.
Saint JuliactiSy voy. Saint-Lucien
de Beauvais.
Saint- Julien, voy. le Mans.
Saint-Julien d'Auxerre (Abbaye
de), 276, 393. 5a«c^rt Maria'et
Sanctus Julianus Autisiodorensis.
Saiut-Julien-du-Bois? 405. Sanc-
tus Julianus de Bosco.
Saint-Julien de Brioude (Abbaye
de), dioc. de Clermont,' puis de
Saint-Flour, 104 , 128. Sanctus
Julianus.
Saint-JuIien-du-Pré (Abbaye de),
dioc. du Mans, 161, 23'8, 324.
Sanctus Julianus de Prato.
Saint-Julien de Tours (Abbaye de),
126, 228, 321. Sanctus Julianus
Turonensis.
Saint-Junien, voy, Noaillé.
Saint-Jiist de Lyon (Église de),
396. Sanctus Justus.
Saint-Kenelme, voy. Wincheles-
combe.
Saint-Lambert, voy. Liège.
Saint-Laon de Thouars (Abbaye
de), dioc. de Poitiers, 384.
Sanctus Launus de Toarcio.
Saint-Laud, voy. Saint-Lo.
Saint-Laumer de Blois (Abbaye de),
79, 321, 387, 415, 424, 480.
Sanctus Launomarus Blesis ,
Sanctus Laonomarus.
Saint- Laurent, voy. Dieulouard,
Mardioh, Orléans, Oiilx.
Saint-Laurent (Abbaye de), en
Catalogne? 66. Sanctus Lauren-
tius.
Saint-Laurent (Autre abbaye de),
en Catalogne? 71. Sanctus Lau-
rentius in cacuminc montis supra
Terracia.
Saint-Laurent des Aubats (Abbaye
de), dioc. d'Auxerre, 403. San-
ctus Laurent ius de Cona.
Saint-Laurent, dioc. de Beauvais,
461.
Saint-Laurent de Cerdagne (Ab-
baye de), 114. Sanctus Lauren-
tius Cerritanicnsis.
Saint-Laurent de Liège, 119. San-
ctus Laurentius Leodicensîs , in
Legia.
Saint-Laurent en Lions (Prieuré
de), dioc. de Rouen, 460. San-
ctus J^aurentius in Leonibus.
Saint-Laurien, voy. JVastinni.
Saint-Lazare , voy. Avallon.
Saint-Léger, voy. Cognac, Marsal,
Saint-Maixent. — Conf. Saint-
Liguaire.
Saint-Léger de Préaux (Abbaye
de), dioc. de Lisieux, 161 ? 207,
289, 473. Sanctus Leodegarius
Pratelli, de P rate! Us.
Saint-Léger de Soissons (Abbaye
de), 441, 466, km. Sanctus Leo-
degarius Suessionensis ; sanctus
Saint-Léon de Touî (Abbaye de),
4f)8. Sanctus Lco extra muras
Tullenses,
TABLE.
53.^
Saunt-Léon, voy. Notre-Dame de
la Porte Saint-Léon à Sens.
Saint-Léonard, voy. Brisète, Cor-
bigny, Séez, Stratford.
Saint-Léonard (Eglise de), dioc,
de Limoges, 278, 383. Sanctus
Leonardiis Nobiliacensis , sanctus
Leonardus Lemovicensis .
Saint-Léonard près de Provins ,
dioc. de Sens, kHl. Sanctus Li-
nardus.
Saint-Leu d'Escerans (Prieuréde),
413. Sanctus Lupus de Esceran.
Saint-Leufroi , voy, Croix-Saint-
Leufroi.
Saint-Licin d'Angers, voy. Saint-
Jean d'Angers.
Saint-Lieu de Dijon (Prieuré de),
482.
Saint-Lifard de Meung (Eglise de),
dioc. d'Orléans, 4Û5> 415. San-
ctus Lipltardus Maugdunensis,
Me hedunensls .
Saint-Liguaire (Abbaye de), dioc.
de Saintes, 160? 233. Sanctus
T^eodegarius ,
Saint-Lo d'Angers (Église de), 398.
Sanctus Laudus Andegavis,
Saint-Lo de Rouen (Prieuré de),
459. Sanctus Laudus Rothoma-
gensis.
Saint-Louis, voy. Evreux, Mont-
Renaud.
Saint-Louj), voy. Sainte-Colombe.
Saint-Loup de Troyes (Abbaye
de), 273, 450, 469. Sanctus Lu-
pus Trecensis ; sancta Maria et
sanctus Lupus.
Saint-Lucien de Beauvais (Abbaye
de), 159, 298, 413, 424, 461.
Sanctus Lucianus , Belvagorum
apostolus ; sanctus Lucianus Bel-
vacensis; sanctus Lucianus ^ Maxia-
nus et Julïacus. — Henri, moine
de Saint-Lucien, 207.
Saint-Magloire de Paris (Abbaye
de), 81, 157, 252, 302, 364,
411, 423, 439, 462, 461. San-
ctus Maglorius Parisiensis.
Saint-Maian, voy. Villemagne.
Saint-Maixent (Abbaye de), dioc,
de Poitiers, 14, 233, 384. San-
ctus Maxentius et sanctus Leode-
garius; sanctus adjutor Maxencius.
Saint-Mansuy de Toul (Abbaye
de), 80, 468. Sanctus Mansuetus
Tullensis in Lotoringia.
Saint-Marcel, voy. Lourcine, Paris,
Vaucluse.
Saint-Marien d'Auxerre (Abbaye
de), 393. Sanctus Marianus Ab-
tissiodorcnsis.
Saint-Marcel près de Paris, 463.
Sanctus Marcellus juxta Pari-
sius.
Saint-Marcelin, voy. Bonneval.
Saint-Martial de Limoges (Abbaye
de), 279, 383. Sanctus Martialis
Lemovicensis. Rouleaux de Saint-
Martial, 12, 13, 28, 30, 33,
399. Gauzbert, moine de Saint -
Martial.
Saint-Martin , voy. Ainay, Am-
bierle, Bataille, Brive, Canigou,
Epernay, Hesdin, Léré, Mar-
moutier , Massay , Noyon sur
Andelle, Plein pied, Saint-Jouin
de Marnes, Troarn, Villemagne,
Ypres.
Saint-Martin des Aires (Abbaye
de), dioc. de Troyes, 272, 419,
469. Sanctus Martinus Trecensis.
Saint-Martin d'Angers, 324. San-
ctus Martinus Andecavis.
Saint-Martin d'Autun (Abbaye de),
425, 480. Sanctus Martinus Au-
gustudunensis, Eduensis.
Saint-Martin des Champs (Prieuré
de), àParis, 277, 300, 361,410,
423, 439, 462, 492. Sanctus
Martinus de Campis.
Saint-Martin près Crécy (Prieuré
de), 420. Sanctus Martinus juxta
Creciacum.
Saint-Martin de Cure ( Abbaye
de), dioc. d'Autun, 277. Sanctus
Martinus Corensis.
Saint-Martin aux Jumeaux (Abbaye
de), dioc. d'Amiens, 413. San-
ctus Martinus de Jumellïs Ambia-
nis,
Saint-Martin de Laon (Abbaye de),
417, 466. Sancta Maria et san-
ctus Martinus Laudunensis.
536
TABLE.
Saint-Martin de Limoges (Abbaye
de), 383. Sanctus Martimis Le-
movicensis.
Saint-Martin de Metz (Abbaye de),
76, 430. Sanctus Martimis juxta
urbem Metensium pagi; sanctus
Martinus an te Metim,
Saint-Martin de Nevers (Abbaye
de), 393, 402. Sanctus Martinus
Nivernis.
Saint-Martin de Petra, dioc. de
Turin? 156.
Saint-Martin de Pontoise (Abbaye
de), dioc. de Rouen, 298, 424,
445, 461, 480, 491. Sanctus
Martinus et sanctus Germanus
Pontisariensis, de Pontisara, Pon-
tisacensis , Pontis Yserx.
Saint-Martin de Séez (Abbave de),
184, 325, 472. Sanctus Marti-
nus Sagii, Sagiensis.
Saint-Martin de Tournai (Fonda-
tion de l'abbaye de), 174. San-
ctus Martinus Tornaci.
Saint-Martin de Tours (Église de),
42, 76, 228, 385, 475. Sanctus
Martinus Turonensis.
Saint-Martin deTroyes,voy. Saint-
Martin des Aires.
Saint-Martin en Vallée (Prieuré
de), à Chartres, 322, 471. San-
ctus Martinus de Valle, in Valle
Carnotensi.
Saint-Martin de Vertau (Abbaye
de), dioc. de Nantes, 224. San-
ctus Martinus Vcrtavensis.
Saint-Martin de Vertus, dioc. de
Chalons?310, kSl. Sanctus Mar-
tinus Virtuensis castri.
Saint- Mathieu, voy. Flona.
Saint-Maur des Fossés (Abbaye
de), dioc. de Paris, 135, 157,
251, 362, 417, 423, 464, 480,
492. Sanctus Petrus FosSatensis,
Fossatorum; sanctus Mourus in
Francia; saint Mor. — Pierre,
abbé. — Aicelin et Barthélemi,
moines.
Saint-Maur sur Loire (Abbaye
de), dioc. d'Angers, 125, 227,
383. Sanclus Maurus Glamnafo-
liensis,
Saint-Maur de Verdun (Abbaye
de), 435, 453. Sanctus Maurus
Virdunensis,
Saint -Maurice, voy. Angers, Mon-
céts, Sigeberg, Tours.
Saint-Maurice d'Agaune (Abbaye
de), dioc. de Sion, k^Q. Sanctus
Mauricius de Chamblois.
Sa.\nX.-Maxianus, voy. Saint-Lucien
de Beauvais.
Saint-Maximin de Trêves (Abbaye
de), 95. Sanctus Maximinus Tre-
ceris.
Saint-Médard de Soissons (Abbaye
de), 91, 159, 163, 249, 405,
418, 424, 444, 466. Sanctus
Medardus et sanctus Sebastianus
et sanctus Gregorius Suessione ;
Grex Medardensis ; sanctus Mar-
chus Suessionensis.
Saint-Méen (Abbaye de), dioc. de
Saint-Malo, 222. Sanctus Meu-
vennus Guadellensis.
Saint-Melaine de Rennes (Abbaye
de), 221. Sanctus Melanius Rc-
donensis.
Saint-Meloir, voy. Araesbury.
Saint-Ménélé, voy. Menât.
Saint-Menge de Chalons (Abbaye
de), 163, 269, 309, 433, 468.
Sanctus Memmius Catalaunensis,
Cathalanensis.
Saint-Merri de Paris, 462. Sanctus
Medericus Parisiensis.
Saint-Mesmin (Abbaye de), dioc.
d'Orléans, 80, l&0,kOk. Sanctus
Maximinus Miciaci.
Saint-Michel, Aoy. Cuxa, Doul-
lens, Gaillac, Malvern, Mont
Saint-Michel, Tréport.
Saint-Michel, ou San Miguel del
Fay (Monastère de), en Cata-
logne, 68. Sanctus Michael ad
Fallium.
Saint-Michel (Abbaye de), en Ca-
talogne? 93.
Saint-Michel de Beauvais (Église
de), 460. Sanctus Michael.
Saint-Michel de Cluse (Abbaye
de), 156. Clusinum cœnobium.
Saint-Michel en l'Erm (Abbaye
de), dioc. de Poitiers, puis de
TABLE.
537
Luçon, 161, 237, 391. Sanctus
Michael Eremi, de Heremo.
Saint-Michel de Tonnerre (Abbaye
de), dioc. de Langres, 157,394,
418, 425, 479. Sanctus Michael
Tornodorensis^ Tornodrensis.
Saint-Mihiel (Abbaye de), dioc.
de Verdun, 480. Sanctus Michael
Verdunensis.
Saint Mor, Saint-Maur des Fossés.
Saint-Nazaire, voy. Autun.
Saint-Neot d'Eynesbury (Prieuré
de), comté de Huntingdon, 278.
Sanctus Neotus Ernuljiberix .
Saint-Nicaise de Reims (Abbaye
de), 158,264, 379,467. Sanctus
Nichasius Remis.
Saint-Nicolas, voy. Arouaise, Arun-
del, Bar-sur-Aube, Exeter, Her-
mières, Noëfort, Peiratum, Spal-
ding.
Saint-Nicolas de.... 419.
Saint-Nicolas de.... (Église de), 73.
Saint-Nicolas d'Acy (Prieuré de),
dioc. de Senlis, 417. Sanctus
Nicolaus Silvanectensis.
Saint -Nicolas d'Angers (Abbaye
de), 226, 332, 481. Sanctus Ni-
cholaus ^ndecavensis, prope Ân-
degavis. Jean et Noël, abbés de
Saint-Nicolas; voy. aussi p. 201.
Saint-Nicolas-aux-Bois (Abbaye
de), dioc. de Laon, 158, 163,
255, 355, 418. Sanctus Nicolaus
de Saltu Vedocii; Sanctus Nico-
laus in Bosco.
Saint-Nicolas Meltensis, 159
Saint-Nicolas de Praeria, 481.
Saint-Nicolas de Prato, 353.
Saint-Nicolas-des-Prés (Abbaye de) ,
dioc. de Verdun, 435. Sanctus
Nicholaus in prato Virdunensis,
Saint-Nicolas de Provins, 437.
Sanctus Nicholaus de Pruvino.
Saint-Omer (Église de), 142, 160,
447. Sanctus Audomarus . — Ecole
de Saint-Omer, 164. — ^oy-
Salnt-Bertin.
Saint-Oswald, voy. Bardney, Nos-
tell.
Saint-Ouen de Rouen (Abbaye de) ,
212, 291, 292, 414, 424, 459,
477, 488. Sanctus Petrus et Sanc-
tus Audoenus Rothomagensis .
Saint-Oyan (Abbaye de), dioc. de
Lyon, 130, 157, 480. Sanctus
Eugendus; Sancta Maria, Sanctus
Petrus et Sanctus Romanus; Sanc-
tus Romanus de ecclesia Lugdunensi
archidiaconus .
Saint-Pancrace, voy. Lewes.
Saint-Pardoux d'Arnet (Creuse)?
382. Sanctus Pardulfus de Ar-
naco.
Saint-Paul, voy. Beaulieu, Bonny,
Bouteville, Celle en Brie, Chesy,
Cluny, Coincy, Corbigny, Cor-
mery, Flavigny, Lisieux, Mo-
losme,Montieramey, Néronville,
Pouthières , Préaux , Reading ,
Saint-Paul-aux-Dames , Saint -
Vanne, Sainte-Geneviève, Soli-
gnac, Tiron, Tourtoyras, Vallo-
sulo, Vigeois.
Saint-Paul de Beauvais (Abbaye
de), 157, 298. Sancta Maria Bel-
vacensis.
Saint-Paul de Londres, 160, 203,
342. Sanctus Paulus Lundoniensis,
Londoniensis.
Saint-Paul du Mausolée, près de
Saint-Remi (Bouches-du-Rhône) ,
380. Sanctus Paulus de Mau-
soleo.
Saint-Paul de Reims, de l'ordre du
Val des Ecoliers, 467. Sanctus
Paulus Remensis.
Saint-Paul de Rouen. (Prieuré de),
213. Sanctus Paulus Rotomagi.
> — Jeanne Saquet, prieure.
Saint-Paul de Sens, 412,469, 492.
Sanctus Paulus Senonensis, prope
Senones; Saint Pol.
Saint-Paul de Verdun (Abbaye
de), 434. Sanctus Paulus Virdu-
nensis.
Saint-Pére, conf. Saint-Pierre.
Saint-Père de Chartres (Abbaye
de), 157, 252, 365, 415, 424,
471, 480. Sanctus Petrus Carno-
tensis.
Saint - Philibert , voy . Jumiéges ,
Tournus.
Saint-Pierre, voy. Abbeville, Ab-
338
TABLE.
botsburj', Angoiiléme, Avenay,
Bar-sur-Aube, Bath, Beaulieu,
Besalu, Bèze, Bonneval, Bonny,
Bourgueil,Bouteville, Brantôme,
Campredon, Carennac, Cassel,
Celle en Brie, Celle-Frouin ,
Cernell , Chaume , Chester ,
Chesy, Chezal-Benoît , Choisy,
Cluny, Coincy, Corbie, Corbi-
gny, Coriasensis, Courtenay, Cou-
ture, Ely, Esterp, Exeter, Eye,
Ferrières, Flavigny, Primerivile,
Gloucester, Gouy, Hautviller,
Honnecourt, Joncels, Jumiéges,
Lagny, Lihons, Lisieux, Lo,
Lobbes , Mâcon , Maguelone ,
Maillezais, Maubec, Mauriac,
Merkbem, Michelney, Molosme,
Monstier la Celle, Montacute,
Montieramey, Montler en Der,
IMontmajour, Moyen- Mou tier,
Nantes, Neaufle le Vieux, Nco-
castrensis , Nérouville, New-
rainster, Orbais, Peterborough,
Poitiers, Pompone, Pouthières,
Préaux , Psalmody, Reading ,
Reuil, Saint-Amand de Boisse,
Saint-Augustin de Cantorbéry,
Saint-Évroul , Saint-Maur des
Fossés, Saint-Oyan,Saiut- Vanne,
Sainte -Geneviève, Saintes, Soli-
gnac , Soubise , Tourtoyras ,
Troyes, Vierzon, Vigeois, West-
minster, Wberwell, Winchester,
York.
Saint- Pierre Àldeburgensis^ 143.
Saint-Pierre de Chalon (Abbaye
de), 164, 396, 425, 479. ^««t-
^«5 Petrus Cabilonensis.
Saint-Pierre de Chalons , vov-
Saint-Pierre-aux -Monts.
Saint-Pierre-de-la-Cour , au Mans,
335. Sanctiis Petrus de Citria.
Saint-Pierre-aux-Dames (Abbaye
de), à Reims, 85, 158, 269, 306,
451 , 467. Cœnolniim Sancti Pc-
tri piiellarum, Sanctus Petrus Re~
mensis , Sanctus Petrus et Sanctus
Paulus Remensis , Sanctus Petrus
Rfmensis ad moniales.
Saint-Pierre-sur-Dive (Abbaye de),
dioc. de Séez, 216, 287, 480,
488. Sancta Maria Divas, Sancta
Maria et Sanctus Petrus supra
Dii'am, super Dyvam.
Saint-Pierre de Gand (Abbaye de),
160, 250. Sanctus Petrus Blan-
dinensis^ Gandensis.
Saint-Pierre [de Liège],' 116.
Saint-Pierre de Lille, dioc. de
Cambrai, 159. Sanctus Petrus
Islensis.
Saint-Pierre de Maçon (Église de),
Sanctus Petrus Matiscensis.
Saint-Pierre de Melun (Abbaye de),
dioc. de Sens, 151, 411, 423,
489 , 492. Sanctus Petrus Mili-
dunensis, Meleduncnsis , Melledu-
nensis , Saint Pire de Melun.
Saiht-Pierre de Metz (Abbaye de),
431. Sanctus Petrus ad moniales
Metcnsis.
Saint- Pierre-Mont (Abbaye de),
dioc. de Metz, 158. Sanctus Pe-
trus de Monte. — Rouleau de
cette abbaye, 427.
Saint -Pierre -aux -Monts (Abbaye
de), dioc. de Chalons, 164, 266,
308, 436,445 , 468, kSO. Sanctus
Petrus Catkalauncnsis, Catalau-
nensis^ Sanctus Pc/rus ad Montes.
Saint-Pierre-en-Pont (Église de),
à Orléans, 404. Sanctus Petrus
virorum Aurelianis.
Saint-Pierre de Pontoise (Prieuré
de), 461. Sanctus Petrus Ponti-
sarœ.
Saint-Pierre-le-Puellier, à Orléans
(Église de), 404. Sanctus Petrus
Puellaris ^urelianensis,
Saint-Pierre de Reims, voy. Saint-
Pierre-aux-Damcs.
Saint-Pierre Rodcnsis , 60. Rodense
Sancti Pétri monasterium in co-
milatu Petralatensi.
Saint-Pierre de Serra (Abbaye de),
en Catalogne? 67.
Saint-Pierre de Soissons , 405.
Sanctus Petrus Suessionensis
Saint-Pierre de Vienne (Abbaye
de), 2>^Ç). Sanctus Petrus foris
muros Viennœ.
Saint-Pi erre-le- Vif, à Sens (Abbaye
de), 272, 412, 425, 469, 492.
TABLE.
osa
Sanctus Petriis vivus et Sanctus
Savinianus; Sanctus Petrus vivus
Senonensis ; prvpe Senones' Saint
Père- le- 1 if.
Saint-Polycarpe (Abbaye de), dioc.
de Narbonne, 132. Sanctus Po-
Ijcarpius in pago Reddense supra
fluvium R'ivograndis.
Saint-Pons (Abbaye de), dioc. de
Nice, 377. Sanctus Pondus.
Saint-Pons de Tomières (Abbaye
de), dioc. de Narbonne, 113,
354. Sancta Maria et Sanctus
Pondus Tomeriensis.
Saint-Port, Sanctus Portas, voy.
Barbeau.
Saint-Prix, voy. Flavigny.
Saint-Prix (Abbaye de), dioc. de
Noyon, 425. Sanctus Prxjectus.
Saint-Protais, voy. Séez, Soissons.
Saint-Quentin , voy. Mont-Saint-
Quentin.
Saint-Quentin de Beauvais (Ab-
baye de), 142, 159, 298, 413,
445, 460, 480, 489. Sanctus
Quintinus Belvacensis , prope Bel-
vacum.
SaJnt-Quentin-en-rile(Abbayede),
dioc. de Noyon, 425. Sanctus
Quintinus in Insula,
Saint - Quentin - en - Vermandois
(Chapitre de), dioc. de Noyon,
159. Sanctus Quintinus f^erman-
densis.
Saint-Quiriace de Provins (Cha-
pitre de), dioc. de Sens, 436.
Sanctus Quiriacus Pruvinensis .
Saint-Rambert de Joux (Abbaye
de), dioc. de Lyon, 481. Sanc-
tus Ranebertus Jurensis.
Saint-Remi de Reims (Abbaye de),
, 17,24,86,158,264,306,392,
467, 479. Sanctus Remigius Re-
mensis. — Formule de bref mor-
tuaire employée par les moines
de Saint-Remi, 6. — Arbode et
Hincmar, abbés. — Gérard et
Isembard, moines.
Saint-Remi de Senlis (Abbaye de),
417, 492, Sanctus Remigius Sil-
vanectensis .
Saint-Remi de Sens (Abbaye de),
274, 412, 448, 469, 492. Sanc-
tus Remigius Senonensis,
Saint-Rieul de Senlis (Collégiale
de), 417. Sanctus Régulas Silva-
nectensis.
Saint-Rigaud (Abbaye de), dioc.
de Maçon, 480. Sanctus Rigau-
dus.
Saint-Riquier (Abbaye de), dioc.
d'Amiens, 164, 444. Sanctus Ri'
charius Pentium, in Pontivo. —
Rouleau de l'abbé Rodolphe, 3.
Saint-Robert, voy, Chaise-Dieu,
Moléme.
Saint-Robert de Comillon (Prieuré
de), dioc. de Grenoble, 156.
Fratres Casse Dei suhtus Curnillio-
nem prope Gratianopolim^ Corne-
lio.
Saint-Romain, voy. Saint Oyan.
Saint-Ruf (Abbaye de), dioc. de
Valence, 156, 393. Sanctus Ruf-
fus in Costa Sancti Andreee, sanc-
tus Ruphus,
Sâint-Sacerdos ^ "v^oy. Gaillac.
Saint-Samson, voy. Milton.
Saint-Samson d'Orléans (Église de),
"404. Sanctus Sanso Aurelianensis.
Saint-Satur (Abbaye de), dioc. de
Bourges, 403. Sanctus Satjrus.
Saint-Saturnin, voy. Urgell.
Saint-Saturnin de Rodez (Abbaye
de), 398. Sanctus Saturninus de
Rods.
Saint-Sauve de Montreuil (Abbaye
de), dioc. d'Amiens, 413. Sanc-
tus Salvius de Monsterolo.
Saint - Sauveur , voy. Anchin ,
Aniane, Beaulieu, Bermondsey,
Charroux, Étoile, Ham, Issoire,
Redon, Saint- Genou, Saint- Gil-
das, Tiron, Troyes.
Saint-Sauveur de.... (Abbaye de),
354. Sanctus Salvator.
Saint-Sauveur près Bray (Prieuré
de), dioc. de Sens, 438. Sanctus
Salvator prope Braium super Se-
quanam. — Conf. Bray.
Saint-Sauveur d'Évreux (Abbaye
de), 213, 328. Sanctus Salvator
Ebroicensis.
Saint-Sauveur de Lodève (Abbaye
540
TABLE.
de), 368, 391. Sanctus Salvator
Lodovensis ,
Saint-Sauveur de Metz, 431. Sanc-
tus Salvator Metensis.
Saint-Sauveur de Nevers, 278, 393.
Sanctus Salvator Nivernensis.
Saint-Sauveur de Vertus (Abbaye
de), dioc. de Chàlons, 167.
Sanctus Salvator Virtensis.
Saint-Sauveur le Vicomte (Abbaye
de), dioc. de Coutances, 204,
489. Sanctus Salvator in Constan-
t'ino.
Saint-Sauveur en Vosge (Abbaye
de), dioc. de Toul, puis de
Nancy, 433. Sanctus Salvator in
f^osasp.
Saint-Savin (Abbaye de), dioc. de
Poitiers, 358. Sanctus Savinus.
Saint-Savinien, voy. Saint-Pierre
le Vif.
Saint-Sébastien, voy. Saint- Mé-
dard.
Saint-Seine (Abbaye de), dioc. de
Langres, 425, 426, 479. Sanctus
Sequanus; Sancta Maria et Sanctus
Sequanus.
Saint-Sépulcre à Caen (Collégiale
du), 473. Sanctum Sepulcrum de
Cadomo.
Saint-Sépulcre, dioc. de Meaux,
410. Sanctum Sepulcrum.
Saint-Sépulcre à Paris (Église du),
0 462. Sanctum Sepulcrum Pari-
siense.
Saint-Sépulcre à Plaisance (Abbaye
du), 156. Sanctum Sepulchrum,
Saint-Sépulcre à Villacerf (Prieuré
du), dioc. de Troyes, 270.
Sanctum Sepulchrum.
Saint-Serge d'Angers (Abbaye de),
158, 227, 327. Sanctus Sergius
et Sanctus Bacchus j4ndegavensis,
Saint-Servais, voy. Villemagne.
Saint-Servais de Maestricht (Eglise
de), dioc. de Liège, 95. Sanctus
Servatius Trajectensis,
Saint-Sever (Abbaye de), dioc. de
Coutances, 216, 336, 489.
Sancta Maria et sanctus Severus.
Saint-Sever in de Château-Landon
(Abbaye de), dioc. de Sens,
416, 448, 470, 492. Sanctus Sc-
verinus Castri Nantonis.
Saint-Sicaire, voy, Brantôme.
Saint-Silvin, voy. Auchy.
Saint-Sixte, voy. Clermont.
Saint-Spire de Corbeil, dioc. de
Paris, 440. Sanctus Exuperius de
Corholio.
Saint-Sulpice de Bourges (Abbaye
de), 278, 317, 402. Sarctus Sul-
pitius Bituricensis ; Navense cœno-
hium.
Saint-Sulpice de Gassicourt, 414.
Sanctus Sulpicius de Guacicuria.
Saint-Sulpice de Pierrefont (Prieuré
de), dioc. de , 412. Sanctus
Sulpicius.
Saint-Sympborien de Beauvais
(Abbaye de), 159, 298, 413,
461. Sanctus Symphorlanus Bet-
vacensis.
Saint-Symphorien de Metz (Abbaye
de), 77, 432. Sanctus Sjmp/w-
rianus Mettensis, Metensis.
Saint-Sympborien de Reims, 158,
268. Sanctus Sjmphorianus in
urhe Remensi.
Saint-Swithin , voy, Wincbester.
Saint- Taurin d'Évreux (Abbaye
de), 214, 335, 414, 424, 449,
471. Sanctus Taurinus Ehroiceir-
sis.
Saint-Théodore, voy. Rocha hovis.
Saint -Théodulfe, voy. Saint -
Thierri.
Ssànt-Theohtfredus y voy. Saint-
Chaffre.
Saint-Thibault de Metz (Collégiale
de), 432. Sanctus Tehobaldus Me-
tensis.
Saint-Thierri (Abbaye de), dioc
de Reims, 158, 226, 306, 467.
Sanctus Bartholomxus in Monte
Or; sanctus Teodericus ; sanctus
Bartholomxus ; sanctus Teodericus
et sanctus Teodulfus in Monte Or.
Saint-Thomas, voy. Mont-aux-
Malades de Rouen.
Saint-Thomas de Crespy-en-Va-
lois, 417. Sanctus Thomas de
Crispeio.
Saint-Thomas du Louvre, à Paris,
TABLE.
bki
417, 463. Sanctus Thomas de
Lupara, Lupera.
Saint-Tiberi (Abbaye de), dioc.
d'Agde,131 ,Z8l. SanctusTiherius.
Saint-Timothée de Reims (Collé-
giale de), 158. Sanctus Timotkeus
et Apollinaris.
Saint-Urbain (Abbaye de), dioc.
de Cliâlons, 94. Sanctus Urbanus.
Saint-Urbain de Troyes, 436, 479.
Sanctus Urbanus Trecensis.
Saint-Valère, voy. Molosme.
Saint- Valeri (Abbaye de), dioc.
d'Amiens, 445. Sanctus Walari-
cus supra mare.
Saint- Valérien, voy. Tournus.
Saint- Vanne de Verdun (Abbaye
de), 435, 453, 480. Sanctus Pe-
trus , sanctus Paulus et sanctus
Vinctonus Virdunensis ; sanctus
Fito; sanctus Vitonus.
Saint- Vast d'Arras (Abbaye de),
160, 444, 489. 'Sanctus Vedastus
Nobiliacij Attrebatensis, Atreba-
tensis. — École de Saint- Vast,
160. — Jean, abbé.
Saint- Vast, dioc. de Beau vais ,
461. Sanctus Fedastus.
Saint- Vast de Soissons,466. Sanc-
tus Vedastus Suessionensis . "
Saint- Venant [de Tours], 77.
Sanctus Fenantius.
Saint- Veterin, voy. Corbigny.
Saint-Victor-en-Caux (Abbaye de),
dioc. de Rouen, 211 ,' 296.
Sanctus Fictor.
Saint-Victor de Marseille (Ab-
baye de), 378. Mass'diense mo-
nasterium. — Abbés de Saint-
Victor, 69. — Guifred et Isarn,
abbés.
Saint- Victor de Paris (Abbaye de),
300, 364, 410,463, k?>%. Sanctus
Fictor Parisiensis, juxta Parisius.
— Formules des brefs mortuai-
res de Saint- Victor, 490.
Saint-Vigor, voy. Cerisy.
Saint- Vigor près Bayeux (Prieuré
de), 185, 478. Sanctus Figor
Baiocensis , Saint-F'igoul.
Saint- Vincent, voy. Châlous, Ma-
çon, Nieul.
Saint- Vincent de Laon (Abbaye
de), 256, 305, 418, 466.
Sanctus Fincentius Laudunensis.
Saint- Vincent du Mans (Abbaye
de), 161. Sanctus Fincentius Ce-
nomanensis,
Saint-Vincent de Metz (Abbaye
de), 431. Sanctus Fincentius Me-
tensis. — Gérard, abbé.
Saint-Vincent de Senlis (Abbaye
de), 417, 492. Sanctus Fincen-
tius Silvanectensis.
Saint-Vindicien, voy. Mont-Saint-
Éloi.
Saint-Vit, voy. Corvey.
Saint-Vivien de Saintes, 239, 390.
Sanctus Fivianus, Sanctoîiensis ^
Xanctonensis .
Saint- Wan drille (Abbaye de), dioc.
de Rouen, 209, 294, 424, 458,
488. Sanctus Wandregisilus Fon-
tanellœ, Fonlinellensis,
Saint-Winoc, voy. Bergues.
Saint- Ymer (Prieuré de), dioc. de
Lisieux, 473. Sanctus Ymerius.
Saint- Ythier (Chapitre de) , aux
Ais-dam-Gilon , 402. Sanctus
Iterius de Aiis.
Sainte-Austreberte de Montreuil
(Abbaye de), dioc. d'Amiens,
413. Sancta Austrebertade Mon-
sterolo.
Sainte-Batbilde, voy. Chelle-
Sainte-Bertile, voy. Mareuil.
Sainte-Catherine, voy. Mainacum,
Sainte-Trinité de Rouen.
Sainte-Catherine de Provins (Cor-
delières de), 437. Sancta Kathe-
rina Provinensis.
Sainte-Catherine dn Val-des-Eco-
liers à Paris, 410, 463, 491.
Sancta Katharina Parisiensis de
ordine Fallis Scholarium.
Sainte-Céline de Meaux (Monas-
tère de), 83, 267, 409, 438.
Sancta Celinia Meldis.
Sainte-Chapelle du palais, à Paris,
462. Sacrosancta capella regalis
palacii Parisiensis.
Sainte-Colombe de Sens (Abbaye
de), 10, 248, 411, 423, 448,
470, 492. Sancta Columba et
542
TABLE.
sanctus Luputptuf^Ss Senotiicx
urbis; sancta Columba Senonensls,
prope senones,
Sainte-Croix, voy. Caen, Croix-
Saint-Leufroi, Orléans, Pont-à-
Mousson, Saint-Faron, Talmond,
Wherwell.
Sainte-Croix de la Bretonnerie, à
Paris, 491.
Saiate-Croix de Liège, 116.
Sainte-Croix de Metz, 480. [Sancta
Crus ante Métis.
Sainte-Croix de Poitiers (Abbaye
de), 226, 385. Sancta Crux Pic-
tavis.
Sainte-Edburge , voy. Winches-
ter.
Sainte-Edith, voy. Wilton.
Sainte-Ethelburee, voy. Barking.
Sainte-Etheldrède, voy. Ely.
Sainte- Foi, voy. Conques, Longue-
ville, Masum Bosonis.
Sainte-Frideswide, voy. Oxford.
Sainte-Gemme, près de Dreux,
471. Sancta Gemma prope Drocas.
Sainte-Gemme (Prieuré de), dioc.
de Meaux, 464. Sancta Gelma.
Sainte-Gemme, dioc. de Saintes,
390. Sancta Gemma.
Sainte-Geneviève de Paris (Abbaye
de), 81, 235, 301, 364, 411,
424, 463, 491. Mons sanctœ Gc-
novefœ ; Cephas, Paiilus et Geno-
vefa; sanctus Petriis, sanctus Pau-
lus et sancta Genovefa Parisiensis.
— Fragment de rouleau con-
servé dans un manuscrit de
Sainte-Geneviève, 352.
Sainte-Glossinde de Metz (Abbaye
de), 431. Sancta Glodesindis.
Sainte-Honorine, voy. Graville.
Sainte -Honorine de Conflans
(Prieuré de), dioc. de Paris,
461.
Sainte-Juliette, voy. Nevers.
Sainte-Madeleine, voy. Filles-Dieu
de Paris, Mainacum, Metz, Ve-
zelay.
Sainte-Madeleine de Châteaudun
(Abbaye de), dioc. de Chartres,
387, 415, 470. Sancta Maria
Magdalena Castriduni.
Sainte-Madeleine, à Orléans (Cou-
vent de), 320, 415. Sancta Ma-
ria Hospitalitatis, Ospicii.
Sainte-Madeleine de Verdun (Égli-
se de), 434. Sancta Maria Mag-»^
dalena Virdunensis in Tilleio.
Sainte-Marguerite (Monastère de),
157.
Sainte-Marie, voy. Notre-Dame,
Sainte-Marie-au-Bois (Abbaye de),
dioc, de Toul, 432. Sancta Ma-
ria ad Nemus.
Sainte - Marie - Madeleine , voyez
Sainte-Madeleine.
Sainte-Opportune de Paris (Église
de), 462. Sancta Oportuna.
Sainte-Badegonde (Église de) , à
Poitiers, 74, 159, 230, 362,
385. Sancta Radegundis.
Saiute-Bictrude, voy. Marchien-
nes.
Sainte -Scolastique, au dioc. de
Trêves, 435. Sancta Collasteica.
Sainte -Trinité, voy. Beaulieu ,
Beaumont, Cerfroi, Chichester,
Colchester, Coventry, Egnes-
ham, Falaise, Fécamp, Lessay,
Morigny, Norwich, Nottingham,
Oxford, Vendôme, Vincennes,
Wallinford, York.
Sainte- Trinité de.... (Église de),
158.
Sainte - Trinité d'Angers (Église
de), 206, 292.
Sainte-Trinité de Caen (Abbaye
de), dioc, de Bayeux, 285.
Svncta Trinitas Cadomi. — Frag-
ment d'un rouleau de cette ab-
baye, 474. — Cécile etMathilde,
abbesses. — Collégiale de la
Trinité de Caen, 473.
Sainte-Trinité de Dijon (Chartreuse
de) , 48 1 . Sancta Trinitas de Campo
Molli prope Divionem.
Sainte -Trinité d'Évreux (Église
de), 414. Sancta Trinitas Ebroi-
censis.
Sainte-Trinité de Poitiers (Abbaye
de), 231.
Sainte-Trinité de Beims (Eglise
de), 268. Sancta Trinitas Re-
mensis.
TABLE.
343
Sainte-Trinité de Rouen (Abbaye
de), 161, 213, 293, klk, k^k,
459, 481, 489. Sancta Trinitas
Rothomagi, de Monte Rotliomag'i,
sancta Trinitas et sancta Caterina,
sancta Katherina juxta Rotkoma-
gum.
Sainte- Vertu (Couvent des corde-
liers de), 482. Silviniacunt.
Saintes. Cathédrale [sanctus Petrus
Xanctonensis, Sanctonicx seclis^ ,
235, 390. — Débats pour l'é-
lection d'un évêque, 241. —
Pierre, évêque. — Voy. Notre-
Dame de Saintes, Saint-Eutrope,
Saint-Vivien.
Salebiensis, Selby.
Salina Vallis, Salivai.
Salisbiensis, Selby.
Salisbury (Cathédrale de), 189,
337. Sancta Maria Salesberiensis ^
Serisberiejisis.
Salivai (Abbaye de) , dioc. de
Metz, 433. Sancta Maria Salinœ
vallis.
Salles (Giraud de).
Salmurensis^ Saumur.
Saltusy voy. Saint-Gildas des Bois,
Saint-Nicolas.
Sancti Gemini, Saint-Jome»
Sanctonicus^ Saintes.
Sanctus Munis, Sémur.
Saquet (Jeanne).
Sarmaria (Sancta Maria de), 419.
P. e. Sermaise, dioc. deChâlons.
Sarnaïum^ Vaux de Sernay.
Sathenachum, Saint-Dagobert.
Sau (Saint- André du), voy. Saiiit-
André.
Saumur, Salmurensis, voy. Saint-
Florent.
Saussoye (la), 492.
Savigny (Abbaye de), dioc. d'A-
vranches. S avigneiensis. Y oy. Vi-
tal.
Savigny (Abbaye de), dioc. de
Lyon. Abbés de cette maison,
138, 246.
Saxe (la), 444. Sajssonia.
Sayssonia, la Saxe.
Scephtoniensis, Shaftesbury,
ScirburnensiSf Sherbourne.
Sconinck (Elisabeth).
S eaues (Sancta Maria de), 405.
Séez, Sagium. La cathédrale (Sanc-
tus Gervasius et sanctus Prota-
sius), 472. — Cordellers (Sanctus
Lenardus), 472. — Dominicains
{Ecclesia corporis Christi)^ 472.
— Voy. Saint-Martin.
Segusiensis, Suse.
Selby (Abbaye de), comté d'York,
195, 314. Sanctus Germanus Sa-
lebiensis, Salisbiensis .
Sémur en Auxois (prieuré de), 419.
Sancta Maria Sancti Mûri.
Senanque (Abbaye de), dioc. de
Cavaillon, 380 Sancta Maria de
Sinaqua.
Senlis, Silvanectum, 492. — Ca-
thédrale (5a«c^a Maria), 417. —
— Cordeliers, 417, 492. — Les
Rouges chaperons, 492. — Voy.
Saint -Frambaud, Saint-Nicolas
d'Acy, Saint-Remi, Saint-Rieul,
Saint- Vincent.
Senones, Sens.
Senones (Abbaye de), dioc. de
Saint-Dié, 433, kSO. Monasterium
Senonense, Senoniense.
Sens, Senones, 492. — Cathédrale
(Sancta Maria et sanctus Stepka-
nus), 10, 276, 412, 448, 469.—
École de Sens, 276. — Corde-
liers, 412, 448, 469. — Domi-
nicains [Sanctus Jacobus), 411,
448, 469. — Voy. Notre-Dame
de la Porte Saint-Léon, Saint-
Antoine, Saint-Jean, Saint-Paul,
Saint-Pierre- le- Vif, Saint-Remi,
Sainte-Colombe .
Serisberiensis, Salisbury.
Serlon, chanoine de Bayeux, 286.
Sermaise, voy. Sarmaria.
Sernay, voy. Vaux de Sernay.
Serquenciau, Cercanceau.
Serra, voy. Saint-Pierre.
Shaftesbury (Abbaye de), comté de
Dorset, 190, 338. Sancta Maria
et Sanctus Edguardus Scephto-
niensis,
Sherbourne (Abbaye de), comté de
Dorset, 326. Sancta Maria Scir-
burnensis.
TABLE.
ficbergûenstSf Stiget
[SiccusFons. Sancta Maria et Sanctus
Stephanus de Sicco Ponte, 39^.
: Sie-en-Brignon (Abbaye de la),
dioc. de Poitiers, 392. Sancta
Maria Brignii.
Sigeberg (Abbaye de), dioc. 'de
Cologne, 480. Sanctus Matiricius
Sicherguensis.
Silvacane (Abbaye de), dioc. d'Aix,
378. Sancta Maria Silvœ Canas.
Silvanectum, Senlis.
Silvestre, évêque de Rennes, 221.
Silviniacum, Sainte- Vertu.
Silvinotensis (A.).
Siméon, abbé d'Elv, 186,336.
Simon, évéque de iNoyon, 353.
Sinaqua, Senanque.
Sinbert, évéque et abbé de Mur-
bach, 1,2.
Soissons. Cathédrale [Sanctus Ger~
vasius, sanctus Protasius et sancta
Maria Suessionensis, Suescionen-
sis), 83, 158, 255, 303, 405,
466. — Arnoul, évéque. — Cor-
deliers, 418, 466. V'oy. Notie-
Dame de Soissons, Saint-Crépin,
Saint - Crespinien , Saint - Jean -
des Vignes, Saint-Léger, Saint-
Médard, Saint- Vast.
Solignac (Abbaye de), dioc. de Li-
moges, 245, 383. Sanctus Petrus
et Sanctus Paulus SoUemniaci, Sol-
lenniacensis . — Hugues, abbé.
Sollemniacus , SoUenniacus , Soli-
gnac.
Sorèze (Abbaye de), dioc. de Tou-
louse, puis deLavaur, 56. Sancta
Maria Soricinensis.
Sorgues, voy. Saint-Jean.
Soricinensis y Sorèze.
Sosmensis, ¥jS&omes.
Soubise (Eglise de), dioc. de Sain-
tes, 390. Sanctus Petrus de Sul-
hisia.
Soucilanges (Abbaye de) , dioc . de
Clermont. 86. Celsiniacensis.
Southwark (Prieuré de), comté de
Surrey, 203, 342. Sancta Maria,
Sudwerkensis, Suthwercensis.
Spalding (Prieuré de), comté de
Lincoln, 160, 200, 339. Sancta
Maria et SancUumchôîmî^pa-
lingae, Spallingensis,
Sparnonensis , Épernon .
Spernacum, Epernay.
Spinalensis^ Epinal.
5/aTO/7a;, Étampes.
Stella, Étoile.
Stephanus, Etienne.
Stirpensis, Esterp.
Strafordiensis^ Stratford.
Strata, Estrée.
Stratford (Prieuré de), comté de
Middlesex, 341. Sanctus Leonar-
dus Strafordiensis .
Strumœ, Estrun.
Sudwerkensis, Southwark.
Suessio, Soissons.
Suger, abbé de Saint-Denis. En-
cyclique sur sa mort, 360.
Sulbisia, Soubise.
Susanne, femme de Robert Ber-
tran, 291.
Suse en Piémont (Eglise de), 156.
Ecclesia Segusiensis .
Suthwercensis, Southwark.
Sylva, voy. Saint-Fuscien.
Tainard, abbé de..., 353.
Taisson (Raoul), Taxa.
Talmond (Abbaye de), dioc. de
Poitiers, puis de Luçon, 391,
Sancta Criix Talemundi.
Talniacum, ïonnay.
Talviniacum, dépendance de Chezal
Benoît, 169.
Tard, Tart.
Tarn (le), Tarnis, V. Gaillac.
Tart (Abbaye du), dioc. de Lan-
gres, 479. Sancta Maria de Tard,
Teissier (Robert le).
Teokesberia^ Tewkesbury.
Ternœ Àquiensis palatii, voy. Saint-
Jean de Sorgues.
Terracia, voy. Saint-Laurent.
Tescelin [chanoine de Sainte-Ra^
degonde de Poitiers.] Vers de
lui, 230.
Tetbaldus, Thibaud.
TABLE.
545
Tetford, Thetford.
Teutonica terra, voy. Grermanie.
Tewkesbury (Abbaye de), comté
de Gloucester, 193, 312. Sancta
Maria de Teohesberla.
Thetford (Prieuré de), comté de
Norfolk, 341. Sancta Maria de
Tetford.
Thibaut I, comte de Champagne,
253.
Thorney (Abbaye de), comté de
Cambridge, 279, 340, 549.
Sancta Maria et sanctus Botulfus
Thornensis; sancta Maria Tronise.
— Confr Tropeiensis.
Thouars, Toarcium, voy. Bonne-
val - les - Thouars , Saint- Jean,
Saint-Laon.
Tiburge, héritière du comté d'O-
lange, 377.
Tilleium, voy. Sainte-Madeleine de
Verdun.
Tiron (Abbaye de), dioc. de Char-
tres, 323, 365. Sanctus Salmtor
Tjronensis ; sanctus Johannes et
sanctus Paulus obedientiœ de Ty-
ran. — Bernard de Tiron,
Tisun (Renouf).
Tivireto {Sancta Maria de), 385.
Toarcium, Thouars.
To/o, Toulon.
Tomières, Tomeriensis, voy. Saint-
Pons.
Tonnay- Charente ( Abbaye de ) ,
dioc. de Saintes, 390. Sancta
Maria de Talniaco super Caran-
tonem.
Tonnerre, voy. Saint-Michel.
Tornacensis {Sanctus Johannes evan-
gelista et sanctus Walterius, 278.
Tornacum, Tournai.
Tornodorensis, Tornodrensîs, voy.
Saint-Michel.
Toronet (Abbaye du), dioc. de
Fréjus, 377. Sancta Maria To-
roneti,
Totbury (Prieuré de), comté de
Stafford, 194, 314. Sancta Maria
Totebeiœ , Totesberise.
Toul (Cathédrale de), 77. Clerus
Tullensis. — Voy. Saint-Evre,
Saint-Léon, Saint-Mansuy.
Toulon (Cathédrale de), 378.
Sancta Maria Tolonensis.
Tournai (Cathédrale de), 160.
Sancta Maria Tornacensis. —
Voy. plus haut Tornacensis, et
Saint-Martin de Tournai.
Tournus (Abbaye de) , dioc. de
Châlons, 165, 376, 480, 488.
Sancta Maria, Sanctus Valerianus
et Philibertus Trenorchiensis , de
Trinorcio. — Abbés de Tournus,
cités dans les titres du prieuré
de Cunaud, 126, 227.
Tours (Cathédrale de), 74, 75,
385. Sanctus Mauricius Turonen-
sis. — Concile de Tours, 345.
— Voy. Marmoutier, Saint-
Julien , Saint-Martin , Saint-
Venant.
Tourtoyras (Abbaye de), dioc. de
Périgueux, 382. Sanctus Petrus
et sanctus Paulus Tiisturiaci.
Toussaint de Châlons (Abbaye de),
270, 308, 353, 435, 468. Omnes
sancti in insula Cathalaunensi.
Trajectensis, voy. Saint-Servais.
Trecensis, Troyes.
Trenorchium, Tournus.
Tréport (Abbaye du), dioc. de
Rouen, 136, 445, 493. Sanctus
Michael Ulteris Portus^ de Ulte-
riori Portu.
Trêves, voy. Saint-Maximin.
Trinorcium, Tournus.
Trizay (abbaye de), dioc. de Poi-
tiers, puis de Luçon, 390, 392.
Sancta Maria Trizagii; Sanctus
Johannes evangelista de Triziaco.
Troarn (Abbaye de), dioc. de
Bayeux, 204, 287, 424, 473,
481 , 488. Sanctus Martinus
Troarni, de Trouarz, de Trouarno.
Troneia, Thorney.
Tropeiensis {Sancta Maria), 162.
Peut-être aurait-il fallu lire Tor-
neiensis ; conf. Thorney.
Trouarnum, Troarn.
Troyes (Cathédrale de), 158, 273,
436. Sanctus Petrus Trecorum. —
Chapellenie de Saint-Sauveur
{sanctus Salvator in ecclesia
sancti Pétri Trecensis), 419, 449,
35
S46
TABLE.
452, 469. — Cordeliers, kl9,
469. — Dominicains, 419,469.
— Mathurins, 450. — Bons-
enfants, 436. — Voy. Monstier-
la-Celle, Notre-Dame des Prés,
Notre-Dame de Troyes, Saint-
Etienne , Saint- Loup , Saint-
Martin des Aires, Saint-Urbain.
Tucio (Géraud de).
Tulle (Eble de Turenne, abbé de).
Tullensis, Toul.
Turenne (Eble de).
Turonensis, Tours.
Tusturiacum , Tourtoyras.
Tyron, Toy. Tiron.
u
Ubertus^ Hubert.
Ugo, Hugues.
Ulciensis, Ou^x,
Ulterior portiis, le Tréport.
Ultimitm, voy. Vouton.
Ungiacensis, Oigny.
Urbain II, à Clermont, 145. —
Au concile de Tours, 345.
Urgell (Abbaye de Saint-Saturnin
d'), 71. Sanctus Saturninus Or-
gellitanensis .
Usercbe, dioc. de Limoges. User-
chiensis. Hugues, moine d'User-
che, 370.
Uticensls, voy. Saint-Evroul.
Uzès (Rouleau de la cathédrale d'),
490.
Val, voy. Notre-Dame du Val.
Val (?), 406. f'allis.
Val (Abbaye du), dioc. de Bayeux,
451. Sancta Maria de Falle.
Valasse (Abbaye du), dioc. de
Rouen, 458. Sancta Maria de
Voto.
Val-aux-Grais (Prieuré du), dioc.
de Rouen, 458. Sanctus Jacobus
de Vallc Leprosorum.
Valchrétien (Abbaye du), dioc. de
Soissons, 465. Sancta Maria Val-
Us Christianœ,
Valcroissant (Église de), 419.
Sancta Maria de Valle Crescentis.
Valence, voy. Saint-Félix.
Vallée, yaleia, Valley a, voy. Saint-
Jean, Saint-Martin, Saint-Père.
Vallemagne (Abbaye de), dioc.
d'Agde, 380. Santa Maria Vallis
Magnm.
Vallès, Vaux.
Vallis, Val.
Valliclitsa, Vaucluse.
Vallis Christiana, Valchrétien.
Vallis Clara, Vauclair.
Vallis Crescens, Valcroissant.
Vallis Leprosorum, Val-aux-Grais.
Vallis Lncens, Vauluisant.
Vallis Magna, Vallemagne.
Vallis Richerii, Valricber.
Vallis Sécréta, Valsecret.
Vallosulo [Sanctus Paiilus), 132.
Val-Notre-Dame (A])baye du) ,
dioc. de Paris, 365, 417, 461.
Vallis Sanctse Mariée, Sancta Ma-
ria de Valle,
Valricher (Abbaye du), dioc. de
Bayeux, 449. Sancta Maria de
Valle Richerii.
Valsecret (Abbaye de), dioc. de
Soissons, 418, kÇ)^. Sancta Maria
Vallis Secretœ.
Vaniout, 492.
Variville (Prieu'é de), de l'ordre
de Fontevraud? 406. Sancta Ma-
ria de Veteris villa.
Vauclair (Abbaye de), dioc. de
Laon, 467. Sancta Maria Vallis
Clarse.
Vaucluse (Saint -Marcel de), dioc.
de Cavaillon, 380. Sanctus Mar-
cellus Valliclusœ.
Vau-la-Douce (Abbaye de), dioc.
de Langres ? 381. Sancta Maria
Dulcis Vallis.
Vauluisant (Abbaye de), dioc. de
Sens, 448, 469. Sancta Maria Val-
Us Lucentis.
Vauvert (Chartreuse de), à Paris,
462, 491. Cartusienses Parisien-
ses.
Vaux, voy. Notre-Dame-aux-Vaux.
TABLE.
S47
Vaux de Sernay (Abbaye des), dloc.
de Paris, 392, 4U. Sancta Ma-
ria de Sarnaio.
Vedocium, voy. Saint-Nicolas.
Vence (Eglise de), 377. Ecclesia
Venciensis.
Vendôme (Abbaye de), dioc. de
Chartres, 323, 386, 415, 481.
Sancta Trinitas F'indocinensis. —
Cordeliers de Vendôme, 415.
Verdun , Virdunum. Cordeliers ,
434, 452. — Hermites de Saint-
Augustin, 452. — Sainte-Croix
de Verdun, 434. — Cordelières
de Verdun, 452. — ^oy. Saint-
Airy, Saint-Maur, Saint-Mihiel ,
Saint-Nicolas des Prés, Saint-
Paul, Saint- Vanne, Sainte-Ma-
deleine.
Vère (Albéric de).
Vergy, Vergeiuniy voy. Saint-De-
nis de Vergy.
Vermandois, voy. Saint-Quentin.
Vernon (Église Notre-Dame de),
dioc. d'Evreux , 414. Sancta
Maria Vernonis. — Cordeliers
de Vernon, 414.
Vertau (Saint-Martin de).
Vertavensis, voy. Saint-Martin de
Vertau.
Vertus, Virtuense castrum, Virtense.
Voy. Saint-Etienne, Saint-Mar-
tin, Saint-Sauveur.
Ferziliacum, Vezelay.
Veteris villa, Variville?
Vezelay (Abbaye de), dioc. d'Au-
tun, 234, 311, 393, 425, 445,
480. Sancta Maria Magdalena
Vizeliacensis , Firgiliaci, Verzi-
liacensis.
Vie, dioc. de Metz. Sanctus Chri-
stophorus de Vico^ 433. — San-
ctus Stephanus de Fico, 432.
Vie d'Osona (Eglise de) , 67 . ^/cewiw,
Oliba, évêque de Vie d'Osona.
Vicenœ, Vincennes.
Victoire (Abbaye delà), dioc. de
Senlis, 417, 492. Sancta Maria
de Victoria,
Vicus, Vie.
Vieilles (Onfroi de).
Vienne (Archevêque de), 372. Do-
minus Fiennensis, — Voy. Notre-
Dame de l'Ile , Saint-André ,
Saint-Pierre.
Vignes, voy. Saint- Jean.
Vierzon (Abbaye de) , dioc. de
Bourges, 160, 278, 318. Sanctus
Petrus Firsionensis .
Vigeois (Abbaye de), dioc. de Li-
moges, 382. Sanctus Petrus, san-
ctus Paulus et sanctus Andréas
Fosiensis in Lemovicino.
Filarensis, Montiv illier s,
Villacerf, voy. Saint-Sépulcre.
Villemagne (Abbaye de), dioc. de
Béziers, 124, 369. Sanctus Mar-
tinus et sanctus Maianus Fillema-
gnensis , cœnobium in que siti sunt
sanctus Maianus, sanctus Diadel~
fius et sanctus Servatius.
Viilers (Henri de).
Villers Canîvet (Abbaye de), dioc.
de Séez, 446. Sancta Maria de
Filer s.
Villiers le Bel, dioc. de Paris, 491.
Villers le Bel.
Villiers, près de la Ferté-Aleps,
411. Sancta Maria de Filers.
Vincennes (Sainte-Chapelle de),
dioc. de Paris, 464. Capella re-
galis sanctm Trinitatis nemoris
Ficenarum prope Parisius .
Findocinum, Vendôme.
Finea, voy, Metz.
Firdunum, Verdun.
Firgiliacum, Vezelay.
Firsio, Vierzon.
Firtensis, Firtuensis, voy. Vertus.
Vital (bienheureux), abbé de Sa-
vigny. Son rouleau, 281; ses
parents, 284; sa visite à West-
minster, 316.
Fizeliacum, Vezelay.
Vorst,près Bruxelles (Abbaye de),
dioc. de Cambrai. Monasterium
Fores tense. Voy. Elisabeth Sco-
ninck.
Fosagum, voy. Saint-Sauveur.
Vosge, voy. Saint-Sauveur.
Fosiensis, Vigeois.
Fotum, Valasse.
Vouton (Prieuré de Notre-Dame-
de), près de Provins, dioc. de
S48
TABLE.
Sens, 437. Sancta Maria de Ful-
tuno (et non pas Ultimo) juxta
Pruvinum.
Vidtunum^ Vouton,
w
Wallingford (Prieuré de), comté
de Berk, 340. Sancta Trinitas
Werenge for dise.
Wallon, moine de Haumont, 375.
Warwick (Henri, comte de).
Wascones, Gascons.
Wason, évêque de Liège, 104,
108,111,116, ni.Waso^JVato,
TFazo.
Wastini (Sanctus Lauriantts), 279.
Wataniy Waten.
Waten (Abbaye de), dioc. de Te-
rouanne , puis de Saint-Omer,
141. Sancta Maria de JVatanis.
fFerengefordia, Wallingford.
IVerwellensis , W^herwell.
Westminster (Abbaye de), comté
de), 205, 315. Sanctus Petrus
JVcstmonasterii. — Gilbert Cres-
pin, abbé.
Wherwell (Abbaye de), comté de
Hamp, 188. Sancta Crux et Sanc-
tus Petrus JVerwellensis.
Wbitbv (Abbaye de), comté
d'York, 347.
IVifrcdus, Guifred.
Wigornensis, Worcester.
Wdlelmus, Guillaume.
Wilton (Abbaye de), comté de
Wilt, 189, 328. Sancta Maria
et Sancta Edgitha JVUtoniensis,
Sancta Maria et Sancta Edditha,
Wimundeliam, Wymondbam.
^incc/cM77iAc/ww, Wincbelescombe.
Wincbelescombe (Abbaye de) ,
comté de Gloucester, 193. Sancta
Maria et Sanctus Kenelmus Win^
celcumbensis .
Winchester (Cathédrale de), comti
de Hamp, 186, 336. Sanctus Pe-
trus et Sanctus Swithunus JVinto-
niensis. — Guillaume Giffard ,
évêque de Winchester. — Ecole
deWinchester {Guitoniensis)^ 189.
— Abbaye de Sainte-Marie de
Winchester, 187, 337. Sancta
Maria et Sancta Eadburga Win-
toniensis. — Voy. Newminster.
Tfintonia, Winchester.
Worcester (Cathédrale de), 279,
318. Sancta Maria JFigornensis.
Worcester (Florent de).
Wormezel (Abbaye de), dioc, de
Térouanne, puis d'Ypres, 144,
159 Sancta Maria Formosel-
lensis.
Wymondbam (Prieuré de), comté
de Norfolk, 330. Sancta Maria
de Wimundeham
X
Xanctonensis ^ Saintes.
Ybreium^ Ybrej'um, Ivry.
Yciodorum, Issoire.
Ymma, voy. Emma.
York (Cathédrale d'), 161, 199,
314. Sanctus Petrus Eboracensis.
— Abbaye de Sainte-Marie
d'York, 160, 196, 314. Sancta
Maria Eboracensis .Benoit, moine
de Notre-Dame d'York. —
Prieuré de Sainte-Trinité d'York ,
194, 330. Sancta Trinitas Ebo-
racensis.
Ypres. Abbaye de Saint-Martin
(^Sanctus Martinus Iprcnsis, Ypren-
*w),143,442.— Cordeliers, 442.
— Dominicains, 442. — Hermites,
442. — Sœurs de Sainte-Claire,
442.
Yverràau, Hivernaux.
Yvo, Yves.
FIN DE LA TABLE.
ADDITIONS ET CORRECTIONS.
Page 282. Parmi les travaux dont le rouleau du bienheureux Vital a
été l'objet, il faut citer les Réflexions de M. Le Tellier sur la versification
des pièces contenues dans le rôle de Fabbaye de Savigny, publiées en 1837
dans les Mémoires de la Société des antiquaires de Normandie, 1" série,
X, 311-317.
Page 376. Le rouleau de Bertrand de Baux, tel qu'il est conservé aux
Archives des Bouches-du- Rhône, consiste en trois fragments, longs le
premier de li",45, le deuxième de 2'°,90, et le troisième de 6 mètres.
Sa largeur est en moyenne de 21 centimètres.
Page 401. Entre le n° LX et le n° LXI, j'aurais dû citer le rouleau
de Raoul , abbé de Thorney, mort en 1216, dont un fragment est au
Musée britannique , fonds du roi, ms. coté 15 A X ; voy. Casley, A ca-
talogue of the manuscripts of the king^s library, p. 237.
Page 437, art. 81. Au lieu de Ultimo, lisez Vultuno,
Page 451, art. 17. Au lieu de Mancellis^ lisez Moncellis.
Page 504, col. 2. Columnacia aurait dû être traduit par Collinance,
Oise, arr. de Senlis, cant. de Betz, comm, de Thury en Valois.
8295 - IMPRIMERIE GÉNÉRALE DE CH. LAHURE
Rue de Fleurus , 9 , à Paris.
•0
JINDING SCCT. JAN 12 1979
r^
I
PLEASE DO NOT REMOVE
CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET
UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY
Delisle, L^opold (éd.)
Eouleaux des morts du
Ke au XVe Siècle
37